اردن

اردن

اطلاعات عمومی
نام رسمی	پادشاهی هاشمی اردن
دین رسمی	اسلام
جمعیت کل	حدود ۱۰ میلیون نفر
مساحت	۸۹٬۲۰۶ کیلومتر مربع
حکومت	پادشاهی مشروطه موروثی
پایتخت	امّان ۳۱°۵۷′ شمالی ۳۵°۵۶′ شرقی
ادیان(درصد)	اسلام (حدود ۹۷٪ اهل سنت) • مسیحیت • دروزیان
زبان رسمی	عربی
اسلام
پیشینه اسلام	قرن نخست قمری
جمعیت مسلمانان	حدود ۹۷٪ جمعیت کشور
درصد مسلمانان	حدود ۹۷٪
اطلاعات شیعی
درصد به جمعیت کشور	کمتر از ۲٪
درصد به جمعیت مسلمانان	کمتر از ۲٪
وقایع تاریخی	جنگ موته
حکومت‌ها	فاطمیان، سلجوقیان، ایوبیان، عثمانیان
اقوام	اردنی‌ها • فلسطینی‌ها • چچنی‌ها • چرکس‌ها • ارمنی‌ها • آشوری‌ها • کردها
فرق	شیعه دوازده‌امامی • دروزیان
مراکز علمی	دانشگاه آل‌البیت
زیارتگاه‌ها	زیارتگاه جعفر طیار • قبور زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه • محل شهادت شهدای جنگ موته • مزار منسوب به زید بن علی • غار اصحاب کهف
حسینیه‌ها	ندارد
مناطق شیعه‌نشین	اَمّان، کرک

اُردن (اَلْمَمْلَکَةُ الاُردُنِیَّةُ الهاشِمِیَّة) با نام رسمی اُردُن هاشمی کشوری در منطقه شام و جنوب‌غربی آسیاست که دارای نظام پادشاهی موروثی پارلمانی بر پایه قانون اساسی ۱۹۵۲م است. این کشور پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی و تحولات پس از جنگ جهانی اول، ابتدا تحت قیمومت بریتانیا قرار گرفت و در سال ۱۹۲۱م امارت شرق اردن تأسیس شد. اردن در سال ۱۹۴۶م استقلال یافت و خاندان هاشمی به حکومت رسید. این کشور با پایتختی اَمّان، دارای جمعیتی متشکل از اعراب اردنی، فلسطینیان، بدویان و اقلیت‌هایی مانند چرکس‌ها، چچن‌ها، ارمنی‌ها و دیگر گروه‌هاست. اکثریت جمعیت را مسلمانان سنی تشکیل می‌دهند و مسیحیان و گروه‌های مذهبی کوچک‌تر از جمله شیعیان، دروزی‌ها و بهاییان نیز در آن حضور دارند. شیعیان اردن جمعیت محدودی دارند و عمدتاً شامل مهاجران و جوامع کوچک شیعی هستند.

منابع همچنین از وجود زیارتگاه‌های منسوب به شخصیت‌های صدر اسلام، مانند جعفر طیار، زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه، در اردن یاد کرده و وضعیت فعالیت‌های مذهبی شیعیان و جایگاه اماکن زیارتی را از محورهای بررسی تشیع در این کشور دانسته‌اند.

اردن؛ ساختار سیاسی، جغرافیا و تاریخ شکل‌گیری دولت مدرن

اردن با نام رسمی «پادشاهی هاشمی اردن»، کشوری در جنوب‌غربی آسیا و در بخش جنوبی منطقه شام است که در کرانه شرقی رود اردن قرار دارد. نظام حکومتی این کشور پادشاهی موروثی پارلمانی است که چارچوب حقوقی آن بر قانون اساسی مصوب سال ۱۹۵۲م استوار است. نظام حقوقی اردن ترکیبی از اصول حقوق اسلامی و قوانین متأثر از نظام حقوقی فرانسه دانسته شده است. زبان رسمی کشور عربی است؛ بااین‌حال، زبان انگلیسی نیز به‌عنوان مهم‌ترین زبان خارجی، در حوزه‌های اداری، اقتصادی، آموزشی و ارتباطات بین‌المللی کاربرد گسترده‌ای دارد.

پایتخت اردن، اَمّان، مهم‌ترین مرکز سیاسی، اقتصادی و اداری این کشور به‌شمار می‌رود. اردن با مساحت حدود ۸۹٬۲۱۳ کیلومتر مربع، براساس برآوردهای رسمی اداره آمار اردن، در سال ۲۰۲۵م حدود ۱۱٫۵ میلیون نفر جمعیت داشته است.

