مقاله قابل قبول
رده ناقص
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
عدم جامعیت
نیازمند خلاصه‌سازی

شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید
شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: ابن ابی الحدید معتزلی
موضوع: شرح نهج‌البلاغه
زبان: عربی

شرح نهج البلاغهکتابی به زبان عربی اثر ابن ابی الحدید از علمای اهل سنت در قرن هفتم که یکی از مهمترین شرح‌های نهج البلاغه و دربردارنده مطالب مهم تاریخی است.

تاریخ و سبب نگارش

ابن ابی الحدید، این اثر را در ۲۰ جزء به نام ابن علقمی وزیر تألیف کرد. عمده شهرت و معروفیت ابن ابی الحدید به سبب تألیف این کتاب است که حاوی مجموعه عظیمی از ادب و تاریخ و کلام و فرهنگ اسلامی است. وی این شرح را در اول رجب ۶۴۴ق/۱۲ نوامبر ۱۲۴۶م آغاز کرد و در آخر صفر ۶۴۹ق/۲۳ مه ۱۲۵۱م به پایان رسانید و چنانکه خود در آخر کتاب می‌نویسد،[۱] تدوین این اثر ۴ سال و ۸ ماه طول کشید که برابر است با مدت خلافت حضرت علی(ع). ابن علقمی به پاداش این خدمت، هدایایی گران قیمت به او بخشید.[۲]

گنجانیده

نویسنده در این شرح، بسیاری از آراءِ معتزله را ذکر می‌کند. شرح مذکور از نظر موضوع و مزایای ادبی و تاریخی اهمیت خاص دارد؛ زیرا ابن ابی الحدید که در زمان مغولان می‌زیسته، گزارش مبسوطی از ابتدای خروج مغول و فتح ماوراءالنهر و خراسان و عراق و دیگر نواحی و هجوم آنان به بغداد در کتاب خود نوشته است[۳] که از منابع مهم تاریخ در این موضوع به شمار می‌آید.

ابن ابی الحدید به مباحث ادبی نیز پرداخته و از جمله به ایرادات کسانی که بر وجود سجع در نهج البلاغه خرده گرفته‌اند، به تفصیل پاسخ گفته است.[۴] وی همچنین سراسر سخنان علی(ع) را به جسم بسیطی که قسمت‌های گوناگون آن در ماهیت با یکدیگر اختلافی ندارند، و نیز به قرآن کریم که اول، وسط و آخر، و هر سوره و هر آیه آن در مأخذ و شیوه و فن و روش و نظم مانند یکدیگرند، تشبیه می‌کند و با توجه به صحت اسناد برخی از مطالب نهج البلاغه به حضرت علی(ع)، از راه تواتر، و به ویژه به دلیل آنکه اغلب مورخین غیر شیعه نیز بسیاری از خطب این کتاب را به علی(ع) نسبت داده‌اند، بطلان سخن کسانی را که گفته‌اند نهج البلاغه یا بخش‌هایی از آن، به نادرستی به امیرالمؤمنین(ع) نسبت داده شده است، نتیجه می‌گیرد.[۵]

وی قسمتی از خطبه را تحت عنوان «اصل» نقل می‌کند و سپس توضیحات خودش را تحت عنوان «شرح» بیان می‌کند. که در ذیل شرح، به توضیح لغات دشوار و شرح خطبه می‌پردازد و با توجه به اینکه شرح قطب راوندی بر نهج البلاغه قبل از وی نگاشته شده بوده، در مواردی به نقد وی نیز پرداخته است.

با اینکه گرایش به تشیع در شرح نهج البلاغه زیاد است، مطالبی نیز در آن هست که با عقاید عمومی شیعه درباره امامت و مسائل تاریخی مربوط به آن سازگار نیست. مثلاً ابن ابی الحدید قبول ندارد که پیامبر(ص) برخلافت علی(ع) تنصیص نموده است.[۶] وجود این قبیل مطالب در این کتاب، بعضی از علمای امامیه را بر آن داشت که ردیه‌هایی بر آن بنویسند؛ از آن جمله است: الروح، از سید جمال الدین احمد بن طاووس حلی (د ۶۷۳ق/۱۲۷۴م)؛ سلاسل الحدید لتقیید ابن ابی الحدید، از شیخ یوسف بن احمد بن ابراهیم الدرازی البحرانی (درگذشت ۱۱۸۶ق/۱۷۷۲م)؛ الرّد علی ابن ابی الحدید، از شیخ علی بن حسن بلادی بحرانی که در ۱۳۴۰ق/۱۹۲۲م درگذشته است.[۷]

آراء نویسنده در مقدمه

ابن ابی الحدید، در مقدمه کتاب، آراء علمای معتزله را درباره «امامت»، «برتری امام علی و خلفای سه گانه»، «خوارج» و «قیام کنندگان در مقابل امام علی» ذکر می‌کند.[۸] وی آراء علمای معتزله درباره برتری امام علی و معاویه را سه دسته می‌داند که برخی امام را و برخی ابوبکر را برتر می‌دانند و برخی نیز در این امر توقف کرده‌اند. وی خود قائل به برتری امام علی بر خلفای سه گانه است و می‌گوید مقصود از برتری، هم اینست که ثواب وی بیشتر است و هم اینکه وی دارای صفات نیکو و پسندیده بیشتری است.[۹]

