دابة الارض
دابَّةُ الأرض به معنای جنبندهای زمینی و از نشانههای آخرالزمان دانسته شده است که در آیه ۸۲ سوره نمل ذکر شده و هنگام قیامت از زمین خارج شده و با مردم سخن میگوید. برخی مفسران گفتهاند این موجود انگشتر سلیمان و عصای موسی را دارد و مؤمن و کافر را از یکدیگر جدا میکند، و در تفاسیر شیعه گاهی با رجعت امامان(ع) مرتبط دانسته شده است.
طبری تاریخنگار و مفسر قرآن معتقد است دابة الارض زمانی ظاهر میشود که امر به معروف و نهی از منکر ترک شده باشد. محل خروج آن در منابع مختلف یمن، حجاز، نجف، مدینه، مسجدالحرام و برخی مناطق دیگر ذکر شده و برخی مفسران معتقدند سه بار در زمانها و مکانهای متفاوت از زمین خارج میشود و پس از آن فرصتی برای توبه نیست. هنگام خروج، دابة الارض صدای بلندی میکشد که مردم در شرق و غرب آن را میشنوند و سپس به سمت شام و یمن میرود. گفته شده زمان ظهور او ممکن است قبل یا بعد از طلوع خورشید از مغرب، یا در شب و ظهر باشد.
دابة الارض؛ نشانه آخرالزمان در قرآن و تفاسیر اسلامی
دابة الأرض به معنای جنبنده زمینی، از نشانههای آخرالزمان و قیامت دانسته شده است.[۱] قرآن کریم در آیه ۸۲ سوره نمل[یادداشت ۱] به ماجرای دابة الارض اشاره کرده است. گفته شده براساس این آیه، دابة الارض، هنگام قیامت از زمین خارج میشود و با مردم سخن میگوید.[۲]
مفسران شیعه و سنی در ذیل این آیه به توضیح دابة الارض پرداختهاند.[۳] برخی از مفسران و روایات گزارش کردهاند که این موجود انگشتر سلیمان و عصای موسی(ع) را بههمراه دارد.[۴] همچنین گفته شده است که دابة الارض مؤمن و کافر را از یکدیگر جدا میکند و بر آنها علامت میگذارد.[۵] در تفاسیر شیعه، این موجود گاهی با موضوع رجعت، یعنی زنده شدن دوباره امامان، نیز مرتبط دانسته شده است.[۶]
از سوی دیگر، برخی بر این باورند که روایت دابة الارض برگرفته از داستانِ جسّاسه به نقل از تمیم داری است و جزو منابعی است که به اصطلاح اسرائیلیات را وارد فرهنگ اسلامی کرده است.[۷][یادداشت ۲]
دابة الارض کیست؟
به عقیده برخی از علمای شیعه، براساس روایات، دابة الارض امام علی(ع) یا امام مهدی(ع) دانسته شده است.[۸] بااینحال، مفسرانی مانند شیخ طوسی، شیخ طبرسی و سید محمدحسین طباطبایی به این روایات اعتماد نکردهاند.[۹] به عقیده طباطبایی معتقد است دابة الارض ممکن است انسان یا غیر انسان باشد و در صورت حیوانبودن، صحبت کردن او با مردم امری غیرعادی است.[۱۰] او همچنین تصریح کرده که دابة الارض از اسرار قرآن است و خداوند قصد مبهمگویی در این زمینه داشته است و در آیات قرآن آیهای که صریحاً برای تفسیر دابة الارض کاربرد داشته باشد نیافته است.[۱۱]
از سوی دیگر، برخی از اهل سنت، دابة الارض را موجودی غیرعادی، بسیار بزرگ، دارای دُم، پر و چهار پا میدانند.[۱۲] در مقابل، مفسرانی مانند آلوسی و سید قطب موجود غیرعادی بودن دابة الارض را مردود دانسته و بهشدت با تطبیق آن بر امام علی(ع) مخالفت کردهاند.[۱۳]
زمان و مکان خروج
طبری بر این باور است که دابة الارض هنگامی ظاهر میشود که امر به معروف و نهی از منکر ترک شده باشد[۱۴]. محل خروج این موجود در منابع مختلف یمن، حجاز، نجف، مدینه، مسجدالحرام بین صفا و مروه، اَجیاد و تِهامَه ذکر شده است.[۱۵] برخی مفسران معتقدند دابة الارض سه بار در زمانها و مکانهای متفاوت از زمین خارج میشود و پس از خروج او دیگر فرصتی برای توبه وجود ندارد.[۱۶]
دابة الارض هنگام خروج به صدای بلند صیحه میزند، به گونهای که مردم در مشرق و مغرب صدای او را میشنوند و سپس به سمت شام و یمن میرود.[۱۷] پژوهشگران در مورد زمان ظاهر شدن این موجود نیز اشاره کردهاند که ممکن است قبل از طلوع خورشید از مغرب، پس از طلوع خورشید از مغرب، یا در هنگام شب و ظهر رخ دهد.[۱۸]
پانویس
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین و تمامالنعمة، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۵۲۷؛ حسینی طهرانی، معرفة المعاد، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۶۳؛ ابومعاش، المهدی(ع) فی قرآن و السنة، بیتا، ج۲، ص۱۳۴.
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین و تمامالنعمة، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۵۲۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۵، ص۳۹۶؛ ثعلبی، الکشف والبیان، ۱۴۲۲ق، ج۷، ص۲۲۴؛ طبری، تفسیرطبری، ۱۴۱۲ق، ج۲۰، ص۱۰.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۷۵؛ لاهیجی، تفسیر لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۴۴۲؛مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۹، ص۳۴۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۱۶ق، ج۶، ص۳۰۰.
