طب اسلامی
| دانشهای اسلامی | |
طب اسلامی از علوم اسلامی است. روشی در پیشگیری و درمان بیماریها است که برگرفته از منابع نقلی اسلامی معرفی شده است و موافقان و مخالفانی دارد. برخی کارشناسان آن را به مجموعه تفکرات حکمای اسلامی پیرامون طب و بهداشت، تعریف نمودهاند. احادیث متعددی از معصومان(ع) در زمینه بهداشت و سلامت انسان نقل شده است. گفته میشود تفاوت طب اسلامی و سنتی در منابع مورد استفاده آنها است و پیشینه آن به قرن سوم هجری برمیگردد. عباس تبریزیان در بیانیهای ریشه طب اسلامی را قرآن، حدیث و تجربه میداند.
شیخ مفید علم طب را دانشی دانسته که از طریق وحی قابل دسترسی است. برخی چنین استدلال نمودهاند که اسلام دین کاملی است و برای زندگی انسان برنامه جامعی دارد؛ ازاینرو همان گونه که برای نجات روح انسان برنامه دارد باید برای جسم نیز درمان داشته باشد.
شیخ صدوق برای احادیث طبّی اقسام گوناگونی ذکر کرده است؛ در برخی، اِشکال سَندی و در برخی اِشکال محتوایی میکند و کاربرد دستهای را برای موارد خاص میداند. گروهی از مراجع تقلید از جمله عبدالله جوادی آملی، سید موسی شبیری زنجانی، جعفر سبحانی، حسین نوری همدانی و ناصر مکارم شیرازی دیدگاه انتقادی نسبت به طب اسلامی مصطلح داشته و اکثر احادیث طبی را غیر معتبر و برخی را مربوط به منطقهای خاص میدانند و معتقدند این روایات بیشتر جنبه پیشگیری دارد تا جنبه دارویی و ما مجموعهای درباره تمام دردها و درمانها و داروها به نام طب اسلامی نداریم.
برخی کتابها که احادیث طبی را گردآوری نمودند، عبارتنداز: طب النبی(ص)، طب الرضا(ع)، طب الائمه(ع) و دانشنامه احادیث پزشکی که توسط موسسه دارالحدیث تدوین شده است.
جایگاه و اهمیت
در دهههای ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ش، با نگارش کتاب و گردآوری احادیث، افرادی روشهای درمانی خارج از پزشکی مدرن را با نام طب اسلامی معرفی کردند.[۱] این رویکرد با مخالفت روحانیون، پزشکان و مراکز آموزش پزشکی مواجه شد.[۲] آتش زدن یکی از کتابهای پزشکی توسط عباس تبریزیان، این جنجالها را تشدید کرد.[۳]
در منابع حدیثی، روایات متعددی در مورد مسائل طبی و سلامت وجود دارد[۴] و کتابهایی مانند طب النبی(ص)[۵] و طب الرضا(ع)، براساس این احادیث تدوین شدهاند.[۶] برخی ادعا کردهاند که تعداد این احادیث حدود ۱۳ هزار مورد است.[۷]
تعریف طب اسلامی
تعریفهای مختلفی برای طب اسلامی ارائه میشود:
- برخی کارشناسان گفتهاند طب اسلامی روش درمانی مستقلی است که مستقیماً از منابع نقلی اسلامی (احادیث) گرفته شده و باید مورد تأیید معصوم باشد.[۸]
- برخی نیز آن را به مجموعه تفکرات حکمای اسلامی پیرامون طب و بهداشت، تعریف نمودهاند.[۹]
- بعضی هم معتقدند طب زمانی اسلامی است که روشهای درمانی (سنتی یا نوین) با مبانی کلی اسلام مطابقت داشته باشند، حتی اگر جزئیات آن در متون اسلامی نیامده باشد.[۱۰] و گفته شده طبق دو تعریف اخیر، طب اسلامی محدود به پیروان اهلبیت(ع) نیست و توسط سایر مسلمانان نیز به کار گرفته میشود.[۱۱]
حضرت آیت الله جوادی آملی : حکیم الاهیدان:
دینی بودن علم، به دینی بودن موضوع علم است، به همین جهت معیار دینی بودن طب به طبیب و بیمار و بیماری نیست، بلکه به فهم دقیق و عمیق موضوع و مساله است یعنی دینی بودن طب به فهم عمیق و دقیق ابنا و ابدان است، اگر بفهمیم و باور کنیم که موضوع علم طب، فعل خداست قطعاً و لابد این علم دینی خواهد بود حتی اگر پزشک و بیمار مسلمان نباشد.
