خلیل بن غازی قزوینی
 خانه محصص مستشاری در قزوین محل دفن ملا خلیل قزوینی | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| لقب | بُرهان العُلَماء • ملا خلیل قزوینی |
| تاریخ تولد | ۳ رمضان ۱۰۰۱ق |
| تاریخ وفات | ۱۰۸۹ق |
| محل دفن | قزوین |
| شهر وفات | قزوین |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | میرداماد • شیخ بهایی • ملا حاج محمود رنانی • ملا حاجی حسین یزدی • امیر ابوالحسن قائنی مشهدی |
| شاگردان | ملا رفعیا • میر محمّد مؤمن بن محمّد زمان طالقانی • ملّا محمّدباقر بن غازی قزوینی (برادرش) • احمد بن خلیل قزوینی (فرزندش) و... |
| تألیفات | الشافی • صافی در شرح کافی |
| سایر | گرایش به اخباریان • مخالفت با فلاسفه و اجتهاد |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| اجتماعی | تولیت آستان عبدالعظیم حسنی، تأسیس مدرسه آخوند یا ملا خلیلا |
ملّا خلیل بن غازی قزوینی (۱۰۰۱–۱۰۸۹ق)، معروف به «بُرهانُ العُلَماء» و «خلیلای قزوینی»، فقیه، محدث و مفسر اخباریِ سده یازدهم هجری از قزوین بود. وی شاگرد شیخ بهایی و میرداماد، مدتی تولیت آستانه حضرت عبدالعظیم(ع) و سپس مدرس مدرسه خلیلا در قزوین بود. به دلیل مخالفت با نماز جمعه و اجتهاد، با فلاسفه و مجتهدان معاصر خود مناظراتی داشت. مهمترین تألیفش شرح فارسی و عربی بر کتاب کافی (صافی و شافی) است که بیست سال به نگارش آن پرداخت.
اهمیت و جایگاه
خلیل بن غازی قزوینی، با کنیه ابوحامد، به «ملّا خلیلا»، «خلیلای قزوینی» و «ملّا خلیل قزوینی» شهرت دارد و ملقّب به «بُرهان العُلَماء» است. نقش مهر او «الْعِلْمُ خَلِیلُ الْمُؤْمِن» گزارش شده و برخی نام وی را «خلیل الله» نیز ذکر کردهاند.[۱] ملّا خلیل در شهر قزوین، در ۳ رمضان سال ۱۰۰۱ق زاده شد.[۲] ملّا خلیل در سال ۱۰۸۹ق در سن ۸۸ سالگی درگذشت و بنا به وصیتش در محل تدریس خود -مدرسه خلیلا- به خاک سپرده شد. این مدرسه، محل حضور دانشمندانی همچون فیض کاشانی، شیخ حرّ عاملی، ملّا رفیعای واعظ، آقا رَضی و دیگران بود و تا سال ۱۳۸۸ش در اختیار بنیاد ایرانشناسی استان قزوین قرار دارد. این مدرسه و آرامگاه تعمیر مختصری شده و همچنان پابرجاست.[۳]
در بیان معاصران
معاصران ملّا خلیل، او را با القاب بلندی چون «رئیس فقهاء امامیه»، «فقیهی محقّق و محدّثی ثقه» و «دانشمندی جامع و دقیقنظر» ستودهاند. این توصیفات نشان از جایگاه والای علمی او و توجه اندیشمندان به آرای وی دارد..[۴] ولیقلی شاملو، ملا شمسالدین محمد شیرازی، شیخ حر عاملی، میرزا عبدالله افندی، محمد بن علی اردبیلی، علیاصغر قزوینی و شیخ عبدالله سماهیجی از جمله معاصران ملا خلیل قزوینی هستند.[۵]
اهمیت و جایگاه شخصیتی ملاخلیل قزوینی بههمراه آرا و اندیشههای علمی او به عبارتند از:
تولیت اوقاف ری
ملّا خلیل در سن ۲۷ سالگی به سِمَت مدرّسی آستانه حضرت عبدالعظیم حسنی و تولیت اوقاف آن آستانه، از سوی همدرس خود خلیفهسلطان -که به وزارت شاه عباس صفوی نائل شده بود- منصوب گردید. ولی پس از مدتی از آن سمت برکنار شد و مولی نظامالدین قرشی ساوجی (حدود ۱۰۴۰ق) به جای وی گمارده شد. برخی از شرححالنویسان، تحریم نماز جمعه از سوی ملّا خلیل را علت عزل او از تولیت دانستهاند.[۶]
گرایش به اخباریگری
بسیاری از صاحبان تراجم، ملّا خلیل را از علمای اخباری شمردهاند. او با اجتهاد مخالفت میورزید و در آثارش، به صراحت، این عقیده را اظهار میداشت و برای اثبات آن، به برخی از احادیث تمسک میجست. با این حال، اغلب شاگردان وی مانند آقا رضی قزوینی، محمدکاظم طالقانی قزوینی و میر محمدمعصوم قزوینی، از زمره مجتهدان و طرفداران اجتهاد بودند.
