مقاله قابل قبول
بدون ناوبری

استخاره

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

اِسْتِخاره‌ طلب خیر و واگذاری انتخاب کار به خدا هنگامی که انسان در آن کار شک و تردید دارد. استخاره به شکل‌های مختلفی صورت می‌گیرد؛ ازجمله استخاره با نماز و دعا، قرآن، کاغذ (ذات‌ الرِّقاع) و تسبیح.

واگذاردن انتخاب‌ کاری‌ به خداوند است که‌ انسان‌ در انجام‌ آن‌ تردید دارد و خیر و شر آن را با مشورت با دیگران نمی‌تواند تشخیص دهد.

عالمان دینی برای مشروعیت استخاره به روایات استناد کرده‌اند. شیخ عباس قمی برخی شیوه‌های استخاره را در مفاتیح الجنان آورده است. برخی از آداب استخاره عبارت‌است از: خواندن سوره‌هایی از قرآن، فرستادن صلوات بر پیامبر(ص) و خاندانش و گفتن ذکرهایی خاص.

به‌گفته علامه مجلسی، اصل این است که هرکس برای خود استخاره کند؛ گرچه برخی از عالمان دینی رجوع به دیگران را هم جایز می‌دانند و امروزه استخاره غالباً این‌گونه انجام می‌شود.

استخاره‌های مشهوری از عالمان دینی و دیگران نقل شده است؛ ازجمله استخاره عبدالکریم حائری مؤسس حوزه علمیه قم برای اقامت در قم و استخاره محمدعلی شاه قاجار برای به‌توپ‌بستن مجلس شورای ملی.

برخی از کتاب‌هایی که به‌طور مستقل درباره استخاره نوشته شده‌اند، عبارت‌اند از: فَتحُ‌الاَبواب، نوشته سید بن طاووس، اِرشاد المُستَبصِر فی الاِستخارات، تألیف سید عبدالله شُبَّر و الاِثارة عن معانی الاِستخاره، اثر فیض کاشانی.

مفهوم‌شناسی

استخاره در لغت‌ به‌معنای طلب خیر،[۱] درخواست بهترینِ از دو کار[۲] و نیز دعا[۳] آمده است‌؛ اما امروزه به‌معنای واگذاردن انتخاب‌ کاری‌ به خداوند است که‌ انسان‌ در انجام‌ آن‌ تردید دارد و خیر و شر آن را با مشورت با دیگران نمی‌تواند تشخیص دهد.[۴]

شیوه‌های استخاره

در منابع حدیثی شیوه‌های مختلفی برای استخاره بیان شده است که از آن میان استخاره با نماز و دعا، استخاره با قرآن، استخاره ذات‌الرِّقاع (استخاره با کاغذ) و استخاره با تسبیح است. هریک از این اقسام استخاره خود به چند روش می‌تواند انجام شود. در کتاب مفاتیح‌الجنان نوشته شیخ عباس قمی برخی از روش‌های استخاره آمده است.[۵]

استخاره با نماز و دعا

یکی از شیوه‌های استخاره با نماز این است که فرد دو رکعت‌ نماز به‌جا آورد و پس از نماز به سجده برود و صد بار بگویم:‌«اَستخیر اللّٰه فی جمیع اُموری خيرةً فی عافی» (از خدا در همه امور طلب عافیت می‌کنم). سپس هرچه را که خدا به قلبش انداخت، همان را انجام دهد.[۶]

استخاره با قرآن

برپایه روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده یکی از روش‌های استخاره با قرآن این است: اگر انسان مردد بود بین اینکه کاری را انجام دهد یا آن را رها کند، وقتی برای نماز آماده شد، قرآن را بگشاید و به‌ نخستین‌ چیزی که‌ در آن‌ دید، عمل‌ کند.[۷]

استخاره با کاغذ

در استخاره‌ با کاغذ یک شیوه این است که دو کلمه «اِفْعَل» (انجام بده) و «لا تَفْعَل» (انجام نده) بر دو ورقه نوشته‌ می‌شود و استخاره‌‌کننده‌ با به‌جای‌ آوردن‌ آدابی‌ خاص‌ یکی‌ از آن‌ دو را برمی‌دارد و به‌ مقتضای‌ آن‌ عمل‌ می‌کند.[۸]

ابن ادریس حلی احادیث استخاره‌ با کاغذ را غیرمعتبر دانسته است؛[۹] اما شهید اول دیدگاه او را با این‌ استدلال که استخاره با کاغذ نزد امامیه مشهور است، رد کرده است.[۱۰]

