کاربر:H.shamloo/صفحه تمرین۲
| اطلاعات کتاب |
|---|
جایگاه: تاریخی با رویکرد تسنن دوازدهامامی
بهگزارش برخی محققان، کتاب تاریخ گزیدهٔ نوشتهٔ حمدالله مستوفی کتابی تاریخی مشتمل بر تاریخ عمومی جهان، از آغاز خلقت تا زمان مؤلف است.[۱] بهنوشتهٔ رسول جعفریان، تاریخپژوه شیعه، رویکرد جاری در این کتاب در قسمتهای تاریخ صدر اسلام رویکرد تسنن دوازدهامامی است؛ چون در آن نوع خاصی از تسنن با تشیع دوازدهامامی جمع شده است.[۲]
نشانههای تسنن دوازدهامامی در تاریخ گزیده را چنین برشمرده است:[۳] مستوفی در روایت تاریخ اسلام، پس از نقل تاریخ زندگی پیامبر(ص)، به زندگانی خلفای سهگانه پرداخته است.[۴] او این قسمت را با هواداری کامل از آنان سامان داده است. پس از آن به بیان شرح زندگی و فضائل امام علی(ع)[۵] و پس از آن امام حسن(ع)[۶] پرداخته است.
مستوفی در ادامه، در فصل سوم از باب سوم تاریخ گزیده، به شرح زندگی سایر ائمه شیعه(ع) پرداخته[۷] و آنان «ائمه معصومین» و «حجة الحق علی الخلق» خوانده است.[۸] او دلیل پرداختن به زندگی آنان را این دانسته که آنان هرچند خلافت نکردند، چون مستحق خلافت بودند از باب تبرک به نقل تاریخ آنان میتوان پرداخت.[۹] مستوفی در ادامه به شرح زندگی و فضائل صحابه و تابعین و در صدر آنان عشرهٔ مبشره، بهدلیل تبرک و براساس عقاید اهلسنت، پرداخته است.[۱۰]
همچنین، مستوفی، در فصلی که دربارهٔ ائمهٔ مذاهب مختلف اسلامی است، ابتدا از «امام معصوم جعفر صادق رضی الله عنه که امام اهل بیت است» یاد کرده، سپس به ائمهٔ مذاهب چهارگانه اهلسنت پرداخته است.[۱۱]
سایر ویژگیها
و اما کتاب تاریخی رایج حمد الله مستوفی تاریخ گزیده است که مروری بر تاریخ عمومی جهان از آفرینش تا سال ۷۳۰ این اثر جاودانه با قلمی روان نگاشته شده و حاوی مطالب بسیار ارزشمندی است. تاریخ گزیده، به گفته محقق کتاب تاریخ گزیده مورد استفاده عالمانی چون قاضی نور الله شوشتری و خواندمیر بوده است. این در حالی است که در دو سه قرن اخیر مورد بی مهری قرار داشته است.
سلمان از همه بیشتر است
نویسنده
نویسندهٔ کتاب تاریخ گزیده حمدالله (حمد) بن ابوبکر مستوفی قزوینی (۶۸۰-۷۵۰ق) مورخ، جغرافیدان، شاعر و دیوانسالار ایرانی است[۱۲] که در آثارش، از جمله تاریخ گزیده، گرایش تسنن دوازدهامامی نشان داده شده است.[۱۳] بهگزارش خود او، نژادش عربی و نسبش به حر بن یزید ریاحی میرسیده است.[۱۴]
بهگزارش مستوفی، خاندانش از مستوفیان قزوین و از قدیمیترین خاندانهای این منطقه بودهاند که از دورهٔ معتصم عباسی (حکومت: ۲۱۸ـ۲۲۷ق) تا دورهٔ قادر عباسی (حکومت: ۳۸۱-۴۲۲ق) والی قزوین بودهاند و پس از آن به مستوفیگری (امور مالی دولتی) مشغول بودهاند.[۱۵]
مستوفی خود میگوید که از کودکی به علم و عالمان و کسب دانش و هنر علاقه داشته در همراهی با عالمان و بهرهمندی از دانش آنان میکوشیده است.[۱۶] در این میان، او بیشتر با عالمان علم تاریخ مجالست و گفتوگو داشته است.[۱۷] آشنایی او با خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی (درگذشت: ۷۱۸ق)، وزیر ایلخانان مغول و مورخ، هم موجب استفاده او از دانش و روش تاریخنگاری او شد[۱۸] و هم موجب شد تا به شغل استیفا در قزوین و زنجان منسوب گردد.[۱۹]
بهگزارش ادوارد براون (درگذشت: ۱۹۲۶م)، ایرانشناس انگلیسی، از حمدالله مستوفی سه اثر بهجا مانده است: تاریخ گزیده، ظفرنامه و نزهة القلوب.[۲۰] ظفرنامه هم مانند تاریخ گزیده در موضوع تاریخ است، ولی بهنظم سروده شده است.[۲۱] نزهة القلوب هم در علم جغرافیاست.[۲۲]
ساختار و محتوا
کتاب تاریخ گزیده مشتمل بر مقدمه، فاتحه، شش باب و خاتمه است و هر باب شامل چند فصل است:
- فاتحه: این بخش مشتمل بر نقل جزئیات آفرینش عالم است.[۲۳]
- باب اول: دربارهٔ پیامبران پیش از پیامبر اسلام(ص) که در فصل دوم آن بهنقل تاریخ حکمایی پرداخته که پیامبر نبودند، ولی برای رواج دین تلاش کردند؛ از جمله کسانی چون لقمان و اصحاب کهف.[۲۴]
- باب دوم: دربارهٔ پادشاهان و حکومتهای پیش از اسلام با محوریت حکومتهای ایرانی.[۲۵]
- باب سوم: دربارهٔ تاریخ پیامبر اسلام(ص)، اهلبیت(ع)، خلفا و اصحاب او که یک مقدمه و شش فصل سامان یافته است.[۲۶] مقدمه دربارهٔ نسب پیامبر(ص)، فصل دوم دربارهٔ خلفای راشدین، فصل سوم دربارهٔ ائمه(ع)، فصل چهارم دربارهٔ صحابه و تابعین، فصل پنجم دربارهٔ خلفای اموی و فصل ششم دربارهٔ خلفای عباسی.[۲۷]
- باب چهارم: در این باب ضمن دوازده فصل به تاریخ حکومتهای اسلامی پس از اسلام با محوریت ایران پرداخته شده است.[۲۸] در ضمن این فصلها شرح برخی حکومتهای شیعی آمده است؛ از جمله در فصل پنجم به آلبویه پرداخته شده و در فصل نهم به اسماعیلیان ایران.[۲۹]