اما اینکه در طبقات اعلام الشیعه در شرح حال ملّا خلیل عنوان شده که احتمالاً ملّا خلیل تظاهر به اخباریگری میکرد - و علت آن مماشات با حاکمیت بود که با فلسفه و اجتهاد به شدت مخالف بود - با توجه به مطالب نقلشده از معاصران ملّا خلیل و همچنین با مطالعه آثار برجایمانده از وی، همچون صافی و شافی، هیچ وجهی ندارد و به نظر میرسد این مطالب از افزودههایی است که پس از مؤلّف به طبقات اضافه شده است. او تنها در دو شرح خود بر کافی، با بسیاری از نظریههای مشهور فلسفی و حتی با برخی از مسائل مسلّم تجربی، با تمسک به مدلول دریافته از برخی احادیث، مخالفت کرده و با صاحبان آنها به تندی سخن گفته است.[۷]
تحریم نماز جمعه
ملّا خلیل با آنکه اخباری بود، ولی با اقامه نماز جمعه مخالفت میکرد و عقیده داشت که در عصر غیبت، نخواندنِ آن اولی است. او رسالهای مفصّل در تحریم نماز جمعه نگاشت که مورد نقد و ردّ معاصران خود قرار گرفت. برادرش محمدباقر بن غازی و همچنین پسرش ملا سلمان بن خلیل قزوینی نیز قائل به تحریم نماز جمعه در زمان غیبت بودند و رسالههایی در این زمینه نگاشتهاند.
سماهیجی در رساله خود «القامعة البدعة فی ترک صلاة الجمعة» (فصل سوّم) به ردّ نظر ملّا خلیل و فاضل هندی درباره نماز جمعه پرداخته است.[۸]
مخالفت با فلاسفه
ملّا خلیل با فلاسفه مخالف بود و در دو شرح خود بر کافی در موارد متعدد بدان تصریح نموده است. وی همچنین با اجتهاد و اصول نیز مخالفت داشت و در موارد متعددی بهویژه در صافی و شافی به آن تصریح کرده و برای اثبات نظر خود به ظاهر برخی از احادیث تمسک جسته و در برخی موارد نیز به تأویل احادیث پرداخته است.[۹]
اشتراک نام مُلاخُلیل
افزون بر مُلا خَلیل بن غازی قَزوینی، چند دانشمند دیگر به نام ملّا خلیل در قزوین بودهاند:
- ملّا خلیل بن محمّد زمان قزوینی،(نگارنده رساله اثبات حُدوث الإراده) در سال ۱۱۴۸ق.
- ملّا خلیل بن حاجیبابا قزوینی، معروف به َزرکَش.
- آقا خلیل بن محمّد اشرف قاینی اصفهانی، (متوفای ۱۱۳۶ق) ساکن قزوین.
- سید خلیل قزوینی، (زنده در ۱۲۳۹ق) صاحب تفسیر سید خلیل.[۱۰]
اساتید و شاگردان
آنچه در مصادر، از اساتید ملّا خلیل یاد شده، پنج عالم هستند و از دیگر استادان وی در منابع سخنی به میان نیامده است. بهویژه استادی که ملّا خلیل تحت تأثیر تعالیم وی بوده و بر اساس آن حتی با مجتهدان مخالفت میکرده، شناسایی نشده است.[۱۱] اساتید ملّا خلیل عبارتاند از:
- شیخ بهایی (متوفای ۱۰۳۰ق)
- میر داماد (متوفای ۱۰۴۱ق)
- مولی حاج محمود رنانی
- مولی حاجی حسین یزدی
- امیر ابوالحسن قائنی مشهدی.[۱۲]
برخی از شاگردان وی عبارتند از:
- امیر محمّد مؤمن بن محمّد زمان طالقانی.
- ملّا محمّدباقر بن غازی قزوینی (برادرش).
- احمد بن خلیل قزوینی (فرزندش).
- ابوذر بن خلیل قزوینی (فرزندش).
- مولی سلمان بن خلیل قزوینی (فرزندش).
- حاج محمّد تقی دهخوارقانی.
- مولی محمّدباقر بن الحافظ کیجی بیک التبریزی.
- مولی علی أصغر ابن المولی محمّد یوسف قزوینی.
- مولی رفیع الدین محمّد بن فتحالله واعظ قزوینی.
- مولی محمّد محسن بن نظام الدین قرشی ساوجی.
- مولی محمّد تقی بن حیدر علی زنجانی.
- مولی محمّد امین وقاری طبسی بن مولانا عبد الفتاح.
- مولی محمّد یوسف بن پهلوان صفر قزوینی.
- مولی مهدی بن حاج علی اصغر قزوینی.
- مولی محمّد مؤمن بن شاه قاسم سبزواری.
- مولی ابوالوفا بن محمّد یوسف مشهور به قاضی قزوینی.
- مولی محمّد صالح بن محمّد باقر روغنی قزوینی.
