نامگذاری فرزند
نامگذاری فرزند از حقوق کودک دانسته شده و انتخاب نام نیک بهعنوان نخستین وظیفه پدر معرفی شده است. در منابع دینی فصلی مستقل به آن اختصاص داده شده است. در میان نامهای اهلبیت(ع) به نام «محمد» تأکید ویژهای شده و این نکته نیز در منابع فقهی نیز مورد توجه قرار گرفته است. محمدی ریشهری نویسنده کتاب حکمتنامه کودک با استناد به روایات و نظر فقها، نامگذاری فرزند با اسامی خاص خداوند، مانند «قدوس»، «حکم» و «خالق» را جایز ندانسته و آن را از نظر شرعی حرام معرفی کرده است.
اهمیت و جایگاه
بر اساس روایاتی از پیامبر(ص)، انتخاب نام نیک نخستین هدیه پدر به فرزند[۱] و از جمله حقوق فرزند برشمرده شده است.[۲] طبق نقل برخی منابع، مادران نیز برای فرزند نام انتخاب میکردند.[۳] در منابع اسلامی، فصل مستقلی برای نامگذاری فرزند با عنوان «باب الأسماء و الکنی»[۴] و «التَّسمِيَة»[۵] اختصاص یافته است. در سیره بزرگان نیز سفارش شده که پدر و مادر در انتخاب نام فرزند با یکدیگر همفکری و مشورت کنند.[۶]
محققان، انتخاب نام را متأثر از عوامل گوناگون دانستهاند؛ از جمله باورهای دینی و فرهنگی، ارزشهای رایج جامعه، خوشآهنگی و زیبایی لفظ[۷] و نیز شرایط جغرافیایی و فضای اجتماعی هر دوره.[۸] نمونههای تاریخی از تأثیر باورها و شرایط فرهنگی در نامگذاری فرزند را میتوان در دوران جاهلیت مشاهده کرد.[۹] همچنین در روایتی که احمد بن هیثم از امام رضا(ع) نقل کرده، به برخی از این عوامل اشاره شده است.[۱۰]
زمان و آداب نامگذاری
نامگذاری فرزند در هنگام تولد یا حتی پیش از آن مستحب دانسته شده است؛[۱۱] با این حال بهترین زمان برای نامگذاری را روز هفتم پس از تولد ذکر کردهاند.[۱۲] شیخ صدوق، با استناد به روایتی از امام علی(ع) بیان کرده که پیش از تولد برای کودک نامی انتخاب شود و در صورت نامعلوم بودن جنسیت، نامی مشترک انتخاب شود.[۱۳] در منابع اسلامی، پیش از نامگذاری نوزاد، گفتن اذان و برداشتن کام او با آب فرات مستحب دانسته شده است.[۱۴] عقیقه کردن، تراشیدن موی سر نوزاد و صدقهدادن به اندازه وزن موی سر او را نیز از آداب مرتبط با نامگذاری فرزند برشمردهاند.[۱۵]
نامهای دارای اولویت
در فقه اسلامی در انتخاب نام فرزند اولویت با نامهایی است که مظهر بندگی خدا و با مضامین عبودیت باشند، مانند عبداللّه، عبدالرحمن؛ پس از آن نامهای پیامبران الهی و اهلبیت(ع) در مرتبه بعد قرار میگیرند.[۱۶] در منابع حدیثی از میان نامهای اهلبیت(ع)، بر نام «محمد» تأکید ویژهای شده[۱۷] و این موضوع در منابع فقهی نیز مورد توجه قرار گرفته است.[۱۸] همچنین در متون دینی، نامهایی مانند احمد، علی، حسن، حسین و فاطمه مورد توصیه قرار گرفته و برای آنها آثار بیان شده است.[۱۹]
محدث نوری با استناد به روایتی از امام صادق(ع) انتخاب نام اهلبیت(ع) را نشانهای آشکار از ابراز محبت و دوستی با آنان دانسته است.[۲۰] همانگونه که نامگذاری فرزندان به نام «علی» از سوی امام حسین(ع)، در برخی منابع حدیثی، برخاسته از محبت و ارادت ایشان به امیرالمؤمنین(ع) بوده است.[۲۱]
راویان حدیث نامهای «جعفر»، «طالب» و «عبدالله» را نیز از جمله نامهای نیکو در روایات برشمردهاند.[۲۲] به باور پژوهشگران علوم تربیتی، نامهای نیک میتوانند اثر تربیتی و تلقینی داشته باشند و شخصیت فرد را در مسیر معنای نامش شکل دهند. برای مثال، نامی مانند «عبدالرحمن» میتواند روحیهٔ بندگی و فضیلت را در فرد تقویت کند؛[۲۳] بر پایه روایتی که کلینی نقل کرده، اهلبیت(ع) فرزندان خود را از کودکی با کنیه خطاب میکردند تا از نسبت دادن لقبهای ناپسند به آنان جلوگیری شود.[۲۴] به گفته سید علی شهرستانی دو رساله درباره نامگذاری فرزندان ائمه(ع) با نام خلفا نوشته شده که یکی نوشته وحید بهبهانی (درگذشته ۱۲۰۵ق) و دیگری نوشته تنکابنی (درگذشته ۱۳۰۲ق)، نویسنده قصص العلماء، است.[۲۵]
