شاذان بن جبرئیل قمی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
شاذان بن جبرئیل قمی
محل زندگی قم، نجف
پیشه فقه، تاریخ، حدیث
لقب ابن جبرئیل
مذهب شیعه دوازده امامی
آثار إزاحة العلة فی معرفة القبلة من سائر الأقالیم، تحفة المؤلف الناظم و عمدة المکلف الصائم، الروضة فی فضائل امیرالمؤمنین.

ابوالفضل شاذان ابن جبرئیل بن اسماعیل بن ابی طالب القمی، فقیه شیعه امامی قرن ششم قمری که از شاگردان عالمان شیعه بوده و افرادی نظیر فخار بن معد و محمد بن جعفر مشهدی را تربیت کرده است. کتاب‌هایی به وی منتسب است که می‌توان به کتاب الروضة فی فضائل امیرالمؤمنین اشاره کرد.

اشتراک اسامی

ابن شاذان با دو نفر دیگر اشتراکاتی دارد که این اشتراک موجب شده بعضی آنان را یک نفر بدانند و بعضی مانند شیخ حر عاملی کتاب‌هایی از سدید الدین را از شخصی دیگر بپندارند. شاذان در نام سه نفر از بزرگان شیعه وجود دارد:

  1. سدید الدین شاذان بن جبرئیل قمی که محل بحث و سخن ماست.
  2. ابوالحسن محمد بن احمد بن علی بن شاذان قمی که استاد کراجکی و از عالمان قرن پنجم هجری است و کتابی دارد با نام «فضائل» یا «مأة منقبة».
  3. فضل بن شاذان نیشابوری، مؤلف کتاب «فضل امیرالمؤمنین» و متوفای ۲۶۰ هجری. فضل از شاگردان و اصحاب امامان نیز بوده و از آنان روایت نقل کرده است.[۱]

ولادت

سدید الدین، ابوالفضل، شاذان بن جبرئیل بن ابی طالب قمی در شهر قم متولد شد اما ساکن مدینه بود و در تألیفات خود نیز اشاره نموده که در شهر مدینه آنها را نوشته است.

تاریخ دقیق تولد و مرگ وی دانسته نیست؛ اما بنا بر نظر شرح حال‌نگاران و کتاب‌شناسانی چون سید محسن امین و آقا بزرگ تهرانی، او از علمای قرن ششم قمری است.

سید محیی الدین بن زهره در سال ۵۴۸ هجری از او روایت نقل کرده است. در پایان کتاب کفایة الاثر خزاز نیز اجازه‌ای به خط سدید الدین برای عبدالله بن علی بن زهره و فرزندش محمد بن عبدالله بن علی وجود دارد که در پایان آن تاریخ ۵۸۴ هجری ذکر شده است.

با وجود چنین قرائنی و اینکه تاریخ تألیف کتاب «إزاحة العلة»، سال ۵۵۸ قمری بوده، می‌توان حدس زد که دوران زندگی او قرن ششم هجری است.[۲]

اساتید

  1. ابومحمد ریحان بن عبدالله حبشی
  2. حسن بن احمد بن حسن عطار همدانی
  3. پدرش جبرئیل بن اسماعیل بن ابی طالب قمی
  4. سید فخرالدین محمد بن سرایا جرجانی
  5. حمزة بن علی بن زهره حلبی صاحب کتاب الغنیة
  6. محمد بن علی بن شهر آشوب صاحب کتاب المناقب
  7. عبدالله بن محمد بن عمری طرابلسی
  8. ابو محمد بن صالحان قمی
  9. ابوجعفر محمد بن موسی دوریستی
  10. عمادالدین طبری صاحب کتاب بشارة المصطفی
  11. سید احمد بن محمد موسوی
  12. محمد بن ابی مسