اسیران کربلا

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از اسارت در شام)
پرش به: ناوبری، جستجو

اسیران کربلا، بازماندگان واقعه کربلا که لشکر عمر سعد آنها را به اسارت گرفت. او دستور داد، اسرا شب یازدهم محرم در کربلا نگه داشته شوند. بعد از ظهر روز یازدهم ماموران ابتدا اسرا را به کوفه نزد ابن زیاد و سپس ابن زیاد گروهی از جمله شمر و طارق بن مُحَفِّز را همراه اسیران به شام و دربار یزید فرستاد. بنا بر نقل مورخین، عبیدالله بن زیاد اسیران را بر محمل‌های بی‌پرده و پوشش، شهر به شهر و منزل به منزل فرستاد و دست و پای برخی همچون امام سجاد (ع) را غل و زنجیر کرد. مهمترین شخصیت‌ها در میان اسیران، امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) بودند. تاریخ گزارش کرده آنها با سخنرانی‌های خود در هنگام اسارت، باعث پشیمانی برخی از مردم و حتی برخی نقل می‌کنند پشیمانی یزید شدند. در برگشت کاروان اهل بیت (ع) پس از آزادی؛ برخی بر این عقیده‌اند آنها در روز اربعین شهادت امام حسین(ع) به کربلا آمدند اما برخی مانند شیخ مفید و طوسی بر این عقیده‌اند که اهل بیت(ع) بعد از آزادی، به مدینه برگشتند.

آغاز اسارت

پس از واقعه عاشورا، بازماندگان سپاه عمر سعد، همه کشته‌های سپاه کوفه را در روز یازدهم محرم دفن کردند و پس از آن، اهل بیت امام حسین(ع) و بازماندگان شهدا را گرد آورده و به سوی کوفه بردند.[۱] بر اساس منابع تاریخی، لشکر عمر سعد، زنان اهل بیت را از کنار اجساد شهدا عبور دادند؛ زنان خانواده امام حسین(ع)، در آن حال ناله کرده و بر صورت‌هایشان می‌زدند. چنانکه از قرة بن قیس نقل شده، حضرت زینب (س)، وقتی از کنار بدن برادرش امام حسین (ع) می‌گذشت، از شدت غم سخنانی گفت که دوست و دشمن گریه می‌کردند.[۲]

سخنان حضرت زینب (س) هنگام عبور از کنار بدن امام حسین(ع)

یا محمداه، یا محمداه! صلی علیک ملائکة السماء، هذا الحسین بالعراء، مرمل بالدماء، مقطع الأعضاء، یا محمداه! و بناتک سبایا، و ذریتک مقتله، تسفی علیها الصبا قال: فابکت والله کل عدو و صدیق

ترجمه: «یامحمد، یامحمد، فرشتگان آسمان بر تو صلوات گویند، «این حسین است در دشت افتاده، آغشته به خون اعضاء بریده! «یا محمد، دخترانت اسیرند، ذریه‌ات کشته شده‌اند که باد بر آنها می‌وزد. راوی می‌گوید والله دوست و دشمن گریه می‌کردند.

اسامی اسرا

مورخان درباره تعداد و اسامی اسرای اهل بیت و بازماندگان اصحاب امام حسین(ع)، گزارش‌های متعددی را آورده و هر یک به تعداد و نام چند نفر از اسرا اشاره کرده‌اند. افرادی مانندامام سجاد(ع)، امام باقر(ع)، محمد و عمر دو پسر امام حسین (ع)، زید پسر و محمد نوه امام حسن (ع)[۳] و همچنین زنانی همچون حضرت زینب، فاطمه، ام کلثوم دختران علی (ع).[۴] و سه دختر از امام حسین (ع) به نام‌های سکینه، فاطمه، رقیه و زینب.[۵]همچنین رباب همسر امام حسین (ع). فاطمه دختر امام حسن (ع).[۶]

