آیه ۱۶۰ سوره آلعمران
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | آل عمران |
| شماره آیه | ۱۶۰ |
| جزء | چهارم |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | پس از اتفاقات جنگ احد |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | پیروزی و شکست، فقط در گرو اراده خداوند است |
آیه ۱۶۰ سوره آلعمران از آیات مرتبط با توکل، نصرت و یاری الهی است که بر وابستگی پیروزی و شکست، به اراده و مشیت خداوند تأکید میکند. در این آیه مؤمنان به توکل بر خدا فراخوانده شدهاند و مفسران آن را از آیات مرتبط با توحید افعالی و نقش مشیت الهی در تأثیر اسباب ظاهری دانستهاند. درباره شأن نزول آیه نیز ارتباط آن با حوادث جنگ اُحد و در برخی نقلها با جنگ بدر مطرح شده است. این آیه همچنین در مباحثی از علم کلام، عرفان و علوم تربیتی مورد استناد قرار گرفته است.
پیروزی و شکست در گرو اراده خداوند
آیه ۱۶۰ سوره آلعمران به بیان اینکه هیچ عاملی مستقل از اراده خدا نمیتواند موجب پیروزی یا شکست شود پرداخته است[۱] و همچنین توکل را لازمه ایمان معرفی میکند.[۲] مکارم شیرازی این آیه را بیانگر برتر بودن قدرت خداوند از همه قدرتها دانسته است؛ خداوند هرکس را یاری کند، هیچکس بر او چیره نمیشود و هرکس را یاری ندهد، هیچکس نمیتواند او را یاری کند.[۳] در مجمع البیان توکل بر خدا بر اساس این آیه واجب دانسته شده و موجب میشود انسان به حال خود واگذار نشود و از هلاکت در امان بماند.[۴]
﴿إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ١٦٠﴾ [آل عمران:160]|﴿اگر خدا شما را یاری کند هیچکس بر شما غالب نخواهد شد و اگر دست از یاری شما بردارد چه کسی بعد از او شما را یاری خواهد کرد و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند ١٦٠﴾
به گفته مفسران، این آیه با آیه قبل خود ارتباط دارد و چنان که در آیه پیشین، پیامبر(ص) به عفو، استغفار، مشورت و توکل سفارش شد،[۵] در این آیه مؤمنان نیز به توکل فراخوانده میشوند و پیامد آن، یعنی یاری خداوند و عدم خذلان یادآوری میشود؛[۶] به این معنا که خداوند مؤمنان را در هنگام نیاز از یاری خود محروم نمیکند.[۷] همچنین دلیل توکل اینگونه بیان میشود که ایمان به خداوند، که جز او یاوری نیست، انسان را به توکل بر او وامیدارد.[۸]
نصرت و یاری الهی
جوادی آملی، فیلسوف و مفسر قرآن، آیه ۱۶۰ آل عمران را از آیات مرتبط با توحید افعالی برشمرده و بیان نموده که نصرت و پیروزی تنها از سوی خداوند است.[۹] به عقیده او، انجام کار خیر، بدون یاری خداوند انجام نمیپذیرد.[۱۰]
برخی مفسران بر این نکته تأکید کردهاند که اسباب ظاهری بدون مشیت الهی اثرگذار نیستند.[۱۱] مکارم شیرازی میافزاید که حمایت یا ترک حمایت خداوند (نصرت یا خذلان) بر اساس شایستگی و لیاقت است و کسانی که از فراهمکردن نیروهای مادی و معنوی غفلت کنند، از یاری خداوند بیبهره میمانند.[۱۲]
شیخ صدوق با استناد به روایتی از امام صادق(ع) نصرت الهی را توفیق در طاعت و بازداشتن از معصیت تفسیر کرده است؛ واگذاری بنده به گناه، نشانه خذلان و عدم توفیق اوست.[۱۳]
طبق نقل مجمع البیان، برخی متکلمان بر این باورند که مؤمنان چه پیروز شوند و چه شکست بخورند، در هر صورت خداوند آنان را یاری نموده است؛ پیروزیشان با یاری خداست و در صورت شکست نیز، به دلیل هدایت شدن به راه حق از جانب خداوند، پیروز هستند.[۱۴]
مفسران شأن نزول آیه را درباره حوادث جنگ اُحد میدانند.[۱۵] برخی نیز ناظر به دو جنگ بدر، از جهت نصرت الهی، و اُحد، از جهت خذلان، دانستهاند.[۱۶]
کاربرد در علوم اسلامی
آیه ۱۶۰ سوره آلعمران در مباحث مختلف علوم اسلامی مورد استناد پژوهشگران قرار گرفته است؛ از جمله در مباحث عرفانی(بحث عهد و میثاق تکوینی)،[۱۷] علم کلام(از جمله در موضوعات توحید افعالی[۱۸] و قضا و قدر[۱۹]) و علوم تربیتی(بحث دگرگونی قلب).[۲۰]
پانویس
- ↑ سعید، النفیس فی معانی الاسماء و بیان الاعلام و تفسیر القرآن، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۶۳۳.
- ↑ علامه طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۵۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۱۵۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البيان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۸۷۱.
- ↑ علامه طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۵۷.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۶، ص۱۶۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البيان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۸۷۱؛ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۶، ص۱۶۸.
- ↑ علامه طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۵۷.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۶، ص۱۶۷.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۶، ص۱۷۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۶، ص۱۶۸؛ علامه طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۵۷؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۱۵۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۱۵۰.
- ↑ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البيان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۸۷۱.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: انصاریان، تفسیر حکیم، ۱۳۹۸ش، ج۶، ص۲۲۱.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۹، ص۴۱۱؛ هرری، تفسیر حدائق الروح و الریحان فی روابی علوم القرآن، بیروت، ج۵، ص۲۳۴.
- ↑ ابن عربی، رحمة من الرحمن فی تفسیر و اشارات القرآن، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۷۸.
- ↑ مکارم شیرازی، انوار هدایت، ۱۳۹۰ش، ص۶۴؛ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۶، ص۱۶۷.
- ↑ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ۱۳۶۳ش، ص۱۸۰-۱۸۲.
- ↑ غزالی، احیاء علوم الدین، بیروت، ج۸، ص۸۵.
منابع
- ابن عربی، محمد بن علی، رحمة من الرحمن فی تفسیر و اشارات القرآن، دمشق، دار التکون، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- انصاریان، حسین، تفسیر حکیم، قم، دار العرفان، چاپ اول، ۱۳۹۸ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، تفسیر قرآن کریم، قم، اسراء، چاپ پنجم، ۱۳۸۸ش.
- سعید، النفیس فی معانی الاسماء و بیان الاعلام و تفسیر القرآن، بیروت، دار النفیس، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، قم، جامعة مدرسین، چاپ چهارم، ۱۳۸۹ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البيان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- علامه طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۳ق.
- غزالی، محمد بن محمد، احیاء علوم الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، بیتا.
- فخر رازی، محمد بنعمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، انوار هدایت، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ یازدهم، ۱۳۷۴ش.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، مفاتیح الغیب، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
- هرری، محمد امین بن عبدالله، تفسیر حدائق الروح و الریحان فی روابی علوم القرآن، بیروت، دار طوق النجاة، بیتا.