* منبع:https://javadi.esra.ir/fa/w/طب-سنتی-باید-به-معنای-دقیق-کلمه-علمی-شود
تفاوتهای طب اسلامی با طب سنتی
تفاوتهای طب اسلامی و طب سنتی در منشأ و منابع و همچنین محتوا و دستورالعملها دانسته شده است:
- منشأ و منابع: گفته شده است که طب اسلامی عمدتاً بر احادیث اسلامی تکیه دارد و برخی معتقدند این حوزه در سالهای اخیر توسط عالمان دینی کمتر به آن پرداخته شده است.[۱۲] اما طب سنتی از متون حکیمان بزرگی چون رازی و ابنسینا بهره میبرد و ریشههای آن به یونان باستان و جاثلیق میرسد.[۱۳]
- محتوا و دستورالعملها: براساس گفته پژوهشگران، برخی از دستورالعملها و داروها در طب سنتی (به خصوص در آثار ابن سینا) ممکن است حاوی موادی باشند که با مبانی طب اسلامی سازگار نیست (مانند استفاده از نجاسات). این موضوع یکی از نقاط اختلاف اصلی بین این دو رویکرد است.[۱۴]
پیشینه
بر اساس تعریف نخست از طب اسلامی که آن را منحصر در روایات معصومین میداند، بازگشت این علم به تاریخ اسلام و احادیث اهل بیت خواهد بود،[۱۵] ولی با توجه به تعریف دوم (مجموعه تفکرات حکمای مسلمان پیرامون طب)، پیشینه این علم بیشتر به قرن سوم هجری قمری بر میگردد.[۱۶]
به گفته برخی محققین، در قرن اول هجری، پزشک مسلمان برجستهای وجود نداشت.[۱۷] در قرن دوم، با تأسیس بیت الحکمه در زمان هارون الرشید افرادی از جمله ابو زید حُنَین بن اسحاق و فرزندش، به ترجمه آثار حکمای یونان و هند روی آوردند.[۱۸] در قرن سوم، برخی به تألیف کتابهای پزشکی پرداختند که آغاز آن، کتاب فردوس الحکمه توسط ابوالحسن علی بن سهل بن طبری بود.[۱۹] اما دوره طلایی طب اسلامی مربوط به سالهای ۲۸۷ تا ۷۰۰ق میباشد، که در این دوره مدارس پزشکی و بیمارستانهای متعددی در بلاد اسلامی از جمله بغداد، دمشق و قاهره ساخته شد.[۲۰]
طب اسلامی در مرحله تأسیس، بیشتر تقلیدی بود و در قرنهای چهارم و پنجم پیوند طب و فلسفه و حکمت ادامه یافت، اما پس از آن، در مرحله تألیف و ابتکار، کم کم از فلسفه مستقل شد و تنها به مباحث طبی پرداخت و طبیبان به گسترش فروع طبی و تخصصی کردن آنها پرداختند.[۲۱]
اقسام احادیث طبّی
روایات پزشکی را در تقسیمی، بر سه گونه دانستهاند:
- معجزات درمانی ائمه: روایاتی که شامل درمانهای خارقالعاده توسط ائمه معصومین(ع) هستند.
- پیشگیری از بیماریها: توصیههایی برای جلوگیری از بروز بیماریها.
- درمان بیماریها:
محمدی ریشهری، مؤلف دانشنامه احادیث پزشکی، معتقد است درمان از طریق داروها نیاز به ارزیابی و آزمایش تجربی دارد؛ اما سایر احادیث قابل عرضه به عموم مردم هستند، [۲۳]
شیخ صدوق احادیث طبی را به دستههای مختلفی تقسیم کرده و معتقد است:
- برخی روایات با توجه به آب و هوای مکه و مدینه بیان شدهاند.