مسیر حرکت اسیران

نقشه مسیر کاروان اسرای کربلا

ابن ابی‌الحدید نقل می‌کند، ماموران، اسرا را بر مرکب‌های بدون جهاز سوار و هنگامی آنها را وارد کوفه کردند، مردم برای دیدن آنان خارج شده و زنان کوفی بر آنها گریه می‌کردند. [۷] درباره زمان ورود اسرا به کوفه گزارش صریحی در منابع نیامده است. البته شیخ مفید عبارتی دارد که با استناد به آن می‌توان گفت روز دوازدهم وارد کوفه شدند.[۸]

ماموران پس از گذر دادن اسیران از کوچه‌های کوفه آنان را وارد قصر عبیدالله کردند. گفتگوهای تندی بین حضرت زینب و عبیدالله گزارش شده است.[۹] همچنین عبیدالله دستور کشتن امام سجاد(ع) را صادر کرد که حضرت زینب (س) و سخنان تند امام سجاد(ع)، ابن زیاد از کشتن وی صرف نظر کرد.[۱۰]

روزشمار حوادث پس از عاشورا
سال ۶۰ قمری
۱۰ محرم واقعه عاشورا و شهادت امام حسین(ع)، اهل بیت(ع) و یارانش.
۱۱ محرم محرم حرکت اسرا به سوی کوفه
۱۱ محرم دفن شهدا توسط بنی اسد (از اهل غاضریه)
۱۲ محرم دفن شهدا بنابر نقلی دیگر
۱۲ محرم ورود کاروان اسرای کربلا به کوفه.
۱۹ محرم حرکت کاروان اسیران از کوفه به شام.
۱ صفر ورود اهل بیت(ع) و سر مطهّر امام حسین(ع) به شام.
۲۰ صفر اربعین حسینی
۲۰ صفر ورود اهل بیت امام(ع) به کربلا
۲۰ صفر بازگشت اهل بیت امام(ع) از شام به مدینه بنا بر برخی اقوال.


مسیر شام

ابن زیاد گروهی از جمله شمر و طارق بن مُحَفِّز را همراه اسیران به شام فرستاد.[۱۱] طبق بعضی گزارش‌ها زحر بن قیس نیز با آنها بوده‌ است.[۱۲] مسیر دقیق حرکت اسیران از کوفه تا شام مشخص نیست؛ ولی برخی بر این عقیده‌اند که با توجه به اماکن منسوب به امام حسین (ع) مانند مقام راس الحسین و امام زین العابدین در دمشق،‌ [۱۳] مقام‌های حِمص، [۱۴] حماء، [۱۵] بعلبعک، [۱۶] حَجَر [۱۷] و طُرح[۱۸]شاید بتوان برخی مسیرهایی که اسرای کربلا از آنجا عبور کرده‌اند را احتمال داد. برخی اماکنی که از شهرت بیشتری برخوردار هستند عبارتند از:

  • مقام راس الحسین در موصل: به گفته هروی این مقام تا قرن هفتم وجود داشته‌ است.[۱۹]
  • مسجد امام زین العابدین (ع) و مقام راس الحسین در نصیبین: امروزه نصیبین شهری است در ترکیه،[۲۰] گفته می‌شود اثر خون سر امام حسین (ع) در این مکان مانده‌ است.[۲۱] هروی این زیارتگاه را به نام مشهد النقطه ثبت کرده‌است.[۲۲]
  • مقام‌های کوه جوشن: این کوه در حلب قرار دارد. گویا برگرفته شده از اسم شمر است. مشهد النقطه آنجایی است که طبق برخی نقل‌ها راهبی زندگی می‌کرده و سر امام را به امانت از لشکر یزید می‌گیرد. آنجا که مشهدالسقط قبر محسن بن الحسین (ع)است.[۲۳]

رفتار ماموران

ابن اعثم و خوارزمی نقل می‌کنند، مأموران عبیدالله بن زیاد از کوفه تا شام اسیران کربلا را بر محمل‌های بی‌پرده و پوشش، شهر به شهر و منزل به منزل بردند، آن‌گونه که اسیران (کافر) ترک و دیلم را می‌بردند.[۲۴]شخصی به نام خذلم می‌گوید در این میان زین‌العابدین (ع) را دیدم که بر گردنش غل بود و دستانش را به گردنش بسته بودند.[۲۵]

