من و سلوی
مَنّ و سَلْویٰ از نعمت‌های الهی برای بنی‌اسرائیل بود که به فرمان خداوند در دوران سرگردانی در بیابان، برای آنان نازل شد. بنابر گزارش قرآن، خداوند مَنّ و سَلْوی را برای تأمین غذای بنی‌اسرائیل قرار داد و از آنان خواست از روزی پاکیزه‌ای که در اختیارشان گذاشته شده، بهره ببرند.
مفسران درباره معنای مَنّ و سَلْوی دیدگاه‌های مختلفی مطرح کرده‌اند. دیدگاه مشهور آن است که مَنّ نوعی ترنگبین یا صَمغ بوده و سَلْوی به معنای بلدرچین است؛ هرچند درباره هر دو واژه اقوال دیگری نیز نقل شده است. نزول مَنّ و سَلْوی علاوه بر قرآن، در تورات نیز گزارش شده است.
چیستی و جایگاه
منّ و سلویٰ از جمله نعمت‌های خداوند بوده که بر بنی اسرائیل نازل شده است.[۱] در روایات از اهل‌بیت(ع) نقل شده که این نزول از معجزات حضرت موسی بوده است.[۲] خداوند در سوره‌های بقره[۳] اعراف[۴] و طه[۵] به نزول منّ و سلویٰ بر بنی‌اسرائیل اشاره کرده[۶] و از آنان خواسته از روزی پاکیزه‌ای که در اختیارشان گذاشته شده، بهره ببرند.[۷] براساس برخی روایات، من و سلوی در بین‌الطلوعین بر بنی‌اسرائیل نازل می‌شده است.[۸]
داستان نزول من و سلوی را در دوره سرگردانی بنی‌اسرائیل در بیابان دانسته‌اند[۹] و برخی نیز آن را پس از خروج از مصر و رد شدن از دریا خوانده‌اند.[۱۰] بنی‌اسرائیل در منطقه‌ای قرار گرفتند که گرسنگی بر آنها چیره شد و شکایت به نزد موسی(ع) بردند.[۱۱] آنها اعتراض کردند که ما را از آبادانی به جایی آورده‌ای که هیچ چیزی در آن نیست.[۱۲] آنها از موسی گوشت برای خوردن خواستند.[۱۳] موسی نیز از خداوند درخواست کرد و خداوند بر آنان من و سلوی اعطا نمود.[۱۴] سید محمدحسین فضل‌الله، از عالمان شیعه، معتقد است وجود این نعمت و معجزه برای بنی‌اسرائیل، موجب شکر آنان نشد، بلکه پس از این نعمت نیز بنی‌اسرائیل راه ظلم و سرپیچی را در پیش گرفتند.[۱۵]
اصطلاح من و سلوی در شعر شاعران مشهور فارسی زبان بروز داشته است:
این تعبیر در اشعار عربی نیز استفاده شده است:
مصداق
پیرامون من و سلوی، عالمان مسلمان، مصادیقی را بیان کرده‌اند و گفته شده که این دو کلمه در لغت عرب سابقه نداشته است.[۱۹]
مَنّ
مفسران در بیان مصداق «من» اختلاف کرده‌اند.[۲۰] برخی مفسران شیعه[۲۱] و اهل‌سنت[۲۲] نظر مشهور مفسران را بر این دانسته‌اند که «مَنّ» ترنگبین (ترنجبین) است. ابوالحسن شعرانی، از عالمان شیعه، این معنا را صحیح‌تر دانسته است.[۲۳] اما محمدجواد بلاغی، از عالمان و مفسران شیعه، معتقد است این قول هیچ دلیلی ندارد که بتوان بر آن تکیه کرد.[۲۴]
اصطلاح «مَنّ» را صَمغی شیرین[۲۵] و شبیه عسل سفید توصیف کرده‌اند.[۲۶] مکارم شیرازی، از مفسران شیعه، این احتمال را مطرح کرده که در اثر باران‌هایی که باریدن گرفت، درختان، صمغ و شیره مخصوصی بیرون می‌دادند و بنی‌اسرائیل از آن استفاده می‌کردند.[۲۷] تعدادی از مفسران این احتمال را مطرح کرده‌اند که مقصود از «من» همه نعمت‌هایی بوده که خداوند به بنی‌اسرائیل عرضه داشته است.[۲۸] قول‌هایی دیگری نیز در ذیل این اصطلاح مطرح شده است.[۲۹]
سَلْویٰ
مفسران شیعه[۳۰] و اهل‌سنت[۳۱] سلوی را به بلدرچین معنا کرده‌اند. برخی مفسران آن را پرنده‌ای بزرگ‌تر از بلدرچین[۳۲] و برخی دیگر آن را شبیه بلدرچین[۳۳] دانسته‌اند. برخی نیز به صورت کلی سلوی را به پرنده پرگوشت شبیه کبوتر[۳۴] و پرنده‌ای معروف[۳۵] توصیف کرده‌اند.