نامگذاری فرزندان اهلبیت به نام خلفا
گروهی از اهلسنت با استناد به نامگذاری برخی از فرزندان اهلبیت به نام خلفا بهویژه از سوی امام علی(ع)، این نامگذاری را نشانه روابط خوب و محبت بین اهلبیت و خلفا محسوب کردهاند.[۲۶] این مطلب در جزوهای به نام «اسئلة قادت شباب الشیعة الی الحق» (پرسشهایی که جوانان شیعه را به حقیقت راهنمایی میکند) نیز آمده است.[۲۷] به گفته سید علی شهرستانی در کتاب «التسمیات بین التسامح العلوی و التوظیف الاموی» دو رساله دیگر نیز درباره نامگذاری فرزندان ائمه(ع) با نام خلفا نوشته شده که یکی نوشته وحید بهبهانی (درگذشته ۱۲۰۵ق) و دیگری نوشته تنکابنی (درگذشته ۱۳۰۲ق)، نویسنده قصص العلماء، است.[۲۸]
سید علی شهرستانی (متولد ۱۳۳۷ش) در این کتاب، تحلیل مفصلی از نامگذاریها در صدر اسلام تا قرنهای بعدی ارائه داده و ضمن بیان ۲۹ نکته اصلی نتیجه گرفته است که این نوع نامگذاریها نمیتواند نشانگر رابطه خوب بین افراد باشد، چنانکه عدم نامگذاری هم نمیتواند نشانه دشمنی باشد؛[۲۹] چراکه این اسامی، قبل و بعد از خلفا نیز رایج بوده است.[۳۰] او همچنین به این نکته اشاره میکند که مثلا ابوبکر اصولاً نام شخص خاصی نیست و کنیه است و کسی کنیه را به عنوان نام برای فرزندش انتخاب نمیکند.[۳۱] ابن تیمیه حرانی (درگذشته ۷۲۸ق)، عالم نامدار اهلسنت، نیز معتقد است که نامگذاری به اسم کسی دلیل بر محبت به او نیست؛ چنانکه پیامبر(ص) و صحابه از اسامی کفار استفاده میکردند.[۳۲]
نامگذاری نامناسب
ریشهری، نویسندهٔ کتاب حکمتنامهٔ کودک، با استناد به روایات و دیدگاه برخی فقیهان، نامگذاری کودک به نامهای اختصاصی خداوند، مانند «قدّوس»، «حَکَم» و «خالق» را جایز ندانسته و آن را حرام دانسته است.[۳۳] در مقابل، فیض کاشانی، فقیه شیعه، این نامگذاری را مکروه شمرده است.[۳۴] در متون دینی همچنین از برخی نامها نهی شده است؛ از جمله نامهایی با معانی دوزخ،[۳۵] نامهای شیاطین مانند ضُرَيس[۳۶]، حُباب،[۳۷] نام حیوانات چون «کلب» و «کُلیب»،[۳۸] و نامهایی با معنای ناپسند مانند «ضِرار»، «حَرب» و «ظالم».[۳۹] صالحی دمشقی، مورخ، نقل کرده است که پیامبر اسلام(ص) نامهای ناپسند کودکان را تغییر میداد.[۴۰]
محققان علوم تربیتی، برای نامهایی که از نظر ظاهر و آهنگ واژه ناهماهنگاند، تلفّظ دشواری دارند یا معنای پسندیدهای ندارند، پیامدهایی از قبیل احساس حقارت، سرزنش والدین، برانگیختن واکنشهای منفی در جامعه[۴۱] و حتی فراهم شدن زمینه برخی رفتارهای ناپسند اجتماعی را برای فرزندان ذکر کردهاند.[۴۲] همچنین برخی نامها به دلیل پیوند با با شخصیتهای خشن یا منفور تاریخی نامناسب شمرده شدهاند،[۴۳] زیرا ممکن است فرد را در مقاطعی از زندگی به تقلید از رفتار صاحبان نام سوق دهد.[۴۴]
پانویس
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۱، ص۱۳۰.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۱، ص۹۲.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۲۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۸؛ ورام، مجموعة ورام، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۲.
- ↑ محمدی ریشهری، حکمتنامه کودک، ۱۳۸۵ش، ص۹۶.
- ↑ علیاکبری، «نامگذاری فرزند»، ص۲۱۴.
- ↑ فتحعلیخانی، آموزههای بنیادین علم اخلاق، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۷۷.
- ↑ علیاکبری، «نامگذاری فرزند»، ص۲۱۳.
- ↑ «انتخاب نام نیک برای فرزندان»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ ابن بابویه، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۳۱۵.
- ↑ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۲۸۳.
- ↑ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۲۸۳.
