حمدان بن اشعث
| رهبر و بنیانگذار جنبش قرمطیان در کوفه در قرن سوم هجری قمری | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| مذهب | شیعه اسماعیلی |
حَمْدَان بن أَشْعَث معروف به حمدان قرمط رهبر و بنیانگذار جنبش قرمطیان در کوفه در قرن سوم هجری قمری بود. اطلاعات دقیقی از خانواده، تبار، تولد و اوایل زندگی وی تا سال ۲۶۱[۱] یا ۲۶۴ق[۲] در منابع موجود نیست. لقب «قرمط» بهدلیل کوتاهی قد[۳] و گامهای او به وی اطلاق شده است.[۴]
به گزارش تاریخنگاران، حمدان توسط حسین اهوازی، یکی از مبلغان برجسته اسماعیلی،[۵] به کیش اسماعیلی درآمد و پیمان وفاداری بست.[۶] برخی او را باطنی خواندهاند.[۷] طبق نقل ابنندیم، حمدان قرمط در تأسیس دعوت اسماعیلیه با عبدالله بن میمون قداح در دوران خلافت مأمون عباسی همکاری داشته است،[۸] هرچند دیدگاههای متفاوتی نیز در این زمینه وجود دارد.[۹] او دعوت اسماعیلیه را در مناطق کوفه و جنوب عراق سازماندهی کرد و داعیانی را برای مناطق مختلف برگزید.[۱۰] پیروان او که به «قرمطیه» معروف شدند،[۱۱] به سرعت تحت رهبری وی رشد کردند و چهرههایی چون زکرویه بن مهرویه، عکرمه بابلی و جلندی رازی جذب او شدند.[۱۲]
به گفته پژوهشگران، یکی از عوامل کلیدی موفقیت سریع حمدان، قیام بردگان زنج به رهبری صاحب زنج (۲۵۵-۲۷۰ق) بود. از آنجا که حکومت مرکزی بغداد پس از این قیام نتوانسته بود حاکمیت خود را در عسکر مکرم بازگرداند، فعالیتهای جنبش قرمطیان تا سال ۲۷۸ق به صورت مخفیانه ادامه یافت. محور اصلی عقاید آنان، انتظار ظهور مهدی موعود، یعنی محمد بن اسماعیل بن جعفر صادق بود که ظهورش پایان دوره ششمین رسول اسماعیلی را رقم میزد.[۱۳] این عقاید با آنچه بعدها به برخی قرمطیان نسبت داده شد، تفاوت اساسی داشت.[۱۴]
در سال ۲۸۷ قمری، حمدان متوجه انحرافی در اعتقادات جنبش شد. این انحراف ناشی از ادعای امامت توسط عبیدالله مهدی، خلیفه فاطمی، بود که بازگشت محمد بن اسماعیل را انکار میکرد و در تضاد با عقیده انتظار ظهور او قرار داشت.[۱۵] رهبران قرمطیان عراق، پس از اطمینان از انحراف عبیدالله از اصول اولیه جنبش، بیعت خود را با رهبری مرکزی قطع کردند. حمدان نیز داعیان خود را فراخواند و آنان را از انحراف عبیدالله آگاه ساخت و دستور داد از دعوت مردم به سوی خلیفه فاطمی دست بردارند.[۱۶]
او امور اقتصادی گروه را سازماندهی کرد؛ داعیان مناطق، اموال مردم را جمعآوری و بر اساس نیاز میان آنان توزیع میکردند. حمدان پیروانش را متقاعد کرد که نیازی به دارایی شخصی ندارند، زیرا تمام سرزمین از آنِ آنها خواهد شد و تکالیف شرعی از ایشان برداشته شده است.[۱۷] در سال ۲۷۷ق، قرمطیان قلعهای به نام «دارالهجره» در کوفه بنا کردند.[۱۸]
حمدان پس از همراه کردن عده زیادی، به شام رفت و از سرنوشت او پس از آن اطلاعی در دست نیست،[۱۹] هرچند برخی منابع اشاره دارند که وی با کنیه ابوعلی به فعالیت خود ادامه داد.[۲۰] تاریخ دقیق درگذشت وی مشخص نیست، اما برخی روایات حاکی از کشته شدن او در بغداد است.[۲۱]
پانویس
- ↑ ابنندیم، الفهرست، ۱۳۴۶ش، ص۲۳۸.
- ↑ مَقریزی، کتاب المقفّی الکبیر، ۱۴۰۷ق، ص۲۵۷؛ مقریزی، اتّعاظ الحنفا باخبار الائمة الفاطمیین الخلفا، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۵۳.
- ↑ ابنجوزی، القرامطة، ۱۳۹۰ق، ص۴۴.
- ↑ بزدوی، کتاب اصولالدین، ۱۳۸۳ق، ص۲۳۹؛ ابنعدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۹۲۹.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۱۰،ص۲۵؛ مَقریزی، کتاب المقفّی الکبیر، ۱۴۰۷ق، ص۲۵۵-۲۵۷؛ ابنندیم، الفهرست، ۱۳۴۶ش، ص۲۳۸.