- ↑ تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۵، ص۵۵۴.
- ↑ احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۶۵۹؛ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۲۴؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، مقدمه، ص۲۷.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۷۵؛ لاهیجی، تفسیر لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۴۴۲.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۱۲۰؛ طبرسی، مجمع البیان،۱۳۷۲ش، ج۵، ص۳۶۵؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۵، ص۳۹۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۵، ص۳۹۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۵، ص۳۹۶.
- ↑ سیوطی، الدرالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۱۱۶؛ ثعلبی، الکشف والبیان، ۱۴۲۲ق، ج۸، ص۲۲۴؛ ذهبی،میزان الاعتدال، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۱۰۶.
- ↑ آلوسی، روح البیان، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۱؛ سید قطب، فی ضلال القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۲۶۶۷.
- ↑ طبری، تفسیرطبری، ۱۴۱۲ق، ج۲۰، ص۱۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان،۱۳۷۲ش، ج۵، ص۳۶۵: طیب، أطیب البیان،۱۳۷۸ش، ج۱۹، ص۱۸۹؛ الهیارینژاد، «بررسی و نقد روایات اهل سنت درباره دابةالارض»، ص۷۰-۷۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان،۱۳۷۲ش، ج۵، ص۳۶۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۵، ص۵۴۷.
- ↑ ابنابیحاتم، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۹، ۲۹۲۵.
- ↑ الهیارینژاد، «بررسی و نقد روایات اهل سنت درباره دابةالارض»، ص۷۸-۸۰.
یادداشت
- ↑ وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُکَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ کانُوا بِآیاتِنا لا یوقِنُونَ: و هنگامی که فرمان عذاب آنها رسد (و در آستانه رستاخیز قرار گیرند)، جنبندهای را از زمین برای آنها خارج میکنیم که با آنان تکلّم میکند (و میگوید) که مردم به آیات ما ایمان نمیآوردند.(۸۲)
- ↑ داستانی مشهور از روایات اهل سنت که به عقیده برخی غیر واقعی است. براساس یکی از گزارش ها اجمالی از داستان جساسه این است که تمیم داری یکی از اصحاب پیامبر(ص) با گروهی سوار کشتی میشود، آنان در راه گرفتار طوفان میشوند سپس به جزیرهای میروند و در آنجا با جانوری که خود را جسّاسه معرفی میکند روبرو میگردند. جسّاسه از این گروه میخواهد به محلی در آن جزیره بروند که دجال در آنجا محبوس است و مشتاق شنیدن خبرهایی از آنهاست. دجّال از این گروه پرسشهایی میکند و در پایان وعده میدهد که به زودی اذن خروج مییابد و بر همه جا، به جز مکه و مدینه ، سیطره مییابد.(قشیری نیشابوری، صحیح مسلم، ۱۳۹۸ق، ج ۸، ص ۲۰۳ـ ۲۰۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۱، ص۹۸؛ الهیارینژاد، «بررسی و نقد روایات اهل سنت درباره دابةالارض»، ص۹۴.)
منابع
- آلوسی، شهاب الدین سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالاحیاء تراث العربی، ۱۴۱۵ق.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- ابومعاش، سعید، المهدی فی قرآن و السنة. بیجا، بیتا.
- ابنابیحاتم، عبد الرحمن بن محمد، تفسیر قرآن العظیم، عربستان، نزار مصطفی الباز، ۱۴۱۹ق.
- احمدی میانجی، علی، مکاتیب الرسول صلی الله علیه و آله و سلم، قم، دارالحدیث، ۱۴۱۹ق.
- الهیارینژاد، مریم، زاهدیفر، رضایی کنمویی، «بررسی و نقد روایات اهل سنت درباره دابةالارض»، در مجله مشرق موعود، قم، موسسه آینده روشن، بهار۱۳۹۴ش.
- ثعلبی، ابواسحاق احمد بن ابراهیم، الکشف والبیان، بیروت، دارالاحیاء تراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، تصحیح: مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ق.
- حسینی طهرانی، محمد حسین، معرفة المعاد، بیروت، دارالمحجة البیضاء، ۱۴۱۶ق.
- ذهبی، ابوعبدالله محمد بن احمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت، دارالاحیاء الکتب العلمیه، ۱۴۱۶ق.
- سید قطب، ابراهیم حسین شاذلی، فی ظلال القرآن، بیروت، قاهره، دارالشروق، چاپ هفدهم، ۱۴۱۲ق.
- سیوطی، جلال الدین، الدرالمنثور، قم، کتابخانه مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، قم، چاپ غفاری، ۱۳۶۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، لبنان، موسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن حریر، تفسیر طبری(جامع البیان)، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۲ق.
- طیب، عبدالحسین، أطیب البیان فی تفسیرالقرآن، تهران، اسلام، ۱۳۷۸ش.
- عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
- قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت، دار الفکر، ۱۳۹۸ق.
- لاهیجی، قطب الدین، تفسیر شریف لاهیجی، تصحیح: جلالالدین محدث، تهران، نشر داد، ۱۳۷۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۶ق.
پیوند به بیرون
- مقاله دابة الارض در دانشنامه جهان اسلام
- بررسی آراء مفسران قرآن در باز شناسی مفهوم دابة الارض، علی عسگری،در فصلنامه مطالعات قرآنی، زمستان ۱۳۹۲ش.