- ↑ شیخ صدوق، علل الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۴۶۴.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۸۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۹.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۳۳۳.
- ↑ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۱، ص۳۹۴.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۳۳۳؛ فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعه (النکاح)، ۱۴۲۱ق، ص۵۲۵ و ۵۲۷.
- ↑ ابن فهد حلی، عدة الداعی و نجاح الساعی، ۱۴۰۷ق، ص۸۷.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۱۲۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۹.
- ↑ پناهی، مهارتهای زندگی ویژه متاهلین، ۱۳۹۲ش، ص۲۴۶؛ بخشندهبالی، «بررسی مراحل شکلگیری هویت دینی کودکان و نوجوانان»، ۱۳۸۵ش، ص۵۶؛ علیاکبری، «نامگذاری فرزند»، ص۲۱۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۰.
- ↑ شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۱۴.
- ↑ حسینی، «مقدمه مترجم»، نام خلفا بر فرزندان امامان، ص۱۱.
- ↑ شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۱۲.
- ↑ شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۱۴.
- ↑ شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۴۷۷-۴۸۸.
- ↑ شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۹۸-۹۹.
- ↑ شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۴۲۷-۴۷۲.
- ↑ ابنتیمیه، منهاج السنة، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۴۱-۴۲.
- ↑ محمدی ریشهری، حکمتنامه کودک، ۱۳۸۵ش، ص۸۵ و ۱۰۷.
- ↑ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۲۸۳.
- ↑ ابن اشعث، الجعفريات (الأشعثیات)، مکتبة النینوى الحدیثة، ص۱۹۰.
- ↑ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۱، ص۳۹۹.
- ↑ ابونعیم، معرفة الصحابة، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۲۷۵.
- ↑ طبرانی، المعجم الاوسط، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۲۱.
- ↑ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۱، ص۳۹۹.
- ↑ صالحی دمشقی، سبل الهدی، ۱۴۱۸ق، ج۹، ص۴۹۱.
- ↑ بخشندهبالی، «بررسی مراحل شکلگیری هویت دینی کودکان و نوجوانان»، ۱۳۸۵ش، ص۵۶، ۱۱۰، ۱۱۱.
- ↑ پناهی، مهارتهای زندگی ویژه متاهلین، ۱۳۹۲ش، ص۲۴۶.
- ↑ بخشندهبالی، «بررسی مراحل شکلگیری هویت دینی کودکان و نوجوانان»، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۰.
- ↑ بخشندهبالی، «بررسی مراحل شکلگیری هویت دینی کودکان و نوجوانان»، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۰ و ۱۱۱.
منابع
- ابن اشعث، محمد بن محمد، الجعفریات، تهران، مکتبة النینوى الحدیثة، چاپ اول، بیتا.
- ابن بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، مصحح: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- ابنتیمیه، محمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة النبویة، تحقیق محمد رشاد سالم، ریاض، جامعة الامام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق.
- ابن فهد حلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، تحقیق: احمد موحدی قمی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- ابونعیم، احمد بن عبدالله، معرفة الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- اکبری، محمود، مذهبگرایی و مذهبگریزی جوانان، قم، فتیان، ۱۳۹۰ش.
- امام خمینی، تحریر الوسیله، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ سوم، ۱۴۳۴ق.
- بخشندهبالی، «بررسی مراحل شکلگیری هویت دینی کودکان و نوجوانان»، قم، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- پناهی، علیاحمد، مهارتهای زندگی ویژه متاهلین، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۲ش.
- حسینی، سید هادی، «مقدمه مترجم»، در کتاب نام خلفا بر فرزندان امامان، نوشته سید علی شهرستانی، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۰ش.
- شهرستانی، سید علی، التسمیات بین التسامح العلوی و التوظیف الأموی، مشهد، مؤسسة الرافد، ۱۴۳۱ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، مصحح: مؤسسة آل البیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، تصحیح: مؤسسة آل البیت(ع)، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، تصحیح: مؤسسة آل البیت(ع)، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، تصحیح: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، کتاب فروشی داوری، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- صالحی دمشقی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خبر العباد، قاهره، لجنة احیاء التراث الاسلامی، ۱۴۱۸ق.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الاوسط، مصر (قاهره)، دار الحرمین للطباعة و النشر و التوزیع، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- علیاکبری، راضیه، «نامگذاری فرزند»، مجله رهتوشه، شماره ۱۰۹، بهار و تابستان ۱۳۹۷.
- فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه (النکاح)، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- فتحعلیخانی، محمد، آموزههای بنیادین علم اخلاق، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۳ش.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، مفاتیح الشرائع، محقق: مسیح توحیدی، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری، ۱۳۹۵ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- محدث نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مسنتط المسائل، قم، مؤسسة آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق
- محمدی ریشهری، محمد، حکمتنامه کودک، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۵ش.
- ورام بن أبي فراس، مسعود بن عيسى، مجموعة ورّام، قم، مكتبه فقيه، ۱۴۱۰ق.