کاربر:H.shamloo/صفحه تمرین۲

جایگاه: شاعری دوستدار اهل‌بیت(ع)

خاقانی شروانی، قصیده‌سرای نامی ایرانی در سدهٔ ششم، که با وجود پیروی از تسنن و مذهب شافعی، نسبت به اهل‌بیت(ع) به دیدهٔ احترام می‌نگریسته است. براساس ابیاتی از خاقانی، گفته شده که او دوستی با اهل‌بیت(ع) و امام علی(ع) را به‌دلیل فضل آنان بر دیگران توصیه می‌کرده است؛ آنچنان که از نظر او پایین‌ترین افراد این خاندان از برترین دیگران والاتر است و والاترین آنان از فرشتگان برتر است.

ستایش اهل‌بیت(ع) در اشعار خاقانی از جمله عواملی برشمرده شده که برخی او را شیعه بدانند. از جمله، قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین خاقانی را شیعه‌ای دانسته که تقیه می‌کرده و عقیدهٔ خود به تشیع را با کنایات پیچیده در اشعارش عنوان می‌کرده است. قاضی نورالله همچنین مدح خاقانی دربارهٔ حرم امام علی(ع)، اظهار شوق او برای زیارت حرم امام رضا(ع) و اعتقادش به عصمت امام رضا(ع) و اشاره به حدیث منزلت در اشعارش را از دیگر نشانه‌های تشیع خاقانی برشمرده است.

همچنین، محمدمعصوم شیرازى (درگذشت: ۱۳۴۴ق)، نویسنده و صوفی شیعه، در کتاب طرائق الحقائق خود با تمسک به اشعار مدح اهل‌بیت(ع) خاقانی را شیعه دانسته است. شیخ عباس قمی نیز در کتاب هدیة الاحباب گفته که ظاهراً خاقانی شیعه بوده و به‌دلیل شرایط زمانه‌اش تقیه می‌کرده است. برخی محققان معتقدند که هیچ‌کدام از این موارد بر تشیع خاقانی دلالت نمی‌کند، زیرا او مانند هر مسلمان پاک‌اعتقاد و مطلع به تاریخ اسلام و مذاهب به اهل‌بیت(ع) و امام علی(ع) ارادت می‌ورزده است.

خاقانی و شیعه

به‌نوشته‌ٔ برخی محققان، خاقانی در برخی اشعارش شیعیان را، با عنوان رافضیان، نکوهیده است. این نکوهش در ابیاتی شامل اسماعیلیان هم دانسته شده است. با این حال، گفته شده که او حساب شیعیان و اسماعیلیان را از اهل‌بیت(ع) و امامان معصوم (ع) جدا می‌دانسته است.

پیامبر(ص) در چشم خاقانی

خاقانی را از پیشتازان مدح پیامبر(ص) در میان شاعران نامدار ادب فارسی برشمرده شده است. در برخی منابع آمده که به‌دلیل کثرت اشعاری که او در مدح پیامبر(ص) سروده به «حسان العجم» مشهور شده است؛ به این معنا که او در میان فارسی زبانان مقام حسان بن ثابت، شاعر ستایندهٔ پیامبر(ص) در صدر اسلام را داراست.

در پژوهشی آمده که خاقانی در دیوان خود پیامبر(ص) را بیش از ۹۰ بار با عناوین مدح نموده است. از جمله مدایح او، قصیدهٔ بلندی دانسته شده که دربارهٔ خاکی سروده که از تربت پیامبر(ص) در سفر حج برای تبرک برگرفته است. برای نمونه، در این قصیده آن تربت را آفتابی پنهان خوانده که دم عیسی(ع) با آن همراه است. همچنین، آن تربت را حرز جان خود برشمرده است:

یعنی امسال از سر بالین پاک مصطفی

خاک مشک‌آلود بهر حرز جان آورده‌ام

گفته شده که خاقانی به‌دلیل تجارب خود از زیارت حرم پیامبر(ص) قصایدی دربارهٔ شوق زائران برای زیارت سروده است؛ از جمله در قصیدهٔ «کَنْزُ الرِِکاز»، که آن را در جوار حرم پیامبر(ص) سروده، آورده که پیامبر(ص) از روی‌آورندگان به بارگاهش که با آوای «النبی النبی» او را می‌خوانند با «امتی امتی» استقبال می‌کند:

النبی النبی آرند خلایق به زبان

امتی امتی از روضهٔ غرا شنوند

امام علی(ع) در شعر خاقانی

براساس برخی پژوهش‌ها، خاقانی جلوه‌هایی از شخصیت برجسته و اندیشه‌های متعالی امام علی(ع) را در اشعار خود بازنموده است. همچنین، گفته شده که نام، القاب، کنیه‌ها و صفات امیرمؤمنان(ع) و برتری وی و خاندانش نسبت به دیگر صحابه بیشترین بسامد را در شعر خاقانی دارد.

در این زمینه، به استفاده خاقانی از سخنان پیامبر(ص) در شأن امام علی(ع) اشاره شده است؛ از جمله اشاره به حدیث مدینة العلم:

زبدهٔ دور عالمی، ز آن چو نبی و مرتضی

بحر عقول را دُری، شهر علوم را دری

گفته شده که خاقانی القاب و اسامی

زندگی

خاقانی شروانی، با نام افضل‌الدین بدیل بن علی، حدود سال ۵۲۰ق در شروان زاده شد. پس از درگذشت پدر، عمویش کافی‌الدین عمر، که از پزشکان و اهل دانش زمان بود، سرپرستی او را بر عهده گرفت. خاقانی نزد او با دانش‌هایی چون ادبیات، حکمت، پزشکی، تفسیر و نجوم آشنا شد و سپس برای تکمیل آموزش ادبی نزد ابوالعلاء گنجوی رفت.

زندگی خاقانی با دربار شروانشاهان پیوند داشت، اما علاقه او به سفر موجب شد چند بار شروان را ترک کند. حدود ۵۵۰ق به سوی عراق و ری رفت و قصد داشت به خراسان برود، ولی بیماری در ری او را به بازگشت واداشت. چندی بعد، با اجازه شروانشاه، راهی سفر حج شد و از مکه و مدینه دیدن کرد. در مسیر این سفر از بغداد نیز گذشت و در بازگشت، ایوان مدائن را دید. این سفر برای او فرصتی برای دیدار با رجال و بزرگان عراق و آشنایی نزدیک‌تر با مراکز مهم جهان اسلامی بود. خاقانی بعدها بار دیگر به حج رفت.

او مدتی نیز بر اثر اختلاف با شروانشاه زندانی شد. پس از مرگ پسر و همسرش، از محیط دربار فاصله گرفت و سال‌های پایانی عمر را در تبریز گذراند و در ۵۹۵ق در همان شهر درگذشت.