اردن از شمال با سوریه، از شمال‌شرق با عراق، از شرق و جنوب با عربستان سعودی و از غرب با فلسطین اشغالی هم‌مرز است و از طریق خلیج عقبه نیز دارای مرز آبی با مصر است. این کشور از نظر تاریخی، پس از پایان جنگ جهانی اول، ابتدا در چارچوب پادشاهی عربی سوریه به رهبری فیصل بن حسین قرار داشت، اما پس از تحولات منطقه و خروج حکومت فیصل از سوریه، تحت قیمومت بریتانیا درآمد. در سال ۱۹۲۱م امارت شرق اردن تأسیس شد و در سال ۱۹۴۶م با دستیابی به استقلال، پادشاهی هاشمی اردن شکل گرفت. اردن از کشورهای مؤسس اتحادیه عرب در سال ۱۹۴۵م بود و در سال ۱۹۵۵م به عضویت سازمان ملل متحد درآمد.

خاندان هاشمی، خاندان حاکم بر اردن، براساس روایت رسمی خود، نسبشان را از طریق بنی‌هاشم و قبیله قریش به حضرت اسماعیل(ع) و حضرت ابراهیم(ع) می‌رسانند. این خاندان پس از قیام بزرگ عربی و تأسیس امارت شرق اردن در سال ۱۹۲۱م به قدرت رسید. پس از استقلال اردن در سال ۱۹۴۶م، عبدالله اول بن حسین به‌عنوان نخستین پادشاه این کشور بر تخت نشست. پس از او به‌ترتیب ملک طلال (۱۹۵۱–۱۹۵۲م)، ملک حسین (۱۹۵۲–۱۹۹۹م) و از سال ۱۹۹۹م تاکنون ملک عبدالله دوم حکومت کرده‌اند.

ساختار قومی و جمعیتی اردن

ترکیب قومی اردن

اکثریت جمعیت اردن را اعراب تشکیل می‌دهند که شامل اردنی‌ها و فلسطینیان هستند. اعراب بومی اردن در گذشته نسب خود را به دو شاخه قبیله‌ای قیسی و یمانی نسبت می‌دادند. بخش زیادی از شهروندان اردنی دارای تبار فلسطینی‌اند؛ فلسطینیان پس از جنگ‌های ۱۹۴۸ و ۱۹۶۷م به این کشور مهاجرت کردند و بسیاری از آنان تابعیت اردنی دریافت کردند. بدویان اردنی نیز از گروه‌های بومی مهم کشور هستند که پیش از ورود فلسطینیان اکثریت بیشتری داشتند. پناهندگان سوری، عراقی‌ها، چرکس‌ها، ارمنی‌ها و شمار اندکی ترکمن‌ها از دیگر گروه‌های جمعیتی اردن به‌شمار می‌روند.

دین و اقلیت‌های مذهبی اردن

اکثریت جمعیت اردن را مسلمانان سنی تشکیل می‌دهند و برآوردهای سال ۲۰۲۳م سهم آنان را حدود ۹۷٫۱ درصد اعلام کرده است. ساختار رسمی دینی اردن نیز بر پایه اسلام سنی و به‌طور مشخص فقه حنفی اداره می‌شود. مسیحیان با حدود ۲٫۱ درصد جمعیت، بزرگ‌ترین اقلیت دینی اردن هستند که بیشتر آنان پیرو کلیسای ارتدوکس یونانی بوده و گروه‌هایی از کاتولیک‌ها، ارتدوکس‌های سریانی، ارمنی‌ها و پروتستان‌ها نیز در میان آنان حضور دارند.

دروزی‌ها و بهاییان از دیگر اقلیت‌های مذهبی اردن به‌شمار می‌آیند. همچنین چرکس‌ها و چچن‌ها از مهم‌ترین اقلیت‌های غیرعرب اردن شناخته می‌شوند که بیشتر آنان مسلمان سنی بوده و ریشه در مهاجرت‌های قفقازی سده نوزدهم دارند. براساس همین برآورد، بوداییان، هندوها و سایر گروه‌های دینی سهم بسیار اندکی از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند.