- برخی پاسخها بر اساس وضعیت و طبع فرد سؤالکننده بوده است.
- احتمال اشتباه راویان یا فراموشی بخشی از حدیث وجود دارد.
- دستهای از روایات ساخته مخالفان هستند تا چهره مذهب را تخریب کنند.[۲۴]
وی همچنین در دستهای از روایات اِشکال سندی نموده و آنها را ساخته مخالفان میداند تا چهره مذهب در نگاه مردم زشت جلوه نماید.[۲۵]
موافقان طب اسلامی
برخی معتقدند علم طب منشأ الهی دارد و متکی بر وحی است. شیخ مفید بر این باور است که دانش طب تنها از طریق وحی قابل دستیابی است و آگاهان به آن، این دانش را از پیامبران آموختهاند؛ چرا که درک حقیقت بیماریها و درمان آنها تنها با ادله نقلی ممکن است.[۲۶] استدلال میشود که اسلام دینی کامل است و برای تمام جنبههای زندگی انسان، از جمله سلامت جسم، برنامه دارد، همانطور که برای نجات روح برنامه دارد.[۲۷]
جوادی آملی بر لزوم بهرهبرداری علمی، عالمانه و محققانه از طب اسلامی تاکید دارند. ایشان معتقدند طب اسلامی تنها طب واقعی است و شناخت صحیح انسان، کلید بهرهگیری درست از طبیعت در درمان بیماریهاست، چرا که عناصر طبیعت با بدن انسان سازگار هستند.[۲۸]
عباس تبریزیان که گفته شده از احیاگران طب اسلامی شناخته میشود،[۲۹] ریشه این طب را در قرآن، حدیث و تجربه میداند. او با مقایسه طب اسلامی با فقه، معتقد است زیر سؤال بردن طب اسلامی به منزله زیر سؤال بردن فقه است. تبریزیان پشتوانه طب اسلامی را یقین میداند؛ بدین ترتیب که ابتدا درمان از آیات و روایات استنباط شده، سپس با حصول اطمینان، تجویز صورت میگیرد و در صورت موثر بودن، این اطمینان به یقین تبدیل میشود.[۳۰]
مخالفت با واکسیناسیون در باور برخی طرفداران طب اسلامی
طرفداران طب اسلامی واکسن را سلاحی خطرناک میدانند[۳۱] و معتقدند واکسن باعث تغییرات ژنتیکی، از دست دادن ایمان و اخلاق و حتی تمایل به همجنسگرایی میشود.[۳۲] عباس تبریزیان واکسیناسیون را عامل جهشهای خطرناک و پیکهای جدید کرونا معرفی کرده است[۳۳] و طرفداران وی، تجمعات اعتراضی علیه تزریق اجباری واکسن کرونا برپا کردند.[۳۴] در مقابل، جایگزینهایی مانند حجامت، دود اسفند و داروی امام کاظم(ع) را برای پیشگیری و درمان توصیه میکنند.[۳۵]
نقد مراجع تقلید و پژوهشگران حوزوی بر طب اسلامی
جمعی از مراجع تقلید از جمله عبدالله جوادی آملی،[۳۶] سید موسی شبیری زنجانی،[۳۷] جعفر سبحانی،[۳۸] حسین نوری همدانی[۳۹] و ناصر مکارم شیرازی[۴۰] نسبت به طب اسلامی امروزی دیدگاه انتقادی دارند. آنها معتقدند که بسیاری از احادیث طبی یا نامعتبر هستند یا به منطقهای خاص مربوط میشوند و بیشتر جنبه توصیههای عملی و پیشگیرانه دارند تا دارویی، و اینکه مجموعهای کامل تحت عنوان طب اسلامی برای تمام دردها و درمانها وجود ندارد.
