آیه ۱۱ سوره فاطر
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | فاطر |
| شماره آیه | ۱۱ |
| جزء | ۲۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| موضوع | مراحل آفرینش انسان |
| آیات مرتبط | آیه ۶۷ سوره غافر • آیه ۵ سوره حج • آیه ۱۴ سوره الرحمن • آیات ۷ و ۸ سوره سجده • آیات ۱۲ و ۱۳ سوره مؤمنون |
آیه ۱۱ سوره فاطر، مراحل آفرینش انسان را بیان میکند و انجام آنها را برای خداوند آسان میداند. این مراحل شامل آفرینش از خاک، نطفه، زوجیت، بارداری، تولد، زندگی دنیوی و مرگ است. آیه همچنین به علم کامل خداوند نسبت به بارداری و وضع حمل و ثبت طول عمر انسانها در لوح محفوظ اشاره دارد و در مباحث کلامی مانند امکان تغییر سرنوشت، بداء و بررسی اعجاز علمی قرآن مورد استناد قرار گرفته است.
این آیه همچنین نشانهای بر امکان معاد بهشمار میآید و توجه به مراحل آفرینش انسان را موجب دوری از غفلت و تکبر دانستهاند.
جایگاه آن در معارف اسلامی
آیه ۱۱ سوره فاطر به مراحل آفرینش انسان اشاره دارد و انجام همه آنها را برای خداوند آسان میشمارد.[۱] با توجه به آیات قبل این سوره که درباره توحید، معاد و صفات خدا است، گفته شده اشاره به آیات اَنفُسی (نشانههایی که در وجود انسان) در این آیه، هم انسان را به مبدأ عالم (توحید) متصل میکند و هم نشانهای بر امکان معاد بهشمار میآید.[۲] گفتهاند توجه به این مراحل به دوری از غفلت و تکبر کمک میکند.[۳]
﴿وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجًا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ ١١﴾ [فاطر:11]|﴿و خدا[ست که] شما را از خاکی آفرید سپس از نطفهای آنگاه شما را جفت جفت گردانید و هیچ مادینهای بار نمیگیرد و بار نمینهد مگر به علم او و هیچ سالخوردهای عمر دراز نمییابد و از عمرش کاسته نمیشود مگر آنکه در کتابی [مندرج] است در حقیقت این [کار] بر خدا آسان است ١١﴾
به این آیه در مباحث کلامی استناد شده است،[۴] ازجمله امکان تغییر سرنوشت، اثبات بداء،[۵] طول عمر امام مهدی(ع)[۶] و بررسی اعجاز علمی قرآن.[۷]
مراحل آفرینش انسان
در این آیه به هفت مرحله از خلقت انسان اشاره دارد: خاک، نطفه، زوجیت (تکثیر و تداوم نسل)، بارداری، وضع حمل (تولد)، زندگی دنیوی (عمر کوتاه یا بلند) و مرگ.[۸]
مفسّران درباره زوجیت مطرحشده در آیه، چند احتمال مطرح کردهاند؛ از جمله آفرینش انسان از زن و مرد،[۹] مقدّر شدن ازدواج برای انسانها[۱۰]و ایجاد تنوع در اصناف و تیرههای انسانها.[۱۱] همچنین در این آیه به علم کامل خدا نسبت به بارداری و وضع حمل،[۱۲] و نیز ثبت طول عمر انسانها در لوح محفوظ اشاره دارد.[۱۳]
بر اساس روایات تفسیری که ذیل این آیه نقل شده،[۱۴] برخی اعمال همچون صله رحم و صدقه موجب افزایش عمر و برخی مثل قطع رحم و بیاحترامی به پدر و مادر موجب کوتاهشدن آن میشود.[۱۵]
در پایان آیه تأکید میشود که انجام این مراحل بر خدایی که علم و قدرتی بیانتها دارد، آسان است. محمدحسین طباطبایی، مؤلف المیزان، آسانبودن این امور برای خدا را هم دلیل بر مطالب قبل و هم بیانگر مضمون کل آیه میداند که نشاندهنده تسلط خدا بر کلیات و جزئيات حوادث و تدبیر آنهاست.[۱۶]
چگونگی آفرینش انسان از خاک
درباره چگونگی آفرینش انسان از خاک چند احتمال مطرح شده است:
- خلقت انسان با چندین واسطه، در نهایت به خاک میرسد.[۱۷]
- حضرت آدم(ع) به عنوان انسان نخستین و پدر همه انسانها از خاک آفریده شده است.[۱۸]
- این آیه تنها به آفرینش حضرت آدم(ع) اشاره دارد.[۱۹]
- خلقت اجمالی انسانها از خاک و خلقت تفصیلی آنان از نطفه است.[۲۰]
- مواد تشکیلدهنده جسم انسان یا نطفه انسان و یا موادی که انسان از آن تغذیه میکند از خاک است.[۲۱]
همچنین آیات دیگری در قرآن به آفرینش انسان اشاره دارند، از جمله: آیه ۶۷ سوره غافر، آیه ۵ سوره حج، آیه ۱۴ سوره الرحمن، آیات ۷ و ۸ سوره سجده و آیات ۱۲ و ۱۳ سوره مؤمنون.[۲۲]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۰۰-۲۰۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۰۳-۲۰۴.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۹، ص۴۸۲.
- ↑ سبحانی، الانصاف، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۳۷۳-۳۷۴.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۰۱.
- ↑ جهان مهین، «طول عمر امام مهدی(ع) از منظر قرآن، روایات، تاریخ و علوم تجربی»، درسهایی از مکتب اسلام.
- ↑ نجار، اعجاز علمی قرآن کریم، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۲-۱۹۷؛ رضایی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۲۶۰-۲۸۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۰۰-۲۰۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۳۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۰۱.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۱، ص۳۴۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵-۲۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۳۱؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵-۲۶.
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۵۴-۳۵۶.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۹، ص۴۸۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵-۲۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۳۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۳۰.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۱، ص۳۴۹؛ کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۳۹۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۰۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵.
منابع
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- جهان مهین، شکرالله، «طول عمر امام مهدی(ع) از منظر قرآن، روایات، تاریخ و علوم تجربی»، درسهایی از مکتب اسلام، شماره ۶۶۱، خرداد ۱۳۹۵ش.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، رشت، کتاب مبین، ۱۳۸۳ش.
- سبحانی، جعفر، الانصاف فی مسائل دام فیها الخلاف، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، مشهد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- کاشانی، ملا فتحالله، منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی محمدحسن علمی، ۱۳۳۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- نجار، زعلول، اعجاز علمی قرآن کریم، مترجمان: علی عباسی و آیت خزائی، قم، نشر معارف، ۱۳۸۸ش.