براساس آمارهای منتشرشده، شیعیان در اردن جمعیت بسیار کوچکی را تشکیل می‌دهند و در کنار برخی گروه‌های مذهبی کوچک دیگر، کمتر از یک درصد جمعیت این کشور را شامل می‌شوند. جمعیت شیعه در اردن عمدتاً شامل مهاجران و پناهندگان عراقی شیعه، برخی مهاجران ایرانی، لبنانی و دیگر جوامع شیعه، و همچنین شمار محدودی از افراد با پیشینه‌های خانوادگی شیعه است.

پیشینه اسلامی اردن و تحولات تشیع در این سرزمین

براساس منابع تاریخی، پیوند سرزمین اردن با تاریخ اسلام به قرن نخست هجری بازمی‌گردد. گفته شده است در سال ششم هجری، گروهی از فرستادگان پیامبر اسلام(ص) در مسیرهای پیرامون طفِیله و کرک کشته شدند و در سال هشتم هجری نیز پس از کشته شدن فرستاده پیامبر(ص) به دست حاکم منطقه، سپاهی به فرماندهی زید بن حارثه برای مقابله با رومیان اعزام شد که به جنگ مؤته انجامید. در این نبرد، زید بن حارثه، جعفر بن ابی‌طالب و عبدالله بن رواحه به شهادت رسیدند و زیارتگاه‌های منسوب به آنان در منطقه مزار در نزدیکی کرک قرار دارد.

منابع تاریخی، اردن را از سرزمین‌هایی دانسته‌اند که پس از گسترش اسلام، در دوره‌های مختلف تحت حکومت دولت‌های اسلامی قرار داشت. گفته شده است جز در دوره جنگ‌های صلیبی، که بخش‌هایی از شام به تصرف صلیبیان درآمد، اداره این منطقه عمدتاً در اختیار حکومت‌های مسلمان بوده است.

براساس گزارش‌های تاریخی، تشیع در بخش‌هایی از اردن و مناطق پیرامونی شام از قرن چهارم قمری حضور داشته است. مقدسی در کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم از حضور شیعیان در اَمّان و برخی نواحی اطراف آن یاد کرده است. همچنین با گسترش نفوذ فاطمیان در شام در قرن پنجم قمری، جایگاه تشیع در این مناطق ادامه یافت. بااین‌حال، به گفته پژوهشگران تاریخ منطقه، پس از روی کار آمدن سلجوقیان و ایوبیان و تحولات ناشی از جنگ‌های صلیبی، نفوذ تشیع در اردن کاهش یافت و شماری از شیعیان به مناطق کوهستانی لبنان مهاجرت کردند؛ مهاجرتی که در شکل‌گیری جامعه شیعی جبل عامل نقش داشته است.

وضعیت اجتماعی و سیاسی شیعیان اردن

براساس گزارش‌های منتشرشده، شمار اندک شیعیان اردن موجب شده است حضور و فعالیت‌های مذهبی و اجتماعی آنان در مقایسه با دیگر گروه‌های دینی کمتر نمود داشته باشد. برخی شیعیان اردن از محدودیت در برگزاری مراسم مذهبی، ایجاد مراکز دینی مانند حسینیه و فعالیت‌های اجتماعی سخن گفته‌اند. برخی پژوهشگران نیز معتقدند مسئله شیعیان در اردن بیشتر ابعاد سیاسی و منطقه‌ای دارد و نگرانی برخی مقامات، احتمال استفاده از هویت مذهبی برای افزایش نفوذ سیاسی ایران در منطقه است.

برخی گزارش‌ها همچنین اشاره کرده‌اند که پس از سفر ملک عبدالله دوم به ایران، امکان تدریس فقه امامیه در دانشگاه آل‌البیت فراهم شد و تشیع در چارچوب مذاهب اسلامی مورد توجه قرار گرفت. بااین‌حال، حساسیت حکومت اردن نسبت به تشیع همچنان در پیوند با نگرانی‌های منطقه‌ای و روابط ایران با گروه‌های شیعی ارزیابی شده است. طرح اصطلاح «هلال شیعی» از سوی ملک عبدالله دوم در سال ۲۰۰۴م نیز در همین چارچوب مطرح شد. همچنین برخی گزارش‌ها از بازجویی یا فشارهای امنیتی علیه افرادی که به ترویج تشیع متهم شده‌اند، از جمله جهاد المحیسن، نویسنده و روزنامه‌نگار اردنی، خبر داده‌اند.