محمدی ریشهری، عالم شیعی بیان میکند که ادعای مبنی بر اینکه وحی تنها راه دستیابی به علم طب است، نه مبنای عقلی و نه شرعی دارد و تجربه نیز بطلان آن را ثابت کرده است، مگر اینکه منظور این باشد که وحی یکی از راههای کسب این دانش است.[۴۱]
سید کاظم طباطبایی، رئیس پژوهشگاه مؤسسه دارالحدیث، معتقد است طب اسلامی سابقه تاریخی ندارد و در بیست سال اخیر پدید آمده است. او اشاره میکند که بسیاری از روایات ادعا شده در این زمینه از منابع نامعتبر مانند کتاب طب الائمه نقل میشوند.[۴۲] از این رو، سید ضیاء مرتضوی، مدرس حوزه علمیه قم، رویکرد مدافعان طب اسلامی در اعتباربخشی به این روایات را نوعی اخباریگری توصیف میکند.[۴۳] طباطبایی توضیح میدهد که روایات طبی بیشتر ناظر به خواص خوراکیها هستند و نه بیشتر از آن. همچنین روایات درمانی، لزوماً ناظر به تشخیص طبی عمومی نیستند؛ برای مثال، تجویزی از سوی امام (ع) برای دلدرد یک فرد خاص، قابل تعمیم به عموم نیست.[۴۴]
انتقادات اخلاقی، روششناختی و آسیبشناسی
یکی از انتقادات کلیدی به مدعیان طب اسلامی این است که آنها روایات طبی را خارج از چارچوب علوم تجربی میدانند. این رویکرد باعث میشود که در صورت عدم موفقیت درمان، به جای پذیرش مسئولیت، آن را به مشیت الهی نسبت دهند. همچنین، با این دیدگاه که این روایات صرفاً برای افراد مذهبی کاربرد دارد، صحتسنجی علمی و تجربی آنها با چالش مواجه میشود.[۴۵]
ابوالقاسم علیدوست، از اساتید حوزه علمیه قم، ضمن تقدیر از توجه به روایات طبی، آسیبهای این رویکرد را برمیشمرد: نفی پزشکی نوین، ارائه تجویزهای قطعی به نام معصومین(ع)، ورود نامناسب روحانیت به عرصه پزشکی، و در نهایت ایجاد خدشه به دین در صورت برداشت نادرست از روایات طبی.[۴۶]
جوادی آملی نیز بر لزوم علمی شدن طب سنتی تاکید دارد و معتقد است صرف دانستن خواص درمانی یک گیاه کافی نیست. او بیان میکند تا زمانی که یک مطلب به طور کامل علمی و اثباتشده نباشد، نمیتوان آن را دینی محسوب کرد.[۴۷]
کتابشناسی
برخی کتابها که در زمینه طب اسلامی و احادیث طبی تدوین شدهاند، عبارتنداز:
- طب النبی(ص)؛ این اثر، توسط ابوالعباس مستغفری در قرن چهارم قمری تدوین شد، که در آن حدود ۱۵۵ روایت نبوی در موضوع طب، بدون فصلبندی و ذکر اسناد، گردآوری شده است.[۴۸] کتابی با عنوان «روش تندرستی در اسلام» ترجمه فارسی طب النبی(ص) است.[۴۹]
- طب الرضا(ع) یا اَلرّسالَةُ الذّهبیة؛ رسالهای است که گفته میشود امام رضا(ع) آن را به درخواست مأمون عباسی در باب طب و معالجات بدن نگاشت.[۵۰] برای این کتاب شرح و ترجمههایی نوشته شده است؛ از جمله «طب و درمان در اسلام» با تحقیق سید مرتضی عسکری و ترجمه کاظم خلخالی[۵۱] و «طب و بهداشت از امام رضا(ع)» ترجمه امیر صادقی.[۵۲]
- طب الائمه(ع)؛ این اثر حاوی روایاتی درباره علم طب، فواید و مضرات مواد غذایی و بیان داروهای گیاهی و ادعیه است.[۵۳] گفته میشود نویسنده آن، عبدالله و حسین، فرزندان بِسطام بن شاپور از محدثان شیعی قرن چهارم هجری قمری است. البته در انتساب احادیث این کتاب به امامان تردید شده است.[۵۴]
- دانشنامه احادیث پزشکی؛ این اثر از نگاشتههای مفصّل در طب روایی است که به کوشش محمد محمدی ریشهری و با استفاده از منابع روایی شیعه و اهل سنت تدوین یافته که البته احادیث آن مورد پالایش سندی قرار نگرفته است.[۵۵] کتاب در دو جلد و در پنج بخش تدوین شده و هر بخش دارای چند فصل جداگانه است.[۵۶]
- دانشنامه طب اهل بیت(ع)؛ این کتاب که به گفته محمد رسول دریایی نویسنده آن، با تکیه بر تحقیقات سید عبدالله شُبَّر از علمای شیعه نگاشته شده است،[۵۷] هجده فصل دارد و حاوی مجموعه روایاتی از معصومان(ع) در زمینه خواص گیاهان و درمان انواع بیماریها است.[۵۸]
- دائرة المعارف بزرگ طب اسلامی؛ موسوعه پنج جلدی طب، به زبان فارسی، که توسط مصطفی نورانی، عالم و پژوهشگر شیعی تدوین شده است. این کتاب، مشتمل بر مباحثی از طبیبان طب سنتی از بقراط و جالینوس گرفته تا حکمای اسلامی میباشد و حدیثی در آن به چشم نمیخورد.[۵۹]
- دراسة فی طب الرسول المصطفی، نوشته عباس تبریزیان در چهار جلد.[۶۰]
پانویس
- ↑ طب اسلامی پیشینه تاریخی ندارد. خبرگزاری مهر.
