روزه روز عاشورا
روزه عاشورا روزهگرفتن در دهم محرم است که درباره حکم و پیشینه آن میان عالمان شیعه و اهلسنت اختلاف وجود دارد. در فقه شیعه، دیدگاههایی از کراهت، حرمت و استحباب با نیت حزن و اندوه مطرح شده است؛ برخی فقیهان با استناد به روایاتی که روزه عاشورا را به شادی بنیامیه از شهادت امام حسین(ع) مرتبط میکنند، آن را حرام دانستهاند. در مقابل، بیشتر عالمان اهلسنت روزه عاشورا را مستحب میدانند و بر اساس روایاتی، پیشینه آن را به پیش از اسلام و روزه یهودیان نسبت میدهند. برخی پژوهشگران این گزارشها را از نظر تاریخی و روایی نقد کرده و درباره منشأ و چگونگی شکلگیری روزه عاشورا دیدگاههای دیگری مطرح کردهاند.
حکم فقهی روزه عاشورا
فقیهان شیعه درباره حکم روزه عاشورا اختلاف نظر دارند و دیدگاههایی از کراهت، استحباب با نیت حزن و اندوه و حرمت آن مطرح شده است. منشأ این اختلاف، تفاوت روایاتی است که در برخی آنها به روزهگرفتن در عاشورا سفارش شده و در برخی دیگر از آن نهی شده است.[۱]
بیشتر فقیهان متأخر شیعه، از جمله سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، سید حسین بروجردی، سید محسن حکیم و امام خمینی، روزه عاشورا را مکروه دانستهاند.[۲] در مقابل برخی فقیهان، از جمله محدث بحرانی،[۳] سید احمد خوانساری[۴] و ملا احمد نراقی،[۵] با استناد به روایاتی که روزه عاشورا را به شادی بنیامیه از شهادت امام حسین(ع) مرتبط میکنند، آن را حرام دانسته و روایات دال بر استحباب را بر تقیه حمل کردهاند. برخی فقیهان شیعه نیز روزه این روز را با نیت حزن و اندوه مستحب شمردهاند.[۶]
«... آری! روزه این روز [عاشورا] فقط برای شادی بنیامیه است. حسین(ع) در این روز مصیبت دیده است، اگر تو هم مصیبتزده هستی این روز را روزه نگیر و اگر از کسانی هستی که قصد شماتت به اهلبیت(ع) را داری و خشنودی بنیامیّه تو را خشنود میکند این روز را روزه بدار.»
شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۶۶۷.
در روایتی از امام صادق(ع) خطاب به عبدالله بن سنان، روزه عاشورا به شادی بنیامیه نسبت داده شده و از روزهگرفتن کسی که در مصیبت امام حسین(ع) عزادار است، نهی شده است.[۷] برخی پژوهشگران نیز با استناد به این روایات و گزارشهای تاریخی، احتمال دادهاند که ترویج روزه عاشورا با نیت شادی از شهادت امام حسین(ع)، در دوره امویان یا پس از آن شکل گرفته باشد.[۸] شیخ طوسی با استناد به این روایات، میان روایات موافق و مخالف روزه عاشورا جمع کرده است. بر اساس این دیدگاه، روزه این روز با نیت حزن و اندوه انجام میشود و روزهدار پیش از غروب افطار میکند.[۹]
دیدگاه اهلسنت
بیشتر عالمان اهلسنت روزه عاشورا را مستحب میدانند.[۱۰] از نظر آنان، روزه عاشورا در آغاز اسلام واجب بود، اما با وجوب روزه رمضان، وجوب آن نسخ و استحباب آن باقی ماند. مستند این دیدگاه، روایاتی است که بر اساس آنها، پیامبر(ص) پس از ورود به مدینه، یهودیان را در حال روزهگرفتن در روز عاشورا دید. آنان این روز را به نجات موسی(ع) و بنیاسرائیل از فرعون نسبت میدادند و پیامبر(ص) نیز روزه گرفت و مسلمانان را به روزهگرفتن در آن سفارش کرد.[۱۱] گزارشهایی درباره وجوب روزه عاشورا پیش از روزه رمضان در برخی منابع شیعه نیز نقل شده است.[۱۲]
نقد روایات پیشینه روزه عاشورا