سیاست خارجی اردن و نقش آن در تحولات منطقه‌ای؛ جنگ رمضان، روابط با غرب و تنش‌های ایران و اسرائیل

به گفته تحلیلگران مسائل اردن، حفظ ثبات سیاسی، تداوم نظام پادشاهی و ایجاد توازن در روابط منطقه‌ای و بین‌المللی از ویژگی‌های اصلی سیاست خارجی این کشور دانسته شده است. براساس منابع، اردن در دهه‌های اخیر روابط نزدیکی با کشورهای غربی، به‌ویژه ایالات متحده آمریکا و بریتانیا، داشته و این روابط را از پایه‌های اصلی سیاست خارجی خود قرار داده است.

منابع تاریخی گزارش کرده‌اند که اردن در جریان جنگ خلیج فارس، برخلاف برخی کشورهای عربی، روابط خود را با عراق حفظ کرد. بااین‌حال، این کشور در سال ۱۹۹۴م پیمان صلح با اسرائیل را امضا کرد و پس از آغاز انتفاضه الاقصی در سال ۲۰۰۰م، در کنار تلاش برای حفظ ارتباط میان طرف‌های فلسطینی و اسرائیلی، همراه با مصر سفیر خود را از اسرائیل فراخواند. به گفته پژوهشگران، سیاست اردن در قبال مناقشات منطقه‌ای همواره بر حفظ منافع ملی، کاهش تنش‌ها و تداوم ارتباط با طرف‌های مختلف استوار بوده است.

در تحولات منطقه‌ای، نقش اردن در برخی همکاری‌ها و ائتلاف‌های امنیتی مورد توجه قرار گرفته است. براساس گزارش‌های خبری، دولت اردن در جنگ رمضان، همراه با شماری از کشورهای عربی از جمله کویت، عربستان سعودی، امارات و بحرین، از عملیات نظامی آمریکا علیه ایران حمایت کرد و حریم هوایی و قلمرو خود را در اختیار این عملیات قرار داد. جمهوری اسلامی ایران نیز اعلام کرد که در واکنش به این اقدام، در چارچوب عملیات «وعده صادق ۴» و «نصر ۲»، برخی پایگاه‌های مرتبط با آمریکا در اردن را هدف حملات موشکی و پهپادی قرار داده است.

همچنین براساس گزارش‌های منتشرشده، ایران در ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش با ارسال نامه‌ای به سازمان ملل متحد، اردن و چند کشور دیگر منطقه را به‌دلیل مشارکت در جنگ و استفاده از قلمرو آنان توسط آمریکا و اسرائیل علیه ایران، مسئول دانسته و درخواست غرامت مطرح کرده است. به باور تحلیلگران، این تحولات نشان‌دهنده جایگاه اردن در معادلات امنیتی منطقه و چالش این کشور در حفظ توازن میان روابط راهبردی با غرب و مدیریت مناسبات خود با کشورهای منطقه است.

زیارتگاه‌ها و اماکن مذهبی مرتبط با تشیع در اردن

براساس منابع تاریخی، در اردن شماری از زیارتگاه‌های مورد توجه شیعیان و دیگر مسلمانان وجود دارد که برخی از آنها به دوره فاطمیان بازمی‌گردد و در دوره‌های بعدی بازسازی و توسعه یافته‌اند. مهم‌ترین این اماکن، مجموعه زیارتگاه‌های منسوب به جعفر بن ابی‌طالب، زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه در منطقه مزار و مؤته در نزدیکی کرک است. گفته شده است این مجموعه در دوره‌های فاطمی، مملوکی و عثمانی چندین بار مرمت شده و در دوره ممالیک نیز مورد توجه حکومت قرار داشته است. همچنین در سده بیستم، مسجد و بنای جدیدی در این محل به دستور ملک عبدالله ساخته شد و توسعه آن در دوره‌های بعد توسط وزارت اوقاف اردن ادامه یافت.

منابع همچنین از وجود مکان‌های مذهبی و تاریخی دیگری در اردن یاد کرده‌اند؛ از جمله بقایای محل شهادت شهدای مؤته، غار رجیب که برخی آن را از مکان‌های منسوب به اصحاب کهف دانسته‌اند، و مقام‌های منسوب به پیامبرانی مانند ایوب، شعیب، یوشع بن نون و هارون به گفته پژوهشگران، وجود این اماکن، همراه با قبور شماری از صحابه پیامبر(ص) مانند ابوعبیده جراح و معاذ بن جبل، بخشی از میراث تاریخی و مذهبی اردن را تشکیل می‌دهد.

پیوند به بیرون

• دائره المعارف بزرگ اسلامی