وی نظر خود و یاران معتزلی‌اش در مورد حکم باغیان و خوارج را چنین می‌نویسد: برپاکنندگان جنگ جمل همه شان نابودند مگر عائشه و طلحه و زبیر که چون توبه کردند نجات می‌یابند و بدون توبه اینها نیز دوزخی می‌بودند. لشکریان شام در جنگ صفین نیز همه شان نابود و دوزخی‌اند چرا که بر بغی پافشاری کردند و اینچنین مردند، خواه بزرگانشان و خواه پیروان آنها. خوارج نیز همگی دوزخی‌اند.[۱۰]

در مورد رأی و تدبیر امام می‌نویسد: نظر وی استوارترین نظر بود و تدبیرش درست‌ترین؛ و او بود که هنگام مشورت عمر برای رفتن خودش برای جنگ با رومیان و ایرانیان آن چنان به وی مشورت داد؛ و به عثمان نیز نکاتی گفت که صلاحش در آنها بود و اگر می‌پذیرفت آن اتفاقات برایش نمی‌افتاد. اینکه دشمنان امام گفته‌اند وی رأی [یعنی سیاست] نداشت بدین خاطر است که او مقید به دین بود و خلاف آن را عمل نمی‌کرد و از این رو خودش فرمود: «اگر دین و تقوی نبود زیرکترین عرب بودم.» دیگر خلفا طبق مصالحشان عمل می‌کردند خواه مطابق شرع بود یا نبود. و روشن است که کسی که طبق اجتهادش عمل می‌کند و قید و بندی جلودارش نیست، برنامه‌های دنیوی‌اش بهتر سامان می‌یابد.[۱۱]

دیگر مباحث مطرح شده در مقدمه، نسب امیرالمؤمنین(ع) و نسب سید رضی (گردآورنده نهج البلاغه) و نیز مختصری از زندگی و شرح حال اوست.

منابع ابن ابی الحدید

ابن ابی الحدید در این کتاب غیر از کتاب‌های مشهوری چون تاریخ طبری و سیره ابن هشام و اغانی و کتب معروف دیگر که در دسترس هستند، از کتاب‌های نادری استفاده کرده که امروزه بعضی از آن‌ها از میان رفته‌اند و یا در دسترس ما نیستند، چون کتاب المقالات تألیف زرقان شاگرد ابراهیم بن سیار نظام و کتاب المقالات ابوالقاسم کعبی بلخی و کتاب فضایل امیرالمؤمنین علی(ع) از احمد ابن حنبل و کتاب الجمل هشام بن محمد کاتبی و کتاب النکت از ابراهیم بن سیار نظام.[۱۲]

چاپ

شرح نهج البلاغه بارها به چاپ رسیده[۱۳] و به ویژه در میان شیعه از شهرت و اهمیت خاصی برخوردار است. یکی از کهن‌ترین نسخه‌های این شرح که به احتمال قوی در حیات ابن ابی الحدید کتابت شده است، در کتابخانه آستان قدس نگهداری می‌شود.[۱۴]

کتابهای برگرفته

با توجه به اهمیت شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، تاکنون کارهای مختلفی درباره آن یا به اقتباس از آن صورت گرفته است که برخی از آنها در ذیل یاد می‌شود:

  1. جلوه‌ تاریخ‌ در شرح‌ نهج‌البلاغه‌ ابن‌ابی‌الحدید؛ ترجمه‌ و تحشیه‌ محمود مهدوی‌دامغانی‌ (۸ جلد).[۱۵]
  2. امام علی علیه‌السلام از دیدگاه ابن‌ابی‌الحدید معتزلی، نگارنده حسین طیبیان.[۱۶]

پانویس

  1. ۲۰/۳۴۹
  2. هندوشاه، ۳۵۸-۳۵۹
  3. ۸/۲۱۸-۲۴۳
  4. ۱/۱۲۶-۱۳۰
  5. ج۱۰، ص۱۲۸و۱۲۹
  6. ج۲، ص۵۹
  7. حر عاملی، ج۲۲، ص۳۰؛ آقابزرگ، ج۱۲، ص۲۱۰؛ ج۱۴، ص۱۵۸-۱۵۹؛ استادی، ص۳۷- ۳۸؛ خطیب، ص۲۱۷-۲۱۹؛ سرکیس، ص۲۹؛ عزّاوی، ج۱، ص۲۰
  8. ج۱، ص۶.
  9. ج۱، صص ۷-۹.
  10. ج۱، ص۹.
  11. ج۱، ص۲۸.
  12. زریاب خویی، ص۶۹ -۷۰
  13. مثلاً: تهران، ۱۲۷۱، ۱۳۰۲-۱۳۰۴ق؛ قاهره، ۱۳۲۹ق؛ بیروت، ۱۳۷۸ق
  14. آستان، ۵/۱۱۲-۱۱۳
  15. سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ج. ا. ایران.
  16. سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ج. ا. ایران.

منابع

  • آستان قدس، فهرست.
  • ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸-۱۳۸۴ق/۱۹۵۹-۱۹۶۴م.
  • آقابزرگ، الذریعة.
  • استادی، رضا، کتابنامه نهج البلاغه، تهران، بنیاد نهج البلاغه.
  • خطیب، عبدالزهراء حسینی، مصادر نهج البلاغة و اسانیده، بیروت، ۱۳۹۵ق.
  • زریاب خویی، عباس، بزم آورد، تهران، ۱۳۶۷ش.
  • سرکیس، چاپی.
  • عزّاوی، عباس، تاریخ الادب العربی فی العراق، ۱۳۸۱ق/ ۱۹۶۱م.
  • فکرت، محمد آصف، ابن ابی الحدید، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۲، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
  • هندوشاه بن سنجر، تجارب السلف، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۵۷ش.