تعزیهخوانی (آیین)
 تابلوی مراسم تعزیهخوانی در تکیه دولت اثر کمال‌الملک | |
| اطلاعات آیین | |
|---|---|
| زمان‌برگزاری | دهه محرم |
| مکان برگزاری | تکیه • مسجد |
| گستره جغرافیایی | آسیا • اقیانوسیه |
| منشأ تاریخی | واقعه عاشورا |
| ثبت ملی | فهرست آثار معنوی ایران در یونسکو در سال ۱۳۸۹ش |
| آیین‌های مهم | |
| سینه‌زنی • افطاری • تشییع جنازه • تعزیه خوانی سایر آیین‌ها | |
تعزیهخوانی یا شبیه‌خوانی، نوعی نمایش مذهبی برگرفته از رویدادهای تاریخی و حماسی حزن‌انگیز درباره واقعه کربلا و شهادت امام حسین(ع) و اهل بیت و یاران او و مصائب خاندان پیامبر(ص).
آغاز تعزیهخوانی را از زمان دیلمیان دانسته‌اند که در زمان صفویه به شکل فعلی درآمد و در زمان قاجار به اوج خود رسید و دامنه آن از مرزهای ایران فراتر رفت. نمایش تعزیه در سال ۱۳۸۹ش در فهرست آثار معنوی ایران در یونسکو ثبت شده است. یکی از شیفتگان نمایش سنتی تعزیه، الکساندر خوجکو، ایران شناس لهستانی و کنسول روسیه در ایران از ۱۸۳۰ تا ۱۸۴۰م بود.
در اصطلاح تعزیهخوانی، کارگردان: «مُعین البُکا»، بازیگر: «شَبیه» و تهیه کننده: «بانی» نامیده می‌شود.
پیشینه
درباره خاستگاه تعزیهخوانی دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. برخی پژوهشگران، شکل‌های نخستین شبیه‌خوانی در شمال ایران را به دوره دیلمیان نسبت داده و گسترش آن را به آمدوشد موزیکانچیان سپاه دیلمی، سربازان، بازرگانان و زائران عتبات عالیات مرتبط دانسته‌اند.[۱] از سوی دیگر، گزارش‌های تاریخی از برگزاری آیین‌های سوگواری و شبیه‌سازی در بغداد در سده چهارم هجری حکایت دارند. ابن‌جوزی[۲] و ابن‌اثیر[۳] از تجمع و عزاداری شیعیان برای [امام حسین] در عاشورای ۳۵۲ق/۹۶۲م گزارش کرده‌اند و ابن‌اثیر در شرح وقایع ۳۶۳ق/۹۷۴م از شبیه‌سازی شخصیت‌های عایشه، طلحه و زبیر در میان اهل‌سنت بغداد یاد کرده است.[۴] برخی پژوهشگران نیز احتمال داده‌اند که شیعیان کرخ بغداد شبیه واقعه کربلا را اجرا می‌کرده‌اند.[۵]
دوره صفوی تا زندیه
تاورنیه از اجرای شبیه وقایع کربلا و نمایش برخی صحنه‌های آن در دسته‌های عزاداریِ دوران شاه صفی در اصفهان گزارش کرده است؛ از جمله اسب‌های زین‌شده شهیدان و شبیه نعش کودکان در تابوت‌هایی بر روی عماری.[۶] همچنین سالامون و وان‌گوک از نمایش واقعه کربلا بر ارابه‌های متحرک در حدود ۱۱۵۲ق/۱۷۳۹م گزارش کرده‌اند. این گزارش‌ها از سوی پژوهشگران به‌عنوان یکی از کهن‌ترین شواهد نمایش واقعه کربلا بر ارابه در ایران بررسی شده است.[۷]
بر پایه بررسی‌های بلوکباشی، شبیه‌خوانی در دوره صفوی و پس از آن فرایندی تدریجی را طی کرد و در دوره زندیه به مجالس منظم‌تری رسید. گزارش اجرای تعزیه «عروسی حضرت قاسم» در این دوره، از جمله شواهدی است که برای این تحول ذکر شده است.[۸] فرانکلین نیز در سفرنامه خود از آیین‌های عزاداری و شبیه‌سازی در شیراز در دوره زندیه، از جمله رویارویی دسته‌هایی که خود را سپاهیان امام حسین و عمرسعد می‌دانستند و نمایش کبوترهای خونین‌منقار، گزارش کرده است.[۹]
دوره قاجار
