مقاله قابل قبول
رده ناقص
بدون ناوبری
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
شناسه ارزیابی نشده
نیازمند خلاصه‌سازی

استخاره

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

اِسْتِخاره‌، به معنای طلب خیر و واگذاری کار به خداوند در هنگام شک و تردید. استخاره با قرآن، تسبیح و رقاع صورت می‌پذیرد. اگرچه رجوع به عالمان دین برای استخاره امری رایج است؛ اما گفته شده اصل این است هر کس برای خود استخاره کند.

مفهوم‌شناسی

به گفته صاحب جواهر استخاره در دو معنا کاربرد دارد، هر چند معانی دیگری هم برای آن ذکر شده است:‌

  1. درخواست خیر در کاری که قصد انجام آن را دارد.[۱] استخاره به این معنا در احادیث به کار رفته است.[۲] به عنوان نمونه امام سجاد در دعای ۳۳ صحیفه سجادیه، با تعبیر « أَسْتَخِیرُک» از خداوند خواسته که خیر را برایش برگزیند.[۳]
  2. درخواست موفقیت از خدا در کاری که برایش برگزیده و درخواست اینکه آن را برایش آسان کند.[۴]البته برای شناخت کاری که خدا برگزیده، شیوه‌های مختلفی مانند جاری شدن بر زبان مشاور، دعا، تسبیح، کاغذ و قرعه وجود دارد.[۵]

استخاره در لغت‌ به معانی طلب خیر،[۶] درخواست بهترینِ از دو کار[۷] و نیز دعا[۸] آمده است‌ و امروزه به معنای واگذاردن انتخاب‌ کاری‌ به خداوند است که‌ انسان‌ در انجام‌ آن‌ تردید دارد و خیر و شر آن را با مشورت با دیگران نمی‌تواند تشخیص دهد.[۹]

روش‌ها

در منابع شیوه‌های مختلفی برای استخاره بیان شده است.

استخاره با نماز و دعا

نوشتار اصلی: نماز استخاره

به گفته ابن ادریس حلی روایات زیادی وجود دارد مبنی بر اینکه هر زمانی که انسان خواست کاری را انجام دهد، مستحب است دو رکعت‌ نماز به جای آورد، پس از نماز به سجده برود و صد مرتبه « أستخير اللّٰه في جميع أموري خيرة في عافي» را تکرار کند، سپس هر چه را که خدا به قلبش راه داد همان را انجام دهد.[۱۰] در کتاب الکافی روایات مذکور ذیل عنوان «صلاة الاستخاره» آمده است. بر پایه یکی از این روایات، پس از نماز تحمید و ثنای خدا را به جای آورد و بر محمد و آلش صلوات بفرستد و این دعا را بخواند «اللهم إن كان هذا الأمر خيرا لي في ديني و دنياي فيسره لي و اقدره و إن كان غير ذلك فاصرفه عني». همچنین در رکعت اول پس از سوره حمد، سوره کافرون و در رکعت‌ دوم‌ سوره اخلاص خوانده‌ شود.[۱۱] البته در روایت دیگری قرائت‌ سوره‌های‌ حشر و رحمن‌ در رکعت‌ نخست‌ و سوره‌های‌ معوذتین و اخلاص‌ در رکعت‌ دوم‌ و خواندن دعای دیگری[یادداشت ۱] پس از نماز توصیه شده است.[۱۲] در منابع اهل سنت نیز حدیثی به نقل از جابر بن عبدالله انصاری درباره چگونگی‌ نماز استخاره‌ نقل شده است‌.[۱۳]

استخاره با قرآن

بر پایه روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده، اگر انسان مردد بود بین اینکه کاری را انجام دهد یا آن را رها کند، وقتی که برای نماز آماده شد، قرآن را بگشاید و به‌ نخستین‌ چیزی که‌ در آن‌ دید، عمل‌ کند.[۱۴] حسن بن فضل طبرسی بدون ذکر منبع، شیوه دیگری را مطرح کرده که شخص‌ پس‌ از به‌جای‌ آوردن‌ نماز جعفر طیار و دعای مخصوص آن، نیت فرج امام زمان کند، سپس دعای « اللهم إن كان في قضائك و قدرك أن تفرج عن وليك و حجتك في خلقك في عامنا هذا و شهرنا هذا فأخرج لنا رأس آية من كتابك نستدل بها على ذلك‏» بخواند و قرآن را بگشاید، پاسخ‌ خود را در سطر یازدهم‌ِ برگ‌ هفتم‌ بجوید.[۱۵] استخاره با قرآن امروزه با استفاده از سیستم‌های هوشمند تلفنی، نرم‌افزارها و اینترنت نیز انجام می‌شود، و مخالفتی از سوی عالمان دینی با آن گزارش نشده است.[۱۶]