- باب پنجم: این باب یادکردی از عالمان دینی از ائمهٔ مذاهب اسلامی، قاریان (از جمله قراء هفتگانه)، محدثان، مشایخ تصوف، شاعران و عالمان علومی چون ادبیات، حکمت و طب است.[۳۰] در برخی از این فصلها از بعضی از چهرههای شیعه مانند سید رضی (درگذشت: ۴۰۶ق)،[۳۱] فردوسی (درگذشت: ۴۱۱ق)،[۳۲] ابنسینا (درگذشت: ۴۲۸ق)،[۳۳] ناصرخسرو (درگذشت: ۴۶۸ق)[۳۴] و خواجه نصیرالدین طوسی (درگذشت: ۶۷۲ق)[۳۵] یاد شده است.
- باب ششم: در این باب مستوفی به موضوعات مربوط به شهر محل تولد خود قزوین پرداخته است؛ از نقل روایاتی در شأن این شهر تا ذکر نواحی، رودخانهها، مقبرهها و مسجدهای آن.[۳۶] مستوفی از جمله در قسمت اخیر از مسجدی یاد کرده پسر حجاج بن یوسف ثقفی آن را ساخته و شیعیان در آن نماز نمیخواندهاند، چون معتقد بودند در دورهٔ امویان در آن مسجد امام علی(ع) لعن میشده است.[۳۷]
- خاتمه: در خاتمه مستوفی انساب پیامبران(ع)، ائمه(ع) و پادشاهان و حکما را بهصورت شجره آورده است.[۳۸]
پانویس
- ↑ نوائی، متون تاریخی به زبان فارسی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۴؛ علیبیگی، «تاریخ گزیده»، ص۲۴۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۸۴۲-۸۴۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۸۴۲-۸۴۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۶۷-۱۹۲.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۹۲-۱۹۸.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۹۸-۲۰۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۰۱-۲۰۷.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۰۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۰۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۰۷-۲۴۵.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶۲۴.
- ↑ علیبیگی، «حمدالله مستوفی»، ص۱۳۵.
- ↑ دانشپژوه، «انتقاد کتاب: کشف الحقائق»، ص۳۰۷؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۸۴۲-۸۴۳؛ جعفریان، منابع تاریخ اسلام، ۱۳۹۳ش، ص۸۴۲-۸۴۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۸۱۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۸۱۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲.
- ↑ براون، از سعدی تا جامی، ۱۳۳۹ش، ص۱۲۶.
- ↑ براون، از سعدی تا جامی، ۱۳۳۹ش، ص۱۲۶-۱۲۷.
- ↑ براون، از سعدی تا جامی، ۱۳۳۹ش، ص۱۲۷.
- ↑ براون، از سعدی تا جامی، ۱۳۳۹ش، ص۱۲۷.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۵-۱۷.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶۲-۷۴.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۹.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۹-۱۰.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۹-۱۰.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۰-۱۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۱-۱۲.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶۹۴.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۷۴۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶۸۸-۶۸۹.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۷۵۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۷۰۵-۷۰۶.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۳-۱۴.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۷۸۲.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۴.
منابع
- براون، ادوارد، از سعدی تا جامی (تاریخ ادبیات ایران از نیمه قرن هفتم تا آخر قرن نهم هجری عصر استیلای مغول و تاتار)، ترجمهٔ علیاصغر حکمت، تهران: کتابخانهٔ ابنسینا، ۱۳۳۹ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران (از آغاز تا طلوع دولت صفوی)، تهران، نشر علم، ۱۳۸۸ش.
- جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، تهران: نشر علم، ۱۳۹۳ش.
- دانشپژوه، محمدتقی، «انتقاد کتاب: کشف الحقائق»، در فرهنگ ایرانزمین، شماره ۱۳، ۱۳۴۴ش.
- علیبیگی، فهیمه، «تاریخ گزیده»، در دانشنامهٔ جهان اسلام (ج۶)، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- علیبیگی، فهیمه، «حمدالله مستوفی»، در دانشنامهٔ جهان اسلام (ج۱۴)، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- مستوفی، حمدالله بن ابیبکر، تاریخ گزیده، تحقیق عبدالحسین نوائی، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.
- نوائی، عبدالحسین، متون تاریخی به زبان فارسی، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۵ش.