در دوره فتحعلی‌شاه، تعزیه گسترش بیشتری یافت و برگزاری مجالس آن در دربار و میان اعیان و اشراف رواج داشت. فتحعلی‌شاه در برخی مجالس، به‌ویژه تعزیه روزهای تاسوعا و عاشورا، حضور می‌یافت و رجال درباری نیز در تکیه‌ها و خانه‌های خود مجالس تعزیه برپا می‌کردند.[۱۰] جیمز موریه نیز از اجرای سه مجلس تعزیه در حضور فتحعلی‌شاه در روزهای هشتم تا دهم محرم ۱۲۲۴ق گزارش کرده است.[۱۱]
در دوره ناصرالدین‌شاه، تعزیه، به‌ویژه در تهران، توسعه یافت. ناصرالدین‌شاه در مجالس تعزیه حضور می‌یافت و دربار در برگزاری و تشریفات این مجالس نقش داشت.[۱۲] تکیه دولت نیز به دستور او ساخته شد و از مراکز مهم اجرای تعزیه بود؛ تعزیه‌خوانان آن زیرنظر معین‌البکای دربار فعالیت می‌کردند.[۱۳] مستوفی همچنین به برخی آسیب‌ها و آفات تعزیهخوانی در این دوره اشاره کرده است.[۱۴]
گسترش تعزیه در دوره قاجار با افزایش مجالس زنانه و نیز طرح انتقادهایی درباره برخی محتوای مجالس همراه بود. برخی فقها، از جمله شیخ جعفر شوشتری، شیخ هادی نجم‌آبادی، محمدتقی برغانی، محمدباقر بیرجندی و شیخ جعفر نجفی، با شبیه‌خوانی مخالفت یا درباره آن انتقادهایی مطرح کردند. همچنین گزارش شده است که امیرکبیر با تعزیهخوانی مخالفت داشت و در پی اصلاح آن برآمد.[۱۵]
دوره پهلوی و پس از آن
در دوره رضاشاه پهلوی، محدودیت‌های اعمال‌شده بر آیین‌های سوگواری محرم به توقف تدریجی برگزاری رسمی تعزیه در تهران و برخی شهرها انجامید؛ بااین‌حال، اجرای آن در روستاها ادامه یافت.[۱۶] در دوره محمدرضا شاه پهلوی نیز چند مجلس تعزیه بر صحنه رفت[۱۷] و در ۱۳۵۵ش «مجمع بین‌المللی تعزیه» با حضور پژوهشگران ایرانی و خارجی در شیراز برگزار شد.[۱۸]
در سالهای پس از انقلاب، تعزیه بار دیگر مورد توجه نهادهای فرهنگی و هنری قرار گرفت و پژوهش‌هایی برای بررسی و حفظ این سنت انجام شد. تعزیه در سال ۱۳۸۹ش در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران در یونسکو ثبت شد.[۱۹]
تعزیه در غرب
برخی گزارش‌ها از راه‌یافتن نمایش تعزیه به خارج از ایران حکایت دارند. از جمله، الکساندر خوجکو، ایران‌شناس لهستانی و کنسول روسیه در ایران (۱۲۴۶–۱۲۵۶ق/۱۸۳۰–۱۸۴۰م)، در مجالس تعزیه دربار و اعیان حضور می‌یافت و از نخستین کسانی بود که به تعزیه‌نامه‌ها توجه نشان داد. او مجموعه‌ای شامل ۳۳ مجلس تعزیه را از حسین‌علی خواجه، مشهور به تعزیه‌گو و از معین‌البکای دربار فتحعلی‌شاه، خرید.[۲۰]
خوجکو دو مجلس «پیغمبر خدا» و «رحلت پیغمبر» را در ۱۸۵۲م در پاریس منتشر کرد و پنج تعزیه‌نامه را نیز به فرانسه ترجمه و همراه با مقدمه‌ای تحلیلی در کتاب «تئاتر ایرانی: منتخب تعزیه‌ها» در ۱۸۷۸م منتشر کرد.[۲۱]
خوجکو دو مجلس «پیغمبر خدا» و «رحلت پیغمبر» را از این مجموعه با ویرایش فارسی در ۱۸۵۲م در پاریس چاپ و منتشر کرد و ۵ تعزیه نامه را هم به زبان فرانسه ترجمه و با مقدمه‌ای جامع و تحلیلی در کتابی با عنوان «تئاتر ایرانی: منتخب تعزیه ها۱» در ۱۸۷۸م منتشر کرد.[۲۲]
اصطلاحات و واژه‌های رایج در تعزیه
- شبیه‌خوانی: نمایش تعزیه
- شبیه: اجرا کننده یک نقش در تعزیه
- مقتل‌نویس: نویسنده نسخه و متن نمایش تعزیه
- معین البکا: کارگردان تعزیه
- ناظم البکا: دستیار کارگردان تعزیه
- بانی: سرمایه گذار و تهیه کنندهٔ تعزیه
- فرد: نسخه و متن نمایشنامهٔ تعزیه
- بچه‌خوان: کسی که نقش کودکان را می‌خواند.