- ↑ اختلاف میان طب سنتی و طب اسلامی. خبرگزاری مهر.
- ↑ تبریزیان کیست و چرا هاریسون را آتش زد. خبرگزاری ایسنا.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۴۱ و ۳۴۹؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۵، ص۹ و ۲۲۳.
- ↑ مستغفری، طبّ النبیّ(ص)، ۱۳۸۵ق.
- ↑ علی بن موسی، طبّ الإمام الرضا(ع)، ۱۴۰۲ق.
- ↑ «تفاوت طب سنتی و طب اسلامی»، سایت فراتیتر.
- ↑ موسوی بزاز، «مروری بر تعاریف طب اسلامی»، ص۶۶.
- ↑ علیقلی پور، مزاج شناسی، ۱۳۹۶ش، ص۳۱.
- ↑ موسوی بزاز، «مروری بر تعاریف طب اسلامی»، ص۶۶.
- ↑ پارک، درسنامه پزشکی پیشگیری و اجتماعی، ج۲، ص۹.
- ↑ «روایات طبی یا طب اسلامی؟»، خبرگزاری مهر.
- ↑ تفاوت-های-طب-سنتی-با-طب-اسلامی «تفاوت طب سنتی و طب اسلامی»، سایت فراتیتر.
- ↑ «مقایسه طب سنتی با طب جدید»، سایت دلگرم.
- ↑ «روایات طبی یا طب اسلامی؟»، خبرگزاری مهر.
- ↑ نورمحمدی، «نگرشی به مفهوم طب اسلامی»، مجموعه مقالات همایش ملی مدیریت طب اسلامی، ص۷.
- ↑ نورمحمدی، «نگرشی به مفهوم طب اسلامی»، مجموعه مقالات همایش ملی مدیریت طب اسلامی، ص۴.
- ↑ ابن بیطار، تفسیر کتاب دیاسقوریدوس، ۱۴۰۹ق، ص۸۰.
- ↑ جمعی از نویسندگان، ثلاث رسائل فی الطب العربی الإسلامی، ۱۴۲۱ق، ص ۱۱.
- ↑ پارک، درسنامه پزشکی پیشگیری و اجتماعی، ج۲، ص۹.
- ↑ ابراهیم بن مراد، مؤذن جامی، «نگاهی درباره تاریخ طب اسلامی»، ص۲ و ۱۳.
- ↑ ریشهری، دانشنامه احادیث پزشکی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۹.
- ↑ ریشهری، دانشنامه احادیث پزشکی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۰.
- ↑ شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۱۱۵.
- ↑ شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۱۱۵.
- ↑ شیخ مفید، تصحیح اعتقادات الإمامیة، ۱۴۱۳ق، ص۱۴۴.
- ↑ «تفاوتهای طب سنتی با طب اسلامی»، سایت شیعه نیوز.