استخاره با کاغذ

در استخاره‌ با کاغذ دو دستور «اِفْعَل» و «لا تَفْعَل» بر دو ورقه نوشته‌ می‌شود و استخاره‌‌کننده‌ با به‌جای‌ آوردن‌ آدابی‌ خاص‌ از جمله خواندن دعای«ْ يَا اللَّهُ إِنِّي أُشَاوِرُكَ فِي أَمْرِي هَذَا وَ أَنْتَ خَيْرُ مُسْتَشَارٍ وَ مُشِيرٍ فَأَشِرْ عَلَيَّ بِمَا فِيهِ صَلَاحٌ وَ حُسْنُ عَاقِبَة» یکی‌ از آن‌ دو را برمی‌دارد و به‌ مقتضای‌ آن‌ عمل‌ می‌کند.[۱۷] در روش دیگری که از امام صادق(ع) نقل شده، استخاره با کاغذ با شش ورقه انجام می‌شود، در سه ورقه «افعل» و در سه ورقه «لا تفعل» می‌نویسد، سپس ورقه‌ها را زیر جانماز قرار داده و دو رکعت نماز می‌خواند پس از نماز در سجده صد مرتبه ذکر «أَسْتَخِيرُ اللَّهَ بِرَحْمَتِهِ خِيَرَةً فِي عَافِيَة» را گفته سپس در حالت نشسته «ِ اللَّهُمَّ خِرْ لِي وَ اخْتَرْ لِي فِي جَمِيعِ أُمُورِي فِي يُسْرٍ مِنْكَ وَ عَافِيَة» سپس ورقه‌ها را با هم مخلوط می‌کند، اگر سه تا از آنها پشت سر هم افعل آمد کا را انجام می‌دهد و اگر سه تا پشت سر هم لاتفعل آمد آن را رها می‌کند و در غیر این صورت در پنج ورقه نخست هر چه بیشتر بود به همان عمل می‌کند.[۱۸] البته ابن‌ ادریس‌ حلی استخاره‌ با رقاع‌ را برگرفته‌ از احادیث شاذ و غیر معتبر دانسته و معقتد به همین خاطر در کتاب‌های فقهی از آن بحث نمی‌شود.[۱۹] هرچند که شهید اول این‌ انتقاد را به دلیل شهرت استخاره با کاغذ نزد امامیه وارد ندانسته است.[۲۰]

استخاره با تسبیح

در این‌ نوع‌ استخاره‌، پس‌ از خواندن‌ هریک از سوره‌های حمد(حداقل سه مرتبه و اگر نشد یک مرتبه) و قدر ده مرتبه و نیز خواندن دعایی‌ مخصوص‌[یادداشت ۲] یک‌ قبضه‌ از تسبیح یا تعدادی سنگریزه را جدا کرده‌، دانه‌ها را دوتا دوتا شمرده می‌شود؛ در صورتی‌ که‌ بازمانده‌ زوج بود، کار مورد نظر را انجام می‌دهد و اگر فرد بود آن را ترک می‌کند، و یا عکس آن.[۲۱] به گفته شهید اول، استخاره‌ به‌ عدد پیش از زمان رضی الدین آبی رواج نداشته و سند آن به وی می‌رسد.[۲۲] البته ابن‌ طاووس‌ سند آن را به ائمه باز گردانده‌ است‌.[۲۳] به صاحب جواهر در زمان او علما به شیوه استخاره انجام می‌دادند.[۲۴]

همچنین شیخ عباس قمی شیوه دیگری از استخاره با تسبیح ذکر کرده است که پس از قرائت و دعا، یک قبضه از تسبیح را بگیرد و هشت تا هشت تا جدا کند، اگر یک دانه باقی ماند، فی الجمله نیک است، اگر دو تا باقی ماند دارای یک نهی است، اگه سه تا باقی ماند، انجام و ترک کار مساوی است، اگر چهار دانه باقی ماند، دارای دو نهی است و اگر پنج یا هفت دانه باقی ماند، به گفته برخی زحمت و رنج و به گفته برخی ملامت دارد، اگر شش تا باقی ماند بسیار خوب است و باید نسبت به آن شتاب کند و اگر هشت دانه باقی ماند چهار نهی دارد. [۲۵]

آداب و شرایط

در منابع‌ دینی‌ برای‌ استخاره، آداب و شرایطی بیان‌ شده است‌.

