تنجیم

تَنْجیمْ پیشگویی حوادث زمینی با استناد به حرکات فلکی و امور عارض بر سیارات است.^[۱]

از حکم شرعی این عمل به‌مناسبت در باب تجارت فقه بحث شده است.^[۲] همچنین در بحث از حرفه‌هایی که کسب درآمد به‌وسیله آن‌ها حرام است، درباره حکم فقهی این مسئله نیز گفت‌وگو شده است.^[۳]

بنا به‌گفته حسینعلی منتظری در تعریف تنجیم مسامحه شده است.^[۴] منظور از تنجیم، استنباط مسائل نجومی است و این غیر از خبر دادن و پیشگویی کردن نسبت به امور زمینی است.^[۵] بر این اساس، شناخت حرکت ستارگان و سیاره‌ها که برای امور مشروعی مانند تعیین قبله، شناخت اوقات نماز، تشخیص ماه‌های قمری و یا جهت‌یابی در سفر، و نیز خبر دادن از رخدادهای آسمانی مانند کسوف و خسوف یا اموری از همین قبیل، از نظر فقها نه‌تنها جایز است؛ بلکه در برخی موارد یادگیری و به کار بردن آن واجب کفایی نیز دانسته می‌شود.^[۶]

شهید اول در کتاب الدروس می‌گوید برخی فقهای امامیه علم نجوم را حرام دانسته‌اند؛ شاید به این دلیل که در آن نوعی ورود به امر ممنوع و باور به تأثیرگذاری ستارگان وجود دارد، یا به این علت که احکام آن غالباً بر پایه گمان و تخمین است؛ ولی علم هیئت (دانش ساختار و حرکت افلاک) حرام نیست، بلکه چه‌بسا مستحب هم باشد؛ زیرا در آن آگاهی از حکمت الهی و عظمت قدرت خداوند متعال نهفته است.^[۷]

با این حال، فقها معتقدند خبر دادن از رخدادهای زمینی بر اساس حرکات ستارگان و پدیده‌های نجومی تنها در یک صورت حرام است؛ و آن زمانی است که این پیش‌بینی‌ها بر این باور استوار باشد که امور آسمانی به طور مستقل علت حوادث زمینی‌اند، یا دست‌کم به‌صورت مشترک و به عنوان بخشی از علت در وقوع آن‌ها نقش دارند. در چنین فرضی، تنجیم حرام شمرده می‌شود.^[۸] فقها چنین باوری را مستلزم انکار خداوند و یگانگی او دانسته و کسی که چنین باوری دارد را کافر می‌دانند.^[۹]

منظور از رخدادهای زمینی نیز اموری مانند گشایش یا تنگی روزی، دختر یا پسر بودن جنین، سلامت یا بیماری مزاج، افزایش یا کاهش اموال و بسیاری از خیرات و شرور زندگی انسان است.^[۱۰]

فقها برای حرمت این نوع تنجیم به روایاتی از ائمه(ع) و به دلیل اجماع استناد کرده‌اند.^[۱۱] فقها همچنین با استناد به این روایات، یادگیری این نوع تنجیم و کسب درآمد به‌وسیله آن را حرام اعلام کرده‌اند.^[۱۲]

البته از نظر فقها، پیش‌بینی رخدادهای آینده در صورتی که بر این باور استوار باشد که خداوند برای هر پدیده‌ای اسبابی قرار داده و امور جهان را از طریق همین اسباب تدبیر می‌کند، اشکالی ندارد. بر این اساس، اگر حرکات افلاک و وضعیت سیارات نیز به عنوان بخشی از این اسباب در نظر گرفته شوند، چنین پیش‌بینی‌ای جایز خواهد بود.^[۱۳]

پانویس

↑ محقق کرکی، جامع المقاصد، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۴، ص۳۱؛ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۶۴۱.
↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، ج۲، ص۶۴۱.
↑ برای نمونه نگاه کنید به شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشيخ الأعظم، ج۱، ص۲۰۱.
↑ منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۱.
↑ منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۱.
↑ شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشيخ الأعظم، ج۱، ص۲۰۱؛ منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۹-۲۰.
↑ شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ص۳۲۷.
↑ محقق کرکی، جامع المقاصد، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۴، ص۳۲؛ شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشيخ الأعظم، ج۱، ص۲۰۴-۲۰۵؛ منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۱؛ خوئی، موسوعة الامام الخوئی، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۳۵، ص۳۸۸.
↑ شهید اول، القواعد و الفوائد، کتابفروشی مفید، ج۲، ص۳۵؛ خوئی، موسوعة الامام الخوئی، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۳۵، ص۳۸۷.
↑ خوئی، موسوعة الامام الخوئی، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۳۵، ص۳۸۶.
↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۱۴۱-۱۴۵؛ شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشيخ الأعظم، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۷.
↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۱۴۱-۱۴۵؛ علامه حلی، تحریر الاحکام، مؤسسه امام صادق(ع)، ج۲، ص۲۶۱؛ شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشيخ الأعظم، ج۱، ص۲۰۱.
↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۶۴۱.

منابع

جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، قم، مؤسسة دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۶ق.
خوئی، سید ابوالقاسم، موسوعة الامام الخوئی، قم، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، بی‌تا.
علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، بی‌تا.
شیخ انصاری، مرتضی، المکاسب، قم، تراث الشيخ الأعظم، بی‌تا.
شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۷ق.
شهید اول، محمد بن مکی، القواعد و الفوائد، قم، کتابفروشی مفید، بی‌تا.
محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، بی‌تا.
منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمة، قم، نشر تفکر، ۱۴۱۵ق.

[1] محقق کرکی، جامع المقاصد، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۴، ص۳۱؛ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۶۴۱.

[2] جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، ج۲، ص۶۴۱.

[3] برای نمونه نگاه کنید به شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشيخ الأعظم، ج۱، ص۲۰۱.

[4] منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۱.

[5] منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۱.

[6] شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشيخ الأعظم، ج۱، ص۲۰۱؛ منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۹-۲۰.

[7] شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ص۳۲۷.

[8] محقق کرکی، جامع المقاصد، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۴، ص۳۲؛ شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشيخ الأعظم، ج۱، ص۲۰۴-۲۰۵؛ منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۱؛ خوئی، موسوعة الامام الخوئی، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۳۵، ص۳۸۸.

[9] شهید اول، القواعد و الفوائد، کتابفروشی مفید، ج۲، ص۳۵؛ خوئی، موسوعة الامام الخوئی، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۳۵، ص۳۸۷.

[10] خوئی، موسوعة الامام الخوئی، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۳۵، ص۳۸۶.

[11] حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۱۴۱-۱۴۵؛ شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشيخ الأعظم، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۷.

[12] حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۱۴۱-۱۴۵؛ علامه حلی، تحریر الاحکام، مؤسسه امام صادق(ع)، ج۲، ص۲۶۱؛ شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشيخ الأعظم، ج۱، ص۲۰۱.

[13] جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۶۴۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]