- مولی عاشور بن محمّد تبریزی، که کتاب خَلّةُ المؤمنین را در سال ۱۰۶۳ق به نام ملّا خلیل، تألیف نموده است.[۱۳]
سفر به مکه و بازگشت به قزوین
ملّا خلیل پس از عزل از تولیت آستانه عبدالعظیم راهی مکه شد، ولی زندگیاش در آنجا نیز متلاطم بود. در کتاب تذکره، مناظرات گوناگونی نقل شده است که بین ملّا خلیل و عالمان شیعه و سنی در مسائل مختلف رخ داده است. شیخ حر عاملی نقل میکند که اولین بار وقتی به مکه مشرف شد، ملّا خلیل را ملاقات نمود که مشغول حاشیهنویسی بر مجمع البیان بود.[۱۴]
عبدالحی رضوی در کتاب حدیقة الشیعة نقل میکند که حکام مکه، هنگام مصادف شدن عید قربان با جمعه، آن را «حج اکبر» اعلام میکردند تا منافع مالی به دست آورند. وی از پدرش روایت میکند که ملّا خلیل قزوینی در سفر حج با این مسئله مواجه شد و از آنان پیروی نکرد؛ ازاینرو، رؤسای مکه حکم به قتل او دادند. ملّا خلیل در تنوری پنهان شد و به منطقهای در حجاز گریخت و تا حج سال بعد در آنجا ماند. سپس با تغییر قیافه به صورت هیزمشکن و خارکن، در میان کاروان به مکه وارد شد، حج را بهجا آورد و بازگشت.[۱۵]
ملّا خلیل پس از اقامت چندساله در مکه به قزوین بازگشت و تا پایان عمر در این شهر به تدریس و تصنیف مشغول بود. وی در اواخر عمر نابینا گردید. از آثار باقیمانده از ملّا خلیل در قزوین، مدرسهای است در محله آخوند قزوین، معروف به مدرسه آخوند یا مدرسه خلیلا.[۱۶]
مناظره با عالمان
از جمله مناظرات ملّا خلیل با دانشمندان، مناظرهای است که با سید علی خان بن خلف مشعشعی حویزی انجام داده است. این مناظره را سید علیخان در باب سوم کتابش «نکت البیان و أدب الأعیان» نقل نموده و خیابانی در وقایع الأیام (ماه محرم) به نقل از آن کتاب آورده است.[۱۷]
آثار علمی
ملّا خلیل بخش زیادی از عمر خود را در تألیف و تصنیف کتاب گذرانده است. او در موضوعات مختلفی همچون ادبیات عرب، منطق، تفسیر، اصول فقه و حدیث، صاحب تألیفات متعددی است. مهمترین اثر او، شرحی فارسی و عربی است که بر کافی نگاشته است. وی ابتدا شرح عربی خود را با عنوان «شافی» به رشته تحریر درآورد و در اثنای نگارش، به دستور شاه عباس صفوی، به شرح فارسی پرداخت و مدت بیست سال مشغول نگارش آن بود. نخستین گزارش تفصیلی از آثار ملّا خلیل را افندی در ریاض العلماء درج نموده است.[۱۸] آثار شناحتهشده از ملّا خلیل عبارتند از:
- الشافی فی شرح الکافی (به عربی).
- صافی در شرح کافی به فارسی
- المجمل (الجمل) فی النحو.
- حاشیه شرح شمسیه.
- شرح(حاشیه) عدّة الاصول.
- حاشیة مجمع البیان.
- رسالة فی حرمة شرب التُّتن.
- رسالة فی صلاة الجمعة.
- رموز التفاسیر الواقعة فی الکافی و الروضة.
- الأسئلة الخلیلیة.
- تفسیر سورة الفاتحة.
- رسالة أقوال الأئمّة.
- رسالة فی الأمر بین الأمرین.
- شرح الصحیفة.
- فهرست الکافی.
- اجوبه مسائل محمّد مؤمن.
- رساله نجفیه(به فارسی).
- رساله قمّیه(به فارسی).( یا «جوابات المسائل القمیه» و نیز «الرسالة القمیه»، المسائل القیمه، القمیه [۱۹])
- تعلیقة علی التوحید.
- حاشیة الکافی.( جمع آورى و تدوين حاشيههاى محمّد امين استرآبادى بر كتاب الكافى كلينى در ایام اقامت در مکه )
- حاشیة الکافی.( جمعآورى و تدوين حاشيههاى استادش امير ابوالحسن قائنى مشهدى بر كتاب الكافى كلينى در ایام اقامت در مکه )[۲۰]
آرای مطرحشده در آثار ملّا خلیل موجب گشت تا آثار او مورد نقد و ایراد عالمان اندیشمند قرار گیرد و بر کتابهای وی رَدّیههایی نوشته شود.[۲۱]
پانویس
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۸.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۸.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۲و۱۳.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۴.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۱-۲۶.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۰.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۶و۱۷.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۸.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۰و۲۱.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۸.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۹.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۹.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۹و۱۰.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۱.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۲.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۲.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۴.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۶.
- ↑ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۲۳۰ ، ج۱۷ ص۲۲و ۱۷۱، ج۲۰، ص۳۶۳
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۶-۳۵.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۳۶.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- قزوینی، خلیل بن غازی، صافی در شرح کافی، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۹ق.