و همچنین از قول امام سجاد (ع) برخورد ماموران را این چنین نقل کرده‌اند که حضرت را بر شتری لاغر و لنگ که جهاز آن چوبین و بدون زیرانداز بود سوار کردند، (که ناهموار راه می‌رفت) در حالی‌که سر امام حسین(ع) بر نیزه و زنان پشت سر و نیزه‌ها گرداگرد آنها بودند. اگر اشکی از چشم یکی از آنها جاری می‌شد با نیزه بر سرش می‌زدند تا آنکه وارد شام شدند. نقل می‌کنند وقتی اسرا به شام وارد شدند یکی فریاد زد،‌ ای مردم شام! اینها، اسیران خانواده‌ای ملعون هستند.[۲۶]

حضور اسرا در شام

از لحظه ورود اسرا، چگونگی برخورد با آنها، محل اقامت و خطبه خوانی برخی از اسیران در شام گزارش‌هایی در تاریخ موجود است. بنا بر این گزارش‌ها، ورود سرهای شهیدان به شام در روز اول صفر بوده‌ است. [۲۷] در این روز اسیران را از دروازه توما یا ساعات وارد شهر کردند. سهل بن سعد نقل می‌کند، به دستور یزید شهر را آذین‌بندی کرده بودند؛ [۲۸] پس از ورود اسیران به شهر آنها را در ورودی مسجد جامع، بر سکویی جای دادند. [۲۹] امروزه در مسجد اموی در مقابل محراب و منبر اصلی مسجد، محلی از سنگ و با نرده‌های چوبی وجود دارد که معروف به محل استقرار اسیران کربلا است. [نیازمند منبع]

درباره حضور اهل بیت امام حسین (ع) در شام برخی نقل کردند، آنها به مدت دو روز [۳۰] در ویرانه‌ای بی‌سقف، معروف به خرابه شام[۳۱] و دیگرانی محل استقرار اسیران را که خانه‌ای نزدیک قصر یزید دانستند.[۳۲] قول مشهور درباره مدت اقامت اسیران در شام را سه روز دانستند. [۳۳]اما هفت روز[۳۴]و یک ماه نیز نقل شده است. [۳۵]از دیگر گزارش‌های تاریخی هنگام حضور اسیران کربلا در شام عبارتند از:

تصویر محل استقرار اسرای کربلا در مسجد اموی دمشق.
  • ورود اسرا به کاخ یزید: زَحر بن قَیس، واقعه کربلا را به یزید گزارش کرد.[۳۶] یزید پس از شنیدن گزارش، دستور داد کاخ را تزیین کرده، بزرگان شام را دعوت و دستور داد اسیران را به قصر وارد کنند.[۳۷] گزارش‌ها حاکی از آن است که اسیران را در حالی‌که با طناب به هم بسته بودند، وارد مجلس کردند.[۳۸] در این هنگام فاطمه دختر امام حسین(ع) گفت:‌ ای یزید شایسته است دختران رسول خدا(ص) اسیر باشند؟ در این هنگام حاضران و اهل خانه یزید گریستند.[۳۹]
  • برخورد یزید با سر امام در حضور اسیران: مورخین نقل می‌کنند یزید در حضور اسیران سر امام را در ظرف طلا گذاشته[۴۰] و با چوب دستی به آن می‌زد.[۴۱] وقتی سکینه و فاطمه دختران امام حسین این موضوع را دیدند، چنان فریاد زدند که زنان یزید و دختران معاویه شروع به گریه کردند.[۴۲] در روایتی از امام رضا(ع) آمده است، یزید سر امام را در تشتی گذاشت و بر روی آن میز غذا نهاد؛ آنگاه با یارانش سرگرم غذا خوردن شد، سپس میز بازی شطرنج را روی آن تشت گذاشته و با یارانش به بازی شطرنج مشغول شد. گفته‌اند او هنگامی‌که در بازی می‌برد، جام آب‌جو را گرفته می‌نوشید و ته‌مانده آن را در کنار تشت که سر بریده امام در آن بود بر زمین می‌ریخت.[۴۳]
  • اعتراض حاضران: برخی مورخین آورده‌اند، عده‌ای از حاضران به رفتار یزید در مجلس اعتراض کردند. از جمله یحیی بن حکم برادر مروان بن حکم که یزید با مشت به سینه وی زد.[۴۴] اَبوبَرْزه اَسْلَمی نیز اعتراض کرد که به دستور یزید از مجلس اخراج شد.[۴۵]

