حسن بن علی حذاء عمانی

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از ابن ابی عقیل)
پرش به: ناوبری، جستجو
ابومحمد حسن بن على‌، حَذّاءِ عُمانى يا عَمّانى‌
زادروز ؟
درگذشت ؟
نقش‌های برجسته محدّث، فقيه و متكلّم شیعه
تأثیرپذیرفتگان ابن ادريس در السرائر، محقق حلی در المعتبر فی شرح المختصر و علامه حلی
لقب ابن ابی عقیل
دین اسلام
مذهب شیعه
آثار کتاب المتمسّک، الکرّ و الفَرّ


ابومحمد حسن بن علی حَذّاءِ عُمانی یا عَمّانی مشهور به ابن ابی عقیل محدّث، فقیه و متکلّم شیعه قرن چهارم هجری قمری. که عصر غیبت صغری (۲۶۰-۳۲۹ق /۸۷۹ -۹۴۱م) را درک کرده است. رجال شناسان شیعی وثاقت وی را تأیید کرده‌اند. برخی وی را نخستین فقیه شیعه دانسته‌اند که در آغاز غیبت کبری فقه را تهذیب کرد و نظر اجتهادی را به کار بست و بحث در اصول را از فروع جدا ساخت. آرای فقهی ابن ابی عقیل مورد توجه غالب فقیهان شیعه از جمله، ابن ادریس در السرائر، محقق حلی در المعتبر فی شرح المختصر و علامه حلی در مختلف الشیعة، واقع شده است.

ولادت و نسب

با اینکه غالب فقیهان و محدّثان شیعی در آثار خود از وی سخن گفته‌اند، تاریخ تولد و وفات او معلوم نیست، حتی نمی‌دانیم که او منسوب به کدام عمان است. نظر به اینکه ابن قولویه از وی روایت کرده،[۱] باید گفت وی در طبقه کلینی بوده و عصر غیبت صُغری (۲۶۰-۳۲۹ق) را درک کرده است.

نخستین کسی که از ابن ابی عقیل و آثارش یاد کرده، شیخ طوسی است که او را حسن بن عیسی نامیده است،[۲] اما نجاشی که با گستردگی و دقت بیشتر از ابن ابی عقیل سخن گفته، نام پدرش را علی ضبط کرده است.[۳]

توصیف نجاشی و دیگران از وی

نجاشی ابن ابی عقیل را «فقیه» و «ثقه» می‌شمارد و از کتاب او المتمسک بحبل آل الرسول یاد می‌کند و می‌گوید این کتاب در میان امامیه شهرت تام دارد و کسانی که از خراسان به قصد سفر حج از عراق می‌گذرند، از این کتاب سراغ می‌گیرند و آن را می‌خرند.[۴] بیان این نکته از زبان نجاشی اهمیت علمی نوشته‌های ابن ابی عقیل و شهرت فقهی وی را در جهان اسلام نشان می‌دهد.

نجاشی می‌افزاید که استادش مفید، ابن ابی عقیل را بسیار ستوده است. آنگاه نجاشی با دو واسطه از ابوالقاسم جعفر بن محمد (ابن قولویه) نقل می‌کند که ابن ابی عقیل اجازه روایت کتاب المتمسّک و دیگر آثارش را به وی (ابن قولویه) داده است. سپس نجاشی می‌نویسد که خود نیز کتاب الکرّ و الفَرّ ابن ابی عقیل را که در امامت است، نزد شیخ مفید خوانده است.[۵]

به جزنجاشی دیگر رجال شناسان شیعی نیز «وثاقت» وی را تأیید کرده‌اند.[۶]

نخستین فقیه شیعه

فقهای امامیه از ابن ابی عقیل و ابن جنید اسکافی بغدادی (د ۳۸۱/ ۹۹۱م) که تقریباً معاصر وی بود و سنت اجتهاد و استنباط را در سطح گسترده‌تر و عمیق‌تری پی گرفت، با عنوان «قدیمَین» یاد کرده‌اند و برخی وی را نخستین فقیه شیعی دانسته‌اند که در آغاز غیبت کبری فقه را تهذیب کرد و نظر اجتهادی را به کار بست و بحث در اصول را از فروع جدا ساخت.[۷]

آراء فقهی

آرای فقهی ابن ابی عقیل مورد توجه غالب فقیهان شیعه واقع شده است از جمله: ابن ادریس (د ۵۷۸ق /۱۱۸۲م) در السرائر،[۸] محقق حلی (در ۶۷۶ق /۱۲۷۹م) در معتبر و علامه حلی در مختلف.

ابن ابی عقیل دارای آرای ویژه‌ای در احکام بوده است که از آن میان می‌توان از این حکم یاد کرد که آب قلیل هنگامی که با نجاست تماس پیدا کند، نجس نمی‌گردد[۹] که گروهی از فقیهان متأخر شیعی مانند ملامحسن فیض کاشانی[۱۰] نیز در این مسئله از وی پیروی کرده‌اند.

پانویس

  1. نک: نجاشی، ص۳۶.
  2. طوسی، فهرست، صص۹۶، ۳۶۸؛ رجال، ص۴۷۱.
  3. نجاشی، رجال، ص۳۵.
  4. نجاشی، رجال، ص۳۶.
  5. نجاشی، رجال، ص۳۶.
  6. ابن ادریس، السرائر، ص۹۹؛ علامه حلّی، خلاصه الاقوال، ص۲۱؛ و...
  7. بحر العلوم، رجال، ج۲، ص۲۱۱، ۲۲۰.
  8. ابن ادریس، السرائر، ص۲۱۵.
  9. علامه حلی، مختلف الشیعه، ج۱، ص۲.
  10. فیض کاشانی، الوافی، ج۴، ص۵.

منابع

  • ابن ادریس، محمد، السرائر، تهران، ۱۳۹۰ق.
  • بحرالعلوم، محمد مهدی، رجال، به کوشش محمدصادق بحر العلوم و حسین بحرالعلوم، تهران، ۱۳۶۳ش.
  • طوسی، محمد، رجال، نجف، ۱۳۸۰ق.
  • همو، الفهرست، به کوشش محمود رامیار، مشهد، ۱۳۵۱ش.
  • علامه حلّی، حسن بن یوسف، خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال، تهران، ۱۳۱۰ق.
  • همو، مختلف الشیعه، ایران، ۱۳۲۳ش.
  • فیض کاشانی، ملامحسن، الوافی، قم، ۱۴۰۴ق.
  • محقق حلی، جعفر، المعتبر، تهران، ۱۳۱۸ش.
  • نجاشی، احمد، رجال نجاشی، قم، ۱۳۸۹ق.

پیوند به بیرون