- ↑ https://javadi.esra.ir/fa/w/تاکید-آیت-الله-العظمی-جوادی-آملی-بر-توجه-بیشتر-به-
- ↑ https://iqna.ir/fa/news/3632223/
- ↑ https://www.darooeslami.com/blog/بیانیه-مهم-آیت-الله-تبریزیان/
- ↑ «واکسن اسلحهای خطرناک»، سایت دارو اسلامی.
- ↑ «ادعای پدر طب اسلامی»، خبرگزاری اسپوتنیک.
- ↑ «مخالفت آیت الله تبریزیان با واکسن کرونا»، پایگاه خبری تحلیلی دیدهبان ایران.
- ↑ «وقتی داروی امام کاظم هست چرا واکسن بزنیم؟»، خبر آنلاین.
- ↑ «جایگزین واکسنها»، سایت دارو اسلامی.
- ↑ «کدام طب نبوی؟»، خبر آنلاین.
- ↑ «خیلی از روایات طبی، اَسناد درستی ندارند»، سایت مباحثات.
- ↑ «نظر آیتالله سبحانی درباره طب اسلامی و طب نوین»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «نظر آیت الله العظمی نوری همدانی درباره طب اسلامی»، خبرگزاری حوزه.
- ↑ «توضیح لازم درباره طب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیت الله مکارم شیرازی.
- ↑ ریشهری، دانشنامه احادیث پزشکی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۴.
- ↑ «روایات طبی یا طب اسلامی؟»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «طب اسلامی از واقعیت تا خیال»، پایگاه خبری انصاف.
- ↑ «روایات طبی یا طب اسلامی؟»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «روایات طبی یا طب اسلامی؟»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «آسیبشناسی طب اسلامی»، سایت سلسبیل.
- ↑ https://javadi.esra.ir/fa/w/طب-سنتی-باید-به-معنای-دقیق-کلمه-علمی-شود
- ↑ مستغفری، طبّ النبیّ(ص)، ۱۳۸۵ق.
- ↑ مستغفری، روش تندرستی در اسلام، ۱۳۸۱ش.
- ↑ امام رضا(ع)، ترجمه صادقی، طبّ الإمام الرضا، ۱۳۸۱ش، ص۱۳ و ۱۴.
- ↑ طب الرضا(ع): طب و درمان در اسلام، شبکه جامع کتاب گیسوم.
- ↑ امام رضا(ع)، ترجمه صادقی، طبّ الإمام الرضا.
- ↑ ابنا بسطام، طب الائمه، ۱۳۸۲ش، ص۲۳.
- ↑ احمدی، تاریخ حدیث شیعه، ۱۳۸۹ش، ص۳۵۹.
- ↑ ریشهری، دانشنامه احادیث پزشکی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۰-۲۱.
- ↑ ریشهری، دانشنامه احادیث پزشکی، ۱۳۸۵ش.
- ↑ دریایی، دانشنامه طب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۸ش، ص۱۰.
- ↑ دریایی، دانشنامه طب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۸ش، ص۷.
- ↑ نورانی، دائرة المعارف بزرگ طب اسلامی، ۱۳۸۴ش.
- ↑ موسسه تحقیق و نشر معارف
منابع
- «آسیبشناسی طب اسلامی»، سایت سلسبیل، تاریخ درج: ۱۸ بهمن ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۷ مهر ۱۴۰۱ش.
- ابراهیم بن مراد، مؤذن جامی، محمد هادی، «نگاهی درباره تاریخ طب اسلامی»، در فصلنامه طب سنتی و ایران، سال اول، شماره۱، بهار ۱۳۸۹ش.
- ابنا بسطام النیسابوریان، طب الائمه، شرح محسن عقیل، قم، ذویالقربی، ۱۳۸۲ش.
- ابنبیطار، عبدالله بن احمد، محقق: ابن مراد، ابراهیم، تفسیر کتاب دیاسقوریدوس، دار الغرب الإسلامی، بیروت چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- احمدی، مهدی، تاریخ حدیث شیعه در سدههای چهارم تا هفتم هجری، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۹ش.
- «اختلاف میان طب سنتی و طب اسلامی»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج: ۲۹ مرداد ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «ادعای پدر طب اسلامی»، خبرگزاری اسپوتنیک، تاریخ درج: ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱م، تاریخ بازدید: ۷ مهر ۱۴۰۱ش.