خطبه‌خوانی اسرا

پس از استقرار اسرا در کوفه، برخی از آنها برای مردم سخنرانی کردند، مورخین نقل می‌کنند محتوای این خطبه ها سرزنش مردم کوفه به سبب تقصیر در ماجرای عاشورا و کوتاهی در یاری امام حسین(ع) بوده است؛ اما برخی معتقدند با توجه به شرایط کوفه و سختگیری مأموران حکومت و بیم کوفیان از آنان، پذیرش خطبه‌هایی که در کوفه خوانده شده است، دشوار به نظر می‌رسد.[۴۶]از جمله آن خطبه‌ها، خطبه امام سجاد(ع)[۴۷]و خطبه حضرت زینب در کوفه بوده است.[۴۸]

همچنین از دیگر خطبه‌هایی که گزارش شده، خطبه فاطمه صغری دختر امام حسین(ع).[۴۹]و ام کلثوم دختر حضرت علی بوده است.[۵۰]

به گفته تاریخ، پس از عبور اسیران کربلا از کوفه به سمت شام و اتفاق‌هایی که در شام افتاد، امام سجاد(ع) و حضرت زینب (س) در شام نیز سخنرانی کردند، نقل می‌کنند محتوای این خطبه‌ها سرزنش یزید در ستم بر اهل بیت امام حسین و گرداندن آنها در شهرها[۵۱] و همچنین بیان فضائل اهل بیت پیامبر (ع) و علی(ع) بوده است.[۵۲] این سخنرانی‌ها به خطبه امام سجاد(ع) و خطبه حضرت زینب در شام معروف است.[۵۳]

اشعار بشیر در مدینه

یا اَهْلَ یَثْرِبَ لا مُقامَ لَکُمْ بِها
ای مردم مدینه دیگر در مدینه نمانید
قُتِلَ الْحُسَیْنُ فَاَدْمُعی مِدْرارُ
حسین کشته شد فراوان اشک بریزید
اَلْجِسْمُ مِنْهُ بِکَرْبَلاءَ مُضَرَّجٌ
پیکرش در کربلا غرقه به خون است
وَالرَّاسُ مِنْهُ عَلَى الْقَناهِ یُدارُ
و سرش را بر سر نیزه می‌گرداندند.
سید بن طاووس، لهوف، ۱۴۱۴ق، ص۲۲۷.

بازگشت

روز دقیق خروج اسیران از شام مشخص نیست. همچنین درباره اینکه آنان در مسیر بازگشت از کربلا گذشته‌اند یا نه، نزد پژوهشگران اختلاف نظرهایی وجود دارد. برخی گفته‌اند آنان هنگام بازگشت در روز اربعین به کربلا رفته‌اند، سید محمد علی قاضی طباطبایی در کتاب تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهداء(ع) به اثبات آن پرداخته ولی محدث نوری[۵۴] و شیخ عباس قمی این مطلب را نمی‌پذیرند.[۵۵]

نوشتار اصلی: اربعین حسینی

برخی مانند شیخ مفید و طوسی بر این عقیده‌اند که کاروان اهل بیت (ع) پس از برگشت از شام به مدینه رفتند.[۵۶]