  • مباح بودن کار؛ استخاره‌ در کاری که‌ در شرع‌، حکمی‌ روشن‌ دارد، روا نیست‌ و تنها در کارهای‌ مباح‌ یا در انتخاب‌ میان‌ دو مستحب‌، پسندیده‌ است‌.[۲۶]چنانچه حافظ هم اشاره کرده است:
هر گه که دل به عشق دهی خوش دمی بود در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست[۲۷]
  • استخاره برای خود؛ علامه مجلسی از سید بن طاووس نقل کرده سزاوارتر آن است که هر کس برای خودش استخاره کند، چراکه حدیثی نداریم که شخصی به وکالت از دیگری استخاره کرده باشد، همچنین استخاره مضطر و حاجتمند به اجابت و دعایش به اخلاص در نیت نزدیکتر است.[۲۸]
  • استخاره پس از مشورت؛ انسان با دیگران مشورت کند اگر پس از مشورت دودولی او برطرف نشد، استخاره کند.[۲۹]
  • عمل به استخاره؛ الزام شرعی ندارد اما عمل به آن بهتر است.[۳۰]
  • به گفته صاحب جواهر استخاره با تسبیح، با هر چیزی قابل شمارش مانند سنگریزه و تسبیح صحیح است اما احتیاط این است به همین دو اکتفا شود و بهتر است که با تسبیح امام حسین باشد.[۳۱]
  • مکان؛‌ از نظر شهید اول بهتر است که استخاره با دعا در مسجد و حرم‌ها باشد.[۳۲] در برخی روایات به استخاره در حرم امام حسین اشاره شده است.[۳۳]
  • زمان؛ فیض کاشانی در کتاب تقویم المحسنین برای استخاره به قرآن در هر روز هفته، ساعاتی را ذکر کرده است. به گفته وی شهرت ساعات مذکور بین اهل ایمان است و در حدیثی وارد نشده است.[نیازمند منبع] به گفته صاحب جواهر، برای نماز استخاره زمان خاصی وجود ندارد.[۳۴] درباره استخاره به قرآن نقل شده که هنگام وقت نماز انجام شود.[۳۵]

همچنین برای استخاره آدابی مانند دعاهای مخصوص، قرائت برخی از سوره‌های قرآن و فرستادن صلوات بر محمد و آلش نیز ذکر شده است.

استخاره‌های معروف

تاریخچه

اعراب پیش از اسلام از استفاده از ازلام و استقسام رایج بود و از آن به استخاره تعبیر می‌کردند.[۴۱] آنان برای آگاهی از اراده خدایان خود (بت‌ها) در امور زندگی و دانستن نیک و بد کارها و آگاهی از آینده چون ازدواج، سفر، تجارت، جنگ و صلح، شروع به‌کار، بهبودی بیمار، بازگشت مسافر و پیدا شدن گمشده از ازلام و استقسام استفاده می‌کردند. یکی شیوه‌های آنان این بود که سه عبارت «اَمَرَنی ربّی، نَهانی ربّی و غَفْل» نوشته شده را در ظرفی مخصوص قرار می‌دادند و به هم می‌زدند، سپس یکی از آنها را بیرون می‌آوردند، اگر امر بود به آن عمل می‌کردند، اگر نهی بود رهایش می‌کردند و اگر پوچ بیرون می‌آمد آن را به ظرف بازگردانده کار را ادامه می‌دادند تا امر یا نهی بیرون آید.[۴۲]

گفته شده از برخی‌ روایات‌ برمی‌آید، که‌ در دورۀ پیش‌ از اسلام، نوعی‌ «استخاره‌ از الله» در میان‌ عرب‌ معمول‌ بوده‌ است‌[۴۳] هرچند که دربارۀ چگونگی‌ آن‌ شرحی‌ داده‌ نشده‌ است‌. همچنین به‌ هنگام‌ درگذشت حضرت رسول(ص) و بروز اختلاف‌‌نظر میان‌ صحابه‌ در کیفیت‌ دفن‌ آن‌ حضرت‌، به‌دنبال‌ دو کس‌ فرستادند که‌ یکی‌ به‌ شیوۀ مکیان‌ زمین‌ را می‌شکافت‌ و دیگری به‌روش‌ مدنیان‌ لحد می‌ساخت‌؛ آنگاه‌ عبارت‌ «اللهم‌ خِرْ لِرَسولِک» را بر زبان‌ آوردند و امر را بر آن‌ نهادند که‌ هر یک‌ زود‌تر رسد، روش‌ او را به‌کار بندند.[۴۴]