برخی پژوهشگران شیعه این گزارشها را از نظر تاریخی و روایی نقد کردهاند. از جمله اشکالات مطرحشده، بیاطلاعی پیامبر(ص) از روزه یهودیان، عدم تطابق برخی گزارشها درباره زمان ورود پیامبر(ص) به مدینه با روز عاشورا و تفاوت روزه یهود با روزه تشریعشده در اسلام است.[۱۳] برخی پژوهشگران احتمال دادهاند که روزه مورد اشاره در برخی روایات صدر اسلام، مربوط به روز دهم ماه تشری در سنت یهودی بوده و بعدها با روز دهم محرم خلط شده باشد. آنان این روز را با روزه یهودی «کیپور» مرتبط دانسته و بر این اساس، روزه مذکور را نیز از احکامی دانسته است که با وجوب روزه رمضان نسخ شده است.[۱۴]
در میان عالمان اهلسنت درباره این گزارشها نیز دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. فخر رازی برخی استدلالهای مبتنی بر پیروی پیامبر(ص) از سنت یهود را نپذیرفته است.[۱۵] مناوی نیز روزه عاشورا را بدعتی دانسته که قاتلان امام حسین(ع) پایهگذاری کردند و اعمالی را که این روز را به روز شادی و عید تبدیل میکند، نادرست و نشانه دشمنی با اهلبیت(ع) دانسته است.[۱۶]
پانویس
- ↑ شیخ طوسی، الاستبصار، دار الکتب الاسلامیه، ج۲، ص۱۳۴.
- ↑ یزدی، العروةالوثقی، ج۳، ص۶۵۷.
- ↑ محقق بحرانی، الحدائق الناضره، ج۱۳، ص۳۷۶.
- ↑ خوانساری، جامع المدارک، ۱۳۵۵ش، ج۲، ص۲۲۶.
- ↑ نراقی، مستند الشیعه، مؤسسة آلالبیت، ج۱۰، ص۴۹۳.
- ↑ نوری، «روزه روز عاشورا، نقد و بررسی روایات و دیدگاه فقیهان»، ص۹۳۷.
- ↑ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۶۶۷.
- ↑ مطهری و رفیعا، «بررسی تاریخی روزه عاشورا در صدر اسلام»، ص۷۱.
- ↑ شیخ طوسی، الاستبصار، دار الکتب الاسلامیه، ج۲، ص۱۳۵و۱۳۶.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۴۴.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۴۴.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۸۵.
- ↑ «نظر اهلبیت(ع) در مورد روزه گرفتن در روز عاشوراء چیست؟»، وبگاه مؤسسه تحقیقاتی ولیعصر(عج).
- ↑ مطهری و رفیعا، «بررسی تاریخی روزه عاشورا در صدر اسلام»، ص۷۱.
- ↑ فخر رازی، محصول، ۶۰۶ق، ج۳. ص۲۶۶.
- ↑ مناوی، فیض القدیر، ۱۳۹۱ق، ج۶، ص۲۳۶.
منابع
- بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهره، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بیتا.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، بیروت، دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
- خوانساری، سید احمد، جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، قم، مکتبة الصدوق، ۱۳۵۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، مَن لا یَحضَرُهُ الفقیه، تحقیق و تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزهٔ علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، بیتا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، اَلاَمالی، تحقیق مؤسسة البعثه، قم، دارالثقافه، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.
- فخرالدین رازی، محمد بن عمر، المحصول، بیروت، موسسة الرساله، ۱۴۱۸ق.
- مطهری، حمیدرضا و مهدی رفعیا، بررسی تاریخی روزه عاشورا در صدر اسلام، در فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ اسلام شماره ۵۲، قم، دانشگاه باقر العلوم، ۱۳۹۱ش.
- مناوی، محمد عبدالرؤوف بن تاجالعارفین، فیض القدیر شرح جامع الصغیر، بیروت، دار المعرفه، ۱۳۹۱ق.
- نراقی، احمد، مستند الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، بیتا.
- «نظر اهلبیت(ع) در مورد روزه گرفتن در روز عاشوراء چیست؟»، وبگاه مؤسسه تحقیقاتی ولیعصر(عج)، تاریخ بازدید: ۸ شهریور۱۴۰۲ش.
- نوری، سید حسین، روزه روز عاشورا، نقد و بررسی روایات و دیدگاههای فقیهان، در نشریه پژوهشهای فقهی شماره۴، قم، پردیس فارابی دانشگاه تهران، ۱۳۹۶ش.