بعضی مورخین نقل کردند هنگامی‌که کاروان اهل‌ بیت (ع) به نزدیکی مدینه رسیدند، امام سجاد (ع) دستور داد در بیرون شهر چادر زدند، به بشیر بن حذلم نیز دستور داد به شهر برود و خبر شهادت حسین(ع) را به مردم برساند. نقل می‌کنند بشیر کنار مسجد النبی رفت و با گریه اشعاری را خواند و مردم را از شهادت حسین(ع) مطلع کرد.[۵۷]و به مردم اطلاع داد که امام سجاد (ع) با دیگر اهل بیت(ع) در بیرون شهر مستقر شده‌اند. ابن‌طاووس می‌گوید، با شنیدن این خبر، همه زنان مدینه از خانه‌ها بیرون ریخته و فریاد سر دادند. کتاب‌های مقتل نقل می‌کنند هیچ روزی مثل آن روز،آن‌ همه زن و مرد گریان دیده نشده بود و پس از رحلت پیامبر(ص) روزی تلخ‌تر از آن‌ روز برای مسلمانان نبود.[۵۸]

تصویر حرکت نمادین کاروان اسرای کربلا در شهر قم.

بازتاب اسارت در فرهنگ عامه

علاقه به اهل بیت (ع)، تشیع و مسائلی از این قبیل در دهه‌ها و سده‌های گذشته به شکل نمایش‌های مذهبی مانند تعزیه و به تصویر کشیدن زندگی، اعمال، رنج و شهادت آنها آغاز شد. بسیاری از این اتفاق‌ها دست‌مایه نمایش‌های مذهبی و نگارگری‌هایی با موضوعات دینی مانند نمایش کاروان اسیران کربلا و غیره قرار گرفته است. بسیاری از این نمایش‌ها از منابعی همچون روضة الشهداء گرفته شده‌اند که از حدود اوائل قرن دهم هجری قمری به بعد در میان شیعه انتشار یافت.[۵۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. رسولی، زینب عقیله بنی‌هاشم، نشر مشعر، ج۱، ص۶۱، ۶۲.
  2. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴؛ طبری، تاریخ، بی‌تا، ج۵، ص۴۵۶.
  3. قاضی نعمان، شرح الاخبار، موسسه نشرالاسلامی، ج۳، ص۱۹۸-۱۹۹؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۷۹؛ ابن سعد، ترجمة الحسین و مقتله، ۱۴۰۸ق، ص۱۸۷.
  4. لبیب بیضون، موسوعة کربلاء، بی‌تا، ج۱، ص۵۲۸.
  5. ابن شداد، الاعلاق الخطیره، ۲۰۰۶م، ص۴۸-۵۰.
  6. الشیرازی، ذخیرة الدارین، ص۳۲۷.
  7. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص ۲۳۶.
  8. شیخ مفید، ارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴.
  9. مفید، ارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۵-۱۱۶؛ طبری، تاریخ، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص.۴۵۷.
  10. ابن اعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۲۳، خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۴۳.
  11. بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۴۱۶.
  12. دینوری، اخبارالطوال، ۱۴۲۱ق، ص۳۸۴-۳۸۵.
  13. ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص ۳۰۴؛ نعیمی، الدارس فی تاریخ مدارس، ۱۳۶۷ق، فهرست جای‌ها.
  14. ابن‌شهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۸۲.
  15. ابن شهر‌آشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص ۸۲.
  16. مهاجر، کارون غم، ۱۳۹۰ش، ص۳۶-۳۸.
  17. ابن شداد، الاعلاق الخطیره، ۲۰۰۶م، ص۱۷۸.
  18. مهاجر، کاروان غم،۱۳۹۰ش، ص۳۰.
  19. مهاجر، کاروان غم،۱۳۹۰ش، ص۲۹.
  20. مهاجر، کاروان غم، ۱۳۹۰ش، ص۳۰.