شیخ شلتوت، استخاره را مصداق نهی در آیه ان تستقسموا بالازلام دانسته است.[۴۵]

کتاب‌شناسی

کتاب فتح الابواب.jpg

آثار مستقلی‌ درباره استخاره نوشته شده است. گفته شده کتاب استخاره عیاشی و الاستخاره و الاستشاره زبیری شافعی از نخستین آثاری هستند که در این باره نوشته شده‌اند.

  • فَتحُ الأبواب بَینَ ذَوی الألباب وَ بَینَ رَبّ الأرباب فِی الإستخارات؛ تألیف ابن طاووس حلی (متوفای ۶۶۴ق). نویسنده در این کتاب به زبان عربی نوشته شده به مشروعیت استخاره پرداخته و استدلال‌های مخالفان آن را پاسخ داده است.
  • «کند و کاوی درباره استخاره و تفأل»، ابوالفضل طریقه‌دار، نویسنده در این کتاب روش‌های استخاره را به مطلق، قلبی، مشورتی، استخاره با قرآن، کاغذ و تسبیح تقسیم کرده است.[۴۶] همچنین نمونه‌هایی از استخاره‌های عالمان شیعی را گردآورده است.[۴۷]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق‌، ج۱۲، ص۱۶۲.
  2. برای نمونه:‌ طوسی‌، الامالی‌، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۳۵.
  3. صحیفه سجادیه، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۴.
  4. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق‌، ج۱۲، ص۱۶۲.
  5. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق‌، ج۱۲، ص۱۶۲.
  6. ابن اثیر، النهایة، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ج۲، ص۹۱(ذیل واژه خیر).
  7. ابن فارس، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۳۲(ذیل واژه خیر).
  8. ابن ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق‌، ج۱، ص۳۱۴.
  9. ضميرى و حسينى‌زاده، استخاره.
  10. ابن ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق‌، ج۱، ص۳۱۴.
  11. کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۲.
  12. کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۰.
  13. برای نمونه نگاه کنید به: بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۸، ص۸۱، ح۶۳۸۲.
  14. طوسی‌، تهذیب‌ الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۰.
  15. طبرسی‌، مکارم‌ الاخلاق‌، ۱۳۷۰ش، ص۳۲۴.
  16. اسفندیاری، «استخاره اینترنتی صحیح است؟!!»
  17. کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۳.
  18. کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۱-۴۷۰.
  19. ابن ادریس حلی، السرائر، ۱۴۱۰ق‌، ج۱، ص۳۱۳-۳۱۴.
  20. شهید اول، ذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۶-۲۶۷.
  21. شهید اول، الذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۹-۲۷۰.
  22. شهید اول، الذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۹.
  23. شهید اول، الذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۹-۲۷۰.
  24. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق‌، ج۱۲، ص۱۶۳.
  25. قمی، مفاتیح الجنان.
  26. ابن طاووس، فتح الابواب، ص۱۶۷-۱۶۸، ۱۷۲.
  27. حافظ، غزلیات، غزل شمارهٔ ۷۲
  28. مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص ۲۸۵.
  29. دفتر حفظ و نشر آیت الله خامنه‌ای
  30. دفتر حفظ و نشر آیت الله خامنه‌ای
  31. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق‌، ج۱۲، ص۱۶۴.
  32. شهید اول، ذکری الشیعه، ج۴، ص۲۶۷.
  33. شهید اول، ذکری، ج۴، ص۲۶۷.
  34. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق‌، ج۱۲، ص۱۵۵.
  35. طوسی‌، تهذیب‌ الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۰.
  36. «ورقی از تاریخ مشروطه، چند استخاره از محمدعلی شاه با جواب‌های آنها»، ص۴۵-۶۵.
  37. تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ص۱۵۰
  38. جرعه‌ای از دریا، ج۳، ص۳۵۲-۳۵۳؛ حیات سیاسی فرهنگی و اجتماعی آخوند خراسانی، ص۲۷۲-۲۷۳، مصاحبه با آیت الله سید عزالدین زنجانی
  39. شریف‌رازی، گنجینه دانشمندان، ص۲۸۷-۲۸۸.
  40. همگام با آزادی، خاطرات دکتر سید محمدمهدی جعفری، ج۲، ص۴۳۳، ص۱۶۳-۲۱۴.
  41. برای نمونه نگاه کنید به: ابن حبیب، المحبر، دار الآفاق الجدیده، ص۱۹۶.
  42. جصاص، احکام القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۳۰۶.
  43. سلیم، «استخاره»، ج۸، ص۱۶۸.
  44. ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۲۸.
  45. بررسی مبانی و ماهیت استخاره، ص۳۲.
  46. طریقه‌دار، کند و کاوی درباره استخاره و تفأل، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۱-۱۱۳.
  47. طریقه‌دار، کند و کاوی درباره استخاره و تفأل، ۱۳۷۷ش، ص۲۵-۷۷.
  1. اللهم إن كان كذا و كذا خيرا لي في ديني و دنياي و عاجل أمري و آجله فصل على محمد و آله و يسره لي على أحسن الوجوه و أجملها اللهم و إن كان كذا و كذا شرا لي في ديني و دنياي و آخرتي و عاجل أمري و آجله فصل على محمد و آله و اصرفه عني رب صل على محمد و آله و اعزم لي على رشدي و إن كرهت ذلك أو أبته نفسي‏
  2. سه مرتبه: اللهم إني أستخيرك لعلمك بعاقبة الأمور، و أستشيرك لحسن ظني بك في المأمول و المحذور. اللهم إن كان الأمر الفلاني مما قد نيطت بالبركة اعجازه و بواديه، و حفّت بالكرامة أيامه و لياليه، فخر لي اللهم فيه خيرة ترد‌ شموسه ذلولا، و تقعض أيامه سرورا. اللهم إما أمر فائتمر، و اما نهي فانتهي. اللهم إني أستخيرك برحمتك خيرة في عافية؛ خدایا من از تو درخواست خیر مى‌کنم، براى آگاهى‌ات به عاقبت کارها، و با تو مشورت مى‌کنم براى خوش‌گمانى‌ام به تو در آنچه مورد آرزو و بیم است، خدایا اگر کار فلانى از آنهایى است که آغاز و انجامش به برکت بسته شده، و روزها و شب‌هایش به کرامت پیچیده گشته، پس برایم اختیار کن، خدایا در آن خیرى باشد، که سختى‌اش را سهل و نرم کنى، و روزهایش را به شادمانى بازگردانى، خدایا اگر دستور است انجامش دهم، اگر نهى است، خوددارى نمایم، خدایا به رحمتت خیرجویى مى‌کنم خیرى در عافیت.