- «بیانیه آیت الله تبریزیان»، سایت دارو اسلامی، تاریخ درج: ۶ مرداد ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۳ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «خیلی از روایات طبی، اَسناد درستی ندارند»، سایت مباحثات، تاریخ درج: ۲۳ آبان ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
- الخلیلی، محمّد، طبّ الإمام الصادق(ع)، نجف، منشورات الشریف الرضی، ۱۳۸۹ق.
- پارک، جاناورت، ترجمه: شجاعی تهرانی، حسین، درسنامه پزشکی پیشگیری و اجتماعی، سماط، تهران، چاپ پنجم، ۱۳۹۰.
- «تفاوت طب سنتی و طب اسلامی»، سایت فراتیتر، تاریخ درج: ۱۰ اسفند ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۲۵ تیر ۱۴۰۱ش.
- «تفاوتهای طب سنتی با طب اسلامی»، سایت شیعه نیوز، تاریخ درج: ۴ اسفند ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۵ تیر ۱۴۰۱ش.
- «توضیح لازم درباره طب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیت الله مکارم شیرازی، تاریخ درج: ۱۹ اسفند ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
- جمعی از نویسندگان، ثلاث رسائل فی الطب العربی الإسلامی، محقق: محمود حاج قاسم، بیت الحکمة، بغداد، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- دریایی، محمد رسول، دانشنامه طب اهل بیت(ع)، تهران، پیام کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- «روایات طبی یا طب اسلامی؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج: ۴ فروردین ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
- شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ صدوق، الاعتقادات، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، تصحیح اعتقادات الإمامیة، ص۱۴۴، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- «طب اسلامی از واقعیت تا خیال»، پایگاه خبری انصاف، تاریخ درج: ۸ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
- علی بن موسی، امام رضا(ع)، ترجمه: امیر صادقی، طبّ الإمام الرضا(ع)، تهران، معراجی، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.
- علی بن موسی، امام رضا(ع)، طبّ الإمام الرضا(ع)، قم، دار الخیام، چاپ اول، ۱۴۰۲ق.
- علیقلی پور، جواد، مزاج شناسی، ص۳۱، قم، انتشارات مارینا، چاپ سی و هشتم، ۱۳۹۶ش.
- «کدام طب نبوی؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج: ۲۳ آبان ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه احادیث پزشکی، ج۱، ص۱۳، قم، موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، چاپ ششم، ۱۳۸۵ش.
- «مخالفت آیت الله تبریزیان با واکسن کرونا»، پایگاه خبری تحلیلی دیدهبان ایران، تاریخ درج: ۲۸ شهریور ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۷ مهر ۱۴۰۱ش.
- مستغفری، جعفر بن محمد، ترجمه: مراغی، یعقوب و خلیلی، محمد، روش تندرستی در اسلام، قم، مؤمنین، چاپ سوم، ۱۳۸۱ش.
- مستغفری، جعفر بن محمد، طبّ النبیّ (ص)، نجف، مکتبة الحیدریة، چاپ اول، ۱۳۸۵ق.
- موسوی بزاز، سید مجتبی و همکاران، «مروری بر تعاریف طب اسلامی با نگاهی به رابطه علم و دین» در مجله اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره نهم، شماره۶، اسفند ۱۳۹۵ش.
- «نظر آیت الله العظمی نوری همدانی درباره طب اسلامی»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج: ۶ بهمن ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «نظر آیتالله سبحانی درباره طب اسلامی و طب نوین»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج: ۱۷ مهر ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
- نورانی، مصطفی، دائرة المعارف بزرگ طب اسلامی، قم، ارمغان یوسف، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- نورمحمدی، غلامرضا، «نگرشی به مفهوم طب اسلامی»، مجموعه مقالات همایش ملی مدیریت طب اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی قم، ۱۴ تیر ۱۳۸۶ش.
- «وقتی داروی امام کاظم هست چرا واکسن بزنیم؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج: ۲۵ شهریور ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۷ مهر ۱۴۰۱ش.
- https://javadi.esra.ir/fa/w/طب-سنتی-باید-به-معنای-دقیق-کلمه-علمی-شود