استخاره با تسبیح

استخاره با تسبیح هم ازجمله به این صورت انجام می‌شود: پس‌ از خواندن‌ هریک از سوره‌های حمد(حداقل سه مرتبه و اگر نشد یک مرتبه) و قدر ده مرتبه و نیز خواندن دعایی‌ مخصوص‌[یادداشت ۱] یک‌ قبضه‌ از تسبیح یا تعدادی سنگریزه را جدا کرده‌ و دوتا دوتا می‌شمریم. اگر بازمانده‌ زوج بود، کار مورد نظر را انجام می‌دهیم و اگر فرد بود آن را ترک می‌کنیم.[۱۱]

به گفته شهید اول، سند استخاره‌ به‌ عدد(تسبیح یا سنگریزه) به رضی الدین آبی می‌رسد.[۱۲] البته سید ابن طاووس‌ سند آن را به ائمه باز گردانده‌ است‌.[۱۳] و به گفته صاحب جواهر (۱۲۰۲-۱۲۶۶ق)، در زمان او علما به این شیوه استخاره می‌کردند.[۱۴]

مشروعیت استخاره

پیش از اسلام، نوعی از استخاره به‌نام استقسام به ازلام رایج بود[۱۵] که به‌وسیله تیرِ کمان انجام می‌شد.[۱۶] برخی ازجمله شیخ شلتوت عالم اهل سنت، با استناد به آیه ۳ سوره مائده که در آن استقسام به ازلام حرام اعلام شده، استخاره را مصداق نهی این آیه دانسته و آن را عملی نامشروع شمرده‌اند؛[۱۷] اما آیت‌الله صافی گلپایگانی از مراجع تقلید شیعه، میان استسقام و استخاره تفاوت قائل شده، نظر شیخ شلتوت را رد کرده[۱۸] و برای استحباب استخاره به روایات متعددی استناد کرده است.[۱۹]

آداب و شرایط

برای‌ استخاره، آداب و شرایطی بیان‌ شده که برخی از آنها به‌شرح زیر است:

  • مباح‌بودن کاری که برای آن استخاره می‌شود: استخاره برای رفع تردید در کارهای مباح است، نه در کارهای خیر.[۲۰]
  • استخاره برای خود: به‌گفته علامه مجلسی حدیثی نیست که در آن شخصی به‌وکالت از دیگری استخاره کرده باشد. بنابراین سزاوارتر آن است که هرکس برای خودش استخاره کند.[۲۱]البته او همچنین از سید ابن طاووس نقل کرده که استخاره برای دیگری را جایز می‌دانست.[۲۲]
  • استخاره پس از مشورت: یعنی پیش از استخاره مشورت شود و اگر نتیجه نداد سراغ استخاره رفت.[۲۳]
  • مکان استخاره: از نظر شهید اول بهتر است که استخاره با دعا در مسجد و حرم‌ها باشد.[۲۴] در برخی روایات از استخاره در حرم امام حسین(ع) سخن آمده است.[۲۵]
  • زمان: فیض کاشانی در کتاب تقویم المحسنین برای استخاره به قرآن، در هر روز هفته ساعاتی را ذکر کرده است؛‌ اما گفته است ساعات مذکور بین اهل‌ایمان شهرت دارد و در احادیث نیامده است.[۲۶] به‌گفته صاحب‌جواهر، برای نماز استخاره زمان خاصی وجود ندارد.[۲۷] البته درباره استخاره به قرآن نقل شده که وقت نماز انجام شود.[۲۸]
  • عمل به استخاره: عمل به استخاره الزام شرعی ندارد، اما بهتر است به آن عمل شود.[۲۹]

خواندن دعاهای مخصوص،[۳۰] قرائت برخی از سوره‌های قرآن[۳۱] و فرستادن صلوات[۳۲] نیز از آدابی است که پیش از استخاره سفارش شده است.

استخاره‌های معروف

برخی از استخاره‌های معروف عبارت‌اند از:

  • استخاره‌های محمدعلی شاه قاجار: او برای امور مختلف از جمله به‌توپ بستن مجلس شورای ملی در سال ۱۲۸۷ش و تبعید برخی از افراد استخاره می‌کرد.[۳۳]
  • استخاره ناصرالدین شاه برای قبول حاکمیت ایران بر هرات: [۳۴]در سال ۱۲۹۶ش دولت انگلیس تصمیم گرفت برای مدتی نامعلوم حاکمیت هرات را به ایران بازگرداند، ناصرالدین شاه پس از مشورت‌های زیاد به استخاره متوسل شد.[۳۵]
  • استخاره عبدالکریم حائری یزدی برای اقامت در قم: آیت‌الله حائری مؤسس حوزه علمیه قم، در ۱۳۴۰ق به قم رفت. در این سفر شماری از علما و اهالی قم از وی خواستند تا در آنجا ساکن شود. او نخست تردید داشت، اما پس از اصرار علما، استخاره کرد و در قم ساکن شد.[۳۶]
  • استخاره بزرگان نجف برای ملاقربانعلی زنجانی: او ساکن زنجان بود و با مشروطه موافق نبود. مشروطه‌خواهان می‌خواستند او را در تهران تحت‌نظر نگه دارند، اما بزرگان نجف که طرف‌دار مشروطه بودند، استخاره کردند و براساس آن درخواست کردند که او را به عراق بفرستند.[۳۷]

در کتاب «کندوکاوی درباره استخاره و تفأل» استخاره‌هایی از عالمان شیعی همچون شیخ انصاری، فیض کاشانی، شهید ثانی و سید ابن طاووس ذکر شده است.[۳۸]

کتاب‌شناسی

کتاب‌های مستقلی‌ درباره استخاره نوشته شده است که کتاب استخاره اثر عیاشی و الاستخاره و الاستشاره نوشته زبیری شافعی را از نخستین آثار در این زمبنه دانسته‌اند. برخی دیگر از کتاب‌ها درباره استخاره به‌شرح زیر است:

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ابن‌اثیر، النهایة، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ج۲، ص۹۱، ذیل واژه «خیر».
  2. ابن‌فارس، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۳۲، ذیل واژه «خیر».
  3. ابن‌ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق‌، ج۱، ص۳۱۴.
  4. ضميرى و حسينى‌زاده، «استخاره».
  5. نگاه کنید به قمی، مفاتیح‌الجنان، ۱۳۷۶ش، ص۸۴۲تا۸۵۱، حاشیه کتاب.
  6. ابن‌ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق‌، ج۱، ص۳۱۴.
  7. طوسی‌، تهذیب‌ الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۰.
  8. کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۳.
  9. ابن‌ادریس حلی، السرائر، ۱۴۱۰ق‌، ج۱، ص۳۱۳و۳۱۴.
  10. شهید اول، ذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۶-۲۶۷.
  11. شهید اول، ذکری لشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۹و۲۷۰.
  12. شهید اول، الذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۹.
  13. شهید اول، الذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۹-۲۷۰.
  14. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق‌، ج۱۲، ص۱۶۳.
  15. ابن‌حبیب، المحبر، دار الآفاق الجدیده، ص۱۹۶.
  16. جصاص، احکام القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۳۰۶.
  17. عباسی‌مقدم، «بررسی مبانی و ماهیت استخاره»، ص۳۲.
  18. گلپایگانی، بحوث حول الاستسقام (مشروعیة الاستخاره)، ص۸-۱.
  19. گلپایگانی، بحوث حول الاستسقام (مشروعیة الاستخاره)، ص۷تا۹.
  20. «دعانویسی و استخاره‏»، دفتر حفظ و نشر آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
  21. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۸، ص ۲۸۵.
  22. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۸، ص ۲۸۵.
  23. «دعانویسی و استخاره‏»، دفتر حفظ و نشر آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
  24. شهید اول، ذکری‌الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۷.
  25. شهید اول، ذکری‌الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۷.
  26. فیض کاشانی، تقویم‌المحسنین، ۱۳۱۵ق، ص۵۸و۵۹.
  27. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق‌، ج۱۲، ص۱۵۵.
  28. طوسی‌، تهذیب‌ الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۰.
  29. «دعانویسی و استخاره‏»، دفتر حفظ و نشر آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
  30. کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۳.
  31. شهید اول، الذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۹-۲۷۰.
  32. کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۲.
  33. توکلی، «ورقی از تاریخ مشروطه، چند استخاره از محمدعلی شاه با جواب‌های آنها»، ص۵۷.
  34. تیموری، ««ناصرالدین شاه و استخاره برای قبول حاکمیت ایران بر هرات»، ص۲۶۵.
  35. تیموری، «ناصرالدین شاه و استخاره برای قبول حاکمیت ایران بر هرات»، ص۲۵۲-۲۵۳.
  36. طریقه‌دار، کندوکاوی درباره استخاره و تفأل، ۱۳۷۷ش، ص۳۸.
  37. شبیری زنجانی، جرعه‌ای از دریا، ۱۳۹۳ش، ج۳، ص۳۵۲و۳۵۳.
  38. طریقه‌دار، کندوکاوی درباره استخاره و تفأل، ۱۳۷۷ش، ص۲۵تا۷۷.
  39. طریقه‌دار، کندوکاوی درباره استخاره و تفأل، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۱-۱۱۳.
  1. سه مرتبه: اللهم إني أستخيرك لعلمك بعاقبة الأمور، و أستشيرك لحسن ظني بك في المأمول و المحذور. اللهم إن كان الأمر الفلاني مما قد نيطت بالبركة اعجازه و بواديه، و حفّت بالكرامة أيامه و لياليه، فخر لي اللهم فيه خيرة ترد‌ شموسه ذلولا، و تقعض أيامه سرورا. اللهم إما أمر فائتمر، و اما نهي فانتهي. اللهم إني أستخيرك برحمتك خيرة في عافية؛ خدایا من از تو درخواست خیر مى‌کنم براى آگاهى‌ات به عاقبت کارها، و با تو مشورت مى‌کنم براى خوش‌گمانى‌ام به تو در آنچه مورد آرزو و بیم است. خدایا اگر این کار از آنهایى است که آغاز و انجامش به برکت بسته شده و روزها و شب‌هایش به کرامت پیچیده گشته، پس برایم اختیار کن. خدایا در آن خیرى باشد که سختى‌اش را سهل و نرم کنى و روزهایش را به شادمانى بازگردانى. خدایا اگر دستور است، انجامش دهم، اگر نهى است، خوددارى نمایم. خدایا به‌رحمتت خیرجویى مى‌کنم، خیرى در عافیت (شهید اول، ذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۹و۲۷۰).