- زنانه‌خوان (نقاب‌خوان): کسی که در نقش زینب و دیگر بانوان اهل بیت نقشی اجرا می‌کند.
- رجزخوانی: هنگامی که اولیا یعنی خاندان پیامبر(ص) و اشقیایعنی مخالفان پیامبردر مقابل هم از افتخارات و اصل و نسب خود حرف می‌زنند.
- اُشتُلُم‌خوانی یا پهلوان‌خوانی: هنگامی که اشقیا با بیان غلوشده گفت وگوهایشان را بیان می‌کنند در حالی که اولیا در یک دستگاه موسیقی گفت‌وگو را به آواز بیان می‌کنند که به آن تحریرکردن می‌گویند.
- موافق‌خوان: شخصی که در نقش اولیا بازی می‌کند.
- مخالف‌‌خوان:فردی که نقش دشمنان و اشقیا را اجرا می‌کند.
- دستگاه: هر تعزیهٔ کامل را یک دستگاه یا مجلس گویند.[۲۳]
پانویس
- ↑ نصری اشرفی، «خدمت متقابل تعزیه و هنر بومی مازندران»، ۱۳۷۴ش، ص۳.
- ↑ ابن‌جوزی، المنتظم، ج۱۴، ص۱۵۰
- ↑ ابن‌اثیر، الکامل، ج۸، ص۶۳۲.
- ↑ ابن اثیر، الکامل، ج۸، ص۶۳۲.
- ↑ فقیهی، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، ۱۳۵۷ش، ص۴۶۸.
- ↑ تاورنیه، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص۴۱۲–۴۱۴.
- ↑ ممنون، نخستین تعزیه‌ها در ایران، ۱۳۵۱ش، ص۲۳؛ ممنون، پیدایش و تکامل تعزیه، ۱۳۸۰ش، ص۱۱.
- ↑ بلوکباشی، شمایل و شمایل‌نگاری در حوزۀ هنرهای عامه ایران، ۱۳۸۰ش، ص۳–۷؛ بلوکباشی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، ۱۳۸۳ش، ص۲۴.
- ↑ فرانکلین، مشاهدات سفر از بنگال به ایران در سالهای ۱۷۸۷–۱۷۸۶ میلادی، ۱۳۵۸ش، ص۷۲–۷۳.
- ↑ بلوکباشی، «تعزیهخوانی در دورۀ فتحعلی شاه»، ۱۳۷۴ش، ص۲۲–۲۳.
- ↑ بلوکباشی، «تعزیهخوانی در دورۀ فتحعلی شاه»، ۱۳۷۴ش، ص۳۴–۴۳.
- ↑ مستوفی، شرح زندگانی من، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۲۸۸.
- ↑ مستوفی، شرح زندگانی من، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۲۹۰.
- ↑ مستوفی، شرح زندگانی من، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۲۸۲.
- ↑ مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۹ش، ص۹۴–۱۰۰.
- ↑ غفاری، «درآمدی بر نمایشهای ایرانی»، ص۱۸۱؛ جعفری و دیگران، واقعه کشف حجاب، ۱۳۷۳ش، ص۱۸۲.
- ↑ همایونی، تعزیه در ایران، ص۱۴۱.
- ↑ یارشاطر، نیایش و نمایش در ایران، دیباچه چلکوفسکی، ص۴–۵.
- ↑ «هنر نمایشی آیین تعزیه(۱۳۸۹)»، سایت کمیسیون ملی یونسکو.
- ↑ خوجکو، «تئاتر ایرانی»، ص۳۵.
- ↑ انریکو چرولّی، فهرست توصیفی نمایشنامه‌های مذهبی ایرانی، ص۱۳ و ۱۴.
- ↑ انریکو چرولّی، فهرست توصیفی نمایشنامه‌های مذهبی ایرانی، ص۱۳و۱۴.
- ↑ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۵.