- ↑ نویری، نهایةالأرب فی فنون الادب، ۱۹۹۰م، ج۲۵، ص۱۸۹-۱۹۱؛ دواداری، کنز الدرر و جامع الغرر، ۱۳۸۰ق، ج۶، ص۴۴-۴۶؛مقریزی، اتّعاظ الحنفا باخبار الائمة الفاطمیین الخلفا، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۵۳.
- ↑ بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۳۶۷ق، ص۱۶۹.
- ↑ ابنندیم، الفهرست، ۱۳۴۶ش، ص۲۳۸.
- ↑ عیاس، الاسماعیلیون فی المرحلة القرمطیة، بیروت، ص۶۹.
- ↑ بزدوی، کتاب اصولالدین، ۱۳۸۳ق، ص۲۳۹.
- ↑ غزالی، فضائح الباطنیة، ۱۳۸۳ق،ص۲۲؛ دیلمی، بیان مذهب الباطنیة و بطلانه، ۱۹۳۸م. ص۲۲.
- ↑ مقریزی، اتّعاظ الحنفا باخبار الائمة الفاطمیین الخلفا، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۵۵.
- ↑ دفتری، تاریخ و عقایداسماعیلیه، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۹.
- ↑ دفتری، تاریخ و عقایداسماعیلیه، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۹.
- ↑ مقریزی، اتّعاظ الحنفا باخبار الائمة الفاطمیین الخلفا، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۶۷-۱۶۸.
- ↑ دفتری، تاریخ و عقایداسماعیلیه، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۹
- ↑ مقریزی، اتّعاظ الحنفا باخبار الائمة الفاطمیین الخلفا، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۵۷؛ علیان، قرامطة العراق فی القرنین الثالث و الرابع الهجریین، ۱۹۷۰م، ص۲۰۰.
- ↑ نویری، نهایةالأرب فی فنون الادب،۱۹۹۰م، ج۲۵، ص۱۹۵ و ۲۲۸-۲۲۹؛ مَقریزی، کتاب المقفّی الکبیر، ۱۴۰۷ق، ص۲۵۹.
- ↑ نویری، نهایةالأرب فی فنون الادب، ۱۹۹۰م، ج۲۵، ص۲۳۲؛ عیاس، الاسماعیلیون فی المرحلة القرمطیة، بیروت، ص۶۹.
- ↑ هالم، امپراتوری مهدی: ظهور فاطمیان، ۱۹۹۱م، ص۳۵۸.
- ↑ حمادی، کشف اسرار الباطنیة و اخبار القرامطة، ۱۴۰۶ق، ص۳۴.
منابع
- ابن ندیم، محمد بن اسخاق، الفهرست، تهران، بانک بازرگانی ایران، ۱۳۴۶ش.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، القرامطة، بیروت، چاپ محمد صباغ، ۱۳۹۰ق.
- ابنعدیم، عمر بن احمد، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، بیروت، چاپ سهیل زکار، ۱۴۰۸ق.
- بزدوی، محمد بن محمد، کتاب اصولالدین، قاهره، چاپ هانس پیترلینس، ۱۳۸۳ق.
- بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، قاهره، چاپ محمدزاهد کوثری، ۱۳۶۷ق.
- حمادی، محمد بن مالک، کشف اسرار الباطنیة و اخبار القرامطة، قاهره، چاپ محمد زینهم عزب، ۱۴۰۶ق.
- دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدرهای، تهران ۱۳۷۶ش.
- دواداری، ابوبکر بن عبداللّه، کنز الدرر و جامع الغرر، قاهره، چاپ صلاحالدین منجد، ۱۳۸۰ق.
- دیلمی، محمد بن حسن، بیان مذهب الباطنیة و بطلانه، منقول من کتاب قواعد عقائد آلمحمد، استانبول چاپ ر. شتروطمان، ۱۹۳۸م.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- علیان، محمد عبدالفتاح، قرامطة العراق فی القرنین الثالث و الرابع الهجریین، قاهره، بیجا،۱۹۷۰م.
- عیاس، سامی، الاسماعیلیون فی المرحلة القرمطیة، بیروت، دار ابنخلدون، بیتا.
- غزالی، محمد بن محمد، فضائح الباطنیة، قاهره، چاپ عبدالرحمان بدوی، ۱۳۸۳ق.
- مَقریزی، احمدبن علی، اتّعاظ الحنفا باخبار الائمة الفاطمیین الخلفا، قاهره، چاپ جمالالدین شیال، ۱۴۱۶ق.
- مَقریزی، احمدبن علی، کتاب المقفّی الکبیر، بیروت، چاپ محمد یعلاوی، ۱۴۰۷ق.
- نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایةالأرب فی فنون الادب، قاهره، بیجا، ۱۹۹۰م.
- Heinz Halm, Das Reich des Mahdi: der Aufstieg der Fatimiden (875-973), Munchen 1991;
پیوند به بیرون
- منبع مقاله:دانشنامه جهان اسلام