  21. هروی، علی بن ابی‌بکر، الاشارات الی معرفه الزیارات، ۱۹۵۳م، ص۶۶.
  22. هروی، علی بن ابی‌بکر، الاشارات الی معرفه الزیارات، ۱۹۵۳م، ص۶۶.
  23. حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵ق، ج۲، ص۱۸۶.
  24. ابن اعثم، کتاب الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۲۷؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۵۵-۵۶.
  25. شیخ مفید، امالی، ۱۴۰۳ق، ص۳۲۱.
  26. سیدبن طاووس، الاقبال، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۸۹.
  27. ابوریحان بیرونی، آثار الباقیه،۱۳۸۶ش، ص۵۲۷.
  28. شیخ صدوق، امالی، ۱۴۱۷ق، مجلس ۳۱، ص۲۳۰.
  29. ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۲۹-۱۳۰.
  30. صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص ۳۳۹.
  31. شیخ صدوق، امالی، ۱۴۱۷ق، مجلس ۳۱، ص۲۳۱، ح۴.
  32. شیخ مفید، ارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۲.
  33. طبری، تاریخ، ۱۳۸۷ق، ج۵ ص۴۶۲؛ خوارزمی، مقتل، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۷۴.
  34. طبری، کامل بهایی، ۱۳۳۴ق، ج۲، ص۳۰۲.
  35. ابن‌طاووس، الاقبال بالاعمال الحسنه، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۰۱.
  36. طبری، تاریخ، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۶۰.
  37. طبری، تاریخ، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۶۱.
  38. سیدبن طاووس، لهوف، ۱۴۱۴ق، ص۲۱۳.
  39. ابن نما، مثیر الاحزان، ۱۴۰۶ق، ص۹۹.
  40. خوارزمی، مقتل، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۶۴.
  41. یعقوبی، تاریخ، بی‌تا، ج۲، ص۶۴.
  42. ابن اثیر، کامل، ۱۴۰۵ق، ج۲ص ۵۷۷.
  43. صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۵، ح۵۰.
  44. طبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص ۴۶۵.
  45. بلاذری، انساب الاشراف،۱۴۱۷ق، ج۳، ص۴۱۶.
  46. شهیدی، زندگانی علی ابن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۵۷.
  47. ابن‌نما، مثیر الاحزان، ۱۴۰۶ق، ص۸۹-۹۰.
  48. ابن طیفور، بلاغات النساء، ۱۳۷۸ش، ص۲۶.
  49. طبرسی، احتجاج، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۴۰-۱۰۸.
  50. ابن‌طاووس، لهوف، ۱۴۱۴ق، ص۱۹۹.
  51. سید بن طاوس،اللهوف، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۴-۲۲۰.
  52. ربانی گلپایگانی، «افشاگری امام سجاد در قیام کربلا (۲)»، ص۱۱۹.
  53. ابن‌نما، مثیر الاحزان، ۱۴۰۶ق، ص۸۹-۹۰؛ ابن طیفور، بلاغات النساء، ۱۳۷۸ش، ص۲۶.
  54. محدث نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۴۲۰ق، ص۲۰۸ـ۲۰۹.
  55. قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۲ش، ص۵۲۴ -۵۲۵.
  56. شیخ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۳ق، ص۴۶.؛طوسى، مصباح المتهجّد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۸۷.
  57. سید بن طاووس، لهوف، ۱۴۱۵ق، ص۲۲۷
  58. سید بن طاووس، لهوف، ۱۴۱۵ق، ص۲۲۷
  59. نادعلیان،هوشیار، «نقش های عاشورایی»، ص۲۷.