منابع

  • ابن‌ ادریس‌ حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم‌، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ق‌.
  • ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقائیس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۰۴ق.
  • صدوق، محمد بن علی، من‌ لایحضره‌ الفقیه‌، تصحیح علی‌اکبر غفاری‌، قم‌، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
  • الصحیفة السجادیه، دفتر نشر الهادی، ۱۳۷۶ش.
  • ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات‌ الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
  • ابن‌ طاووس‌، فتح‌ الابواب‌، به‌کوشش‌ حامد خفاف‌، قم‌، ۱۴۰۹ق.
  • ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‌تا.
  • ابن حبیب، محمد بن حبیب، المحبر، تحقیق ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دار الآفاق الجدیده، بی‌تا.
  • جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، تحقیق محمد صادق قمحاوی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمدزهیر بن ناصر الناصر، دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
  • شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام، ۱۴۱۹ق.
  • نجفی، محمدحسن‌، جواهر الکلام‌ فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت‌، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق‌.
  • طبرسی‌، حسن‌ بن فضل، مکارم‌ الاخلاق‌، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش/۱۴۱۲ق.
  • طوسی‌، محمد بن حسن، الامالی، تصحیح مؤسسه البعثة، قم، دار الثقافه، ۱۴۱۴ق.
  • طوسی، تهذیب‌ الاحکام‌، تصحیح حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی‌، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م.
  • خلعت‌بری لیماکی، مصطفی، «انواع استخاره و جایگاه آن در اعتقادات مردم»، در مجله فرهنگ مردم ایران، شماره ۵ و ۶.
  • طریقه‌دار، ابوالفضل، کند و کاوی درباره استخاره و تفأل، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۷ش.

پیوند به بیرون