تورات
در تورات موجود نیز سخن از من و سلوی وجود دارد.[۳۶] در سِفر خروج، ابتدای فصل شانزدهم چنین آمده که در پانزدهمین روز از ماه دوم که بنی‌اسرائیل از مصر خارج شده بودند،[۳۷] شروع به اعتراض کردند و گفتند زمانی که در مصر بودیم، از گوشت و نان، سیر می‌خوردیم. ما را به این بیابان آورده‌اید تا همه از گرسنگی کشته شویم.[۳۸] در نهایت، شامگاه، بلدرچین آمده و اردوگاه را پوشانید و بامدادان لایه‌ای از شبنم در اطراف اردوگاه پدیدار بود.[۳۹]
پانویس
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۱۸۶.
- ↑ حمیری، قرب الإسناد، ۱۴۱۳ق، ص۳۱۸؛ راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۵ -۱۱۶.
- ↑ سوره بقره، آیه ۵۷.
- ↑ سوره اعراف، آیه۱۶۰.
- ↑ سوره طه، آیه۸۰.
- ↑ نیک‌منش، بررسی معجزات نه‌گانه حضرت موسی(ع) در قرآن و تطبیق آن با عهد عتیق، ۱۳۸۷ش، ص۷۰.
- ↑ سوره بقره، آیه ۵۷.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۰۳
- ↑ شیخ مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۶۵.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۴۸.
- ↑ فضل‌الله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۴۸.
- ↑ مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۱۰۹.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۴۸.
- ↑ فضل‌الله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ عطار، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شمارهٔ۲، سایت گنجور.
- ↑ مولانا، دیوان شمس، ترجیعات، شانزدهم، سایت گنجور.
- ↑ أبوعلی القالی، کتاب المقصور والممدود، ۱۴۱۹ق، ص۱۳۶.
- ↑ مصباح یزدی، «نکته‌هایی از داستان‌های بنی‌اسرائیل در سوره بقره»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار مصباح یزدی.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۳۳.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۳۹.
- ↑ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۴۰۶.
- ↑ شعرانی، پژوهش های قرآنی علامه شعرانی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۶۸.
- ↑ بلاغی نجفی، آلاء الرحمن، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۹۴.
- ↑ ابیاری، الموسوعة القرآنیة، ۱۴۰۵ق، ج۹، ص۸۲.
- ↑ شنقیطی، أضواء البیان فی ایضاح القران بالقرآن، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۶۰۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۶۳.
- ↑ فضل‌الله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲، ج۱، ص۲۴۳.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۳۱۸؛ شعرانی، پژوهش های قرآنی علامه شعرانی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۶۸.
- ↑ محلی، سیوطی، تفسیر الجلالین، ۱۴۱۶ق، ص۱۱.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۷، ص۱۹۴.
- ↑ شنقیطی، أضواء البیان، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۶۰۴.
- ↑ دفتر تبلیغات اسلامی، فرهنگ نامه علوم قرآن، ج۱، ص۸۱۹.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۵۵.
- ↑ «نزول منّ و سلوی بر یهود»، اندیشکده مطالعات یهود.
- ↑ کتاب مقدس، سفر خروج، فصل ۱۶، آیه۱.
- ↑ کتاب مقدس، سفر خروج، فصل ۱۶، آیه۳.
- ↑ کتاب مقدس، سفر خروج، فصل ۱۶، آیه۱۳.
منابع
- أبوعلی القالی، إسماعیل بن القاسم، کتاب المقصور والممدود، محقق: أحمد عبد المجید هریدی، القاهرة، مکتبة الخانجی، ۱۴۱۹ق
- ابیاری، ابراهیم، الموسوعة القرآنیة، قاهره، مؤسسة سجل العرب، ۱۴۰۵ق.
- «نزول منّ و سلوی بر یهود»، اندیشکده مطالعات یهود، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- بلاغی نجفی، محمدجواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، بنیاد بعثت، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- دفتر تبلیغات اسلامی، فرهنگ نامه علوم قرآن، بی‌نا بی‌جا، بی‌تا.
- راوندی، سعید بن عبداللّٰه، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام مهدی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شعرانی، ابوالحسن، پژوهش‌های قرآنی علامه شعرانی، محقق: سید محمدرضا غیاثی کرمانی، قم، بوستان کتاب قم، ۱۳۸۶ش.
- شنقیطی، محمدامین، أضواء البیان فی ایضاح القران بالقرآن، مصحح: محمد عبدالعزیز خالدی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۶ق.
- شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- شیخ مفید، الاختصاص، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، محمود محرمی زرندی، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- عطار، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شمارهٔ۲، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- فضل‌الله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- قرشی، سید علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- محلی، جلال‌الدین، جلال‌الدین سیوطی، تفسیر الجلالین، مؤسسة النور للمطبوعات، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، «نکته‌هایی از داستان‌های بنی‌اسرائیل در سوره بقره»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار مصباح یزدی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- مقاتل بن سلیمان بلخی، تفسیر مقاتل بن سلیمان، تحقیق: عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار إحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- مولانا، دیوان شمس، ترجیعات، شانزدهم، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- نیک‌منش، لیلا، بررسی معجزات نه‌گانه حضرت موسی(ع) در قرآن و تطبیق آن با عهد عتیق، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم قرآن و حدیث، تهران، دانشگاه تربیت معلم، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۷ش.