یادداشت
منابع
- ابن اثیر، الکامل.
- ابن جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۴۱۲ق.
- یارشاطر، احسان، «تعزیه و آیین‌های سوگواری در ایران قبل از اسلام »، در تعزیه، نیایش و نمایش در ایران.
- باستان، نصرت الله، «شبیه‌خوانی و تعزیهخوانی»، خوشه، تهران، ۱۳۴۶ش، ش ۸-۱۰.
- بلوکباشی، علی، «تأملی بر کارکردهای روان ـ اجتماعی تعزیهخوانی»، هنر و مردم، ش۱، ۱۳۸۲ش، س۱.
- بلوکباشی، علی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، تهران، ۱۳۸۳ش.
- بلوکباشی، علی، «تعزیهخوانی، سازگاری و ناسازگاری با ساختار فرهنگی جامعه »، نامۀ علوم اجتماعی، ش۱۱، ۱۳۷۷ش.
- بلوکباشی، علی، «تعزیهخوانی در دورۀ فتحعلی شاه »، دربارۀ تعزیه و تئاتر در ایران، به کوشش لاله تقیان، تهران، ۱۳۷۴ش.
- بلوکباشی، علی،، «توصیفی از عروسی قاسم »، فصلنامۀ تئاتر، تهران، ۱۳۷۰ش، شم ۱۶.
- بلوکباشی، علی، «شمایل و شمایل نگاری در حوزۀ هنرهای عامۀ ایران »، همان، ۱۳۸۰ش.
- بلوکباشی، علی، «فراز و فرود نمایش قدسیانۀ تعزیه »، کتاب هنر ماه، تهران، ش۴۳-۴۴، ۱۳۸۱ش.
- بلوکباشی، علی، نخل گردانی، تهران، ۱۳۸۰ش؛ همو، «نمایشهای شادی آور زنانه در تهران »، پیام نوین، تهران، ۱۳۴۴ش، ش۷.
- تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه، ترجمۀ ابوتراب نوری، اصفهان، ۱۳۶۳ش
- خوجکو، الکساندر، «تئاتر ایرانی»، ترجمۀ جلال ستاری، فصلنامۀ تئاتر، تهران، ش۹-۱۰، ۱۳۶۹ش،
- غفاری، فرخ، «درآمدی بر نمایشهای ایرانی»، ایران نامه، سال۹، ش۲، بهار ۱۳۷۰ش.
- فقیهی، علی اصغر، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، تهران، ۱۳۵۷ش.
- مظاهری، محسن حسام، رسانه شیعه:جامعه‌شناسی آئین‌های سوگواری و هیئت‌های مذهبی در ایران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، تهران، چاپ سوم ۱۳۸۹ش.
- مظاهری، محسن حسام، فرهنگ سوگ شیعی، خیمه، تهران، ۱۳۹۵ش.
- ممنون، پرویز، «پیدایش و تکامل تعزیه »، همشهری، تهران، ۲۸ خرداد، ۱۳۸۰ش.
- ممنون، پرویز، «معرفی و بررسی نمایشنامۀ یگانۀ مالیات گرفتن جناب معین البکا »، فصلنامۀ تئاتر، تهران، ش۴، ۱۳۵۷ش.
- ممنون، پرویز، «نخستین تعزیه‌ها در ایران »، رودکی، تهران، ۱۳۵۱ش، س۲، ش۱۴.
- نصری اشرفی، جهانگیر، «خدمت متقابل تعزیه و هنر بومی مازندران»، در قلمرو مازندران، به کوشش حسین صمدی، قائم شهر، ۱۳۷۴ش.
- فرانکلین، ویلیام، مشاهدات سفر از بنگال به ایران در سالهای ۱۷۸۷ـ۱۷۸۶ میلادی، ترجمة محسن جاویدان، تهران ۱۳۵۸ش.
- واقعه کشف حجاب، اسناد منتشر نشده از واقعه کشف حجاب در عصر رضاخان، به اهتمام مرتضی جعفری، صغری اسماعیل زاده و معصومه فرشچی، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی و مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۳ش.
- همایونی، صادق، تعزیه در ایران، شیراز ۱۳۶۸ش.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دائرة المعارف بزرگ اسلامی
- دانشنامه جهان اسلام
- پژوهشی در تعزیه و تعزیهخوانی
- نگرشی نقد گونه بر تعزیه و تعزیهخوانی
- جستاری در تعزیه و تعزیه‌نویسی در ایران