منابع

  • ابن ابی الحدید، عزالدین عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، چاپ ۲، قم، منشورات کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ،‌ بیروت، دار التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
  • ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحیق علی شیری، بیروت، دراالاضواء، ۱۴۱۱ق.
  • ابن جوزی، تذکره الخواص، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۰۸ق.
  • ابن سعد، «ترجمة الحسین و مقتله»، تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی، فصلنامه تراثنا، سال سوم، شماره ۱۰، ۱۴۰۸ق.
  • ابن شداد، محمد بن علی، الاعلاق الخطیره فی ذکر امراء الجزیره، دمشق، بی‌نا، ۲۰۰۶م.
  • ابن شهرآشوب، محمد بن علی مازندرانی(۵۸۸ق)، مناقب آل أبی‌طالب علیهم السلام، علامه، قم، ۱۳۷۹ق.
  • ابن طاووس، الملهوف فی معرفه علی قتلی الطفوف، تحقیق فارس تبریزیان، قم، دارالاسوه، ۱۴۱۴ق.
  • ابن طاووس، لهوف، ترجمه عقیقی بخشایشی، قم، نشر بخشایش، چاپ پنجم،۱۳۷۸ش.
  • ابن طاووس، علی بن موسی بن جعفر، الاقبال بالاعمال الحسنه، تحقیق جواد قیومی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۵ق.
  • ابن طیفور، ابوالفضل بن ابی‌طاهر، بلاغات النساء، قم، مکتبه الحیدریه ، ۱۳۷۸ش.
  • ابن عساکر، علی بن هبه الله، تاریخ مدینه دمشق، تحقیق علی عاشور،‌ بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۱ق.
  • ابن نما، جعفر بن محمد، مثیر الاحزان، چ۳، قم، مدرسه امام المهدی (عج)، ۱۴۰۶ق.
  • ابو ریحان بیرونی، محمد بن احمد، آثار الباقیه، مترجم دانا سرشت، اکبر، تهران، امیر کبیر، ۱۳۸۶ش.
  • ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، قم، مؤسسه دارالکتاب، ۱۳۸۵ق.
  • بلاذری، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار وریاض زرلکی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
  • بیضون، لبیب، موسوعة كربلاء، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
  • تمیمی مغربی، ابوحنیفه نعمان بن محمد، شرح الأخبار فی فضائل الائمة الاطهار، تحقیق سید محمد حسینی جلالی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، [بی تا].
  • حموی، شهاب الدین ابوعبدلله یاقوت بن عبدالله (م۶۲۶)، معجم البلدان، بیروت،‌ دار صادر، ط الثانیة، ۱۹۹۵م.
  • خوارزمی، موفق بن احمد مکی، مقتل الحسین، تحقیق محمد سماوی، نجف، مطبعه الزهراء، ۱۳۶۷ق.
  • دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الاخبارالطوال، تحقیق عصام محمد الحاج علی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.
  • ربانی گلپایگانی، علی، «افشاگری امام سجاد در قیام کربلا (۲)»، مجله نور علم، شماره ۴۶، مرداد و شهریور ۱۳۷۱ش.
  • رسولی، هاشم، زینب عقیله بنی‌هاشم، تهران، نشر مشعر، بی تا.
  • شهیدی، سید جعفر، زندگانی علی ابن الحسین (ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۵ش.
  • صدوق، عیون اخبارالرضا، تصحیح حسین اعلمی، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
  • صدوق، محمد بن علی بن حسین، الامالی، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۷ق.
  • صفارقمی، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، تصحیح محسن کوچه باغی، قم، کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، تحقیق ابراهیم بهادری و محمدهادی‌به، چ۲، قم، اسوه، ۱۴۱۶ق.
  • طبری، عمادالدین حسن بن علی، کامل بهایی، قم، موسسه طبع و نشر، ۱۳۳۴ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق.
  • طوسی، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
  • قمی، عباس، منتهی الآمال، تهران، مطبوعاتی حسینی، ۱۳۷۲ش.
  • محدث نوری، لؤلؤ و مرجان، تحقیق: داریتی، مصطفی، قم، کنگره دین پژوهان کشور، ۱۴۲۰ق.
  • مفید، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، تحقیق موسسه آل البیت، قم، الموتمر العالمی الالفیه الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
  • مفید، امالی، تحقیق حسین استادولی و علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ق.
  • مفید، مسار الشیعه، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • مهاجر، جعفر، کاروان غم، سید حسین مرعشی، تهران، انتشارات مسافر، ۱۳۹۰ش.
  • نادعلیان، احمد؛ هوشیار، مهران؛ «نقش های عاشورایی»، در مجله رهپویه هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۸۷ش.
  • نعیمی، عبدالقادر بن محمد، دمشق، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق.
  • هروی، علی بن ابی‌بکر، الاشارات الی معرفه الزیارات، دمشق، به کوشش جانین سوردیل، ۱۹۵۳م.
  • یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی،‌ بیروت، دار صادر، بی‌تا.

مطالعه بیشتر

  • ‌ اسیران و جانبازان کربلا، نوشته محمد مظفری و سعید جمشیدی، قم، انتشارات فرازاندیشه، ۱۳۸۳ش.

پیوند به بیرون