منابع

  • ابن‌اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‌تا.
  • ابن‌‌ادریس‌ حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم‌، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ق‌.
  • ابن‌حبیب، محمد بن حبیب، المحبر، تحقیق ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دار الآفاق الجدیده، بی‌تا.
  • اسفندیاری، آمنه، «استخاره اینترنتی صحیح است؟!!»، تبیان، تاریخ درج مطلب:‌ ۱۳ تیر ۱۳۹۱ش، تاریخ مشاهده: ۳۰ تیر ۱۳۹۸ش.
  • ابن‌فارس، احمد بن فارس، معجم مقائیس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۰۴ق.
  • توکلی، احمد، ورقی از تاریخ مشروطه: چند استخاره از محمدعلی‌شاه با جواب‌های آنها، در مجله یادگار، شماره ۴۸ و ۴۹، فروردین و اردیبهشت ۱۳۲۸ش.
  • تیموری، ابراهیم، «ناصرالدین شاه و استخاره برای قبول حاکمیت ایران بر هرات»، در مجله بخارا، شماره ۱۰۰، خرداد و تیر ۱۳۹۳ش.
  • جصاص، احمد بن علی، احکام‌القرآن، تحقیق محمد صادق قمحاوی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
  • «دعانویسی و استخاره»، دفتر حفظ و نشر آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ مشاهده: ۳۰ تیر ۱۳۹۸ش.
  • شبیری زنجانی، سید موسی، جرعه‌ای از دریا: مقالات و مباحث شخصیت‌شناسی و کتاب‌شناسی، قم، انتشارات مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه، ۱۳۹۳ش.
  • شهید اول، محمد بن مکی، ذکری‌الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، ۱۴۱۹ق.
  • ضميرى و حسينى‌زاده، «استخاره»، در دایرة المعارف بزرگ قرآن، تاریخ مشاهده:‌ ۳۰ تیر ۱۳۹۸ش.
  • طریقه‌دار، ابوالفضل، کندوکاوی درباره استخاره و تفأل، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۷ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب‌‌الاحکام‌، تصحیح حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • فیض کاشانی، تقویم‌المحسنین، در کتاب توضیح‌المقاصد به ضمیمة تقویم‌المحسنین، نوشته شیخ بهایی، بی‌جا، بی‌نا، ۱۳۱۵ق.
  • قمی، شیخ عباس، مفاتیح‌الجنان، تصحیح حسین استادولی، قم، صدیق، چاپ اول، ۱۳۷۶ش
  • نجفی، محمدحسن‌، جواهرالکلام‌ فی شرح شرائع‌الاسلام، تحقیق عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت‌، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق‌.
  • عباسی‌مقدم، مصطفی، «بررسی مبانی و ماهیت استخاره»، در مجله مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شماره ۴۲، بهار و تابستان ۱۳۸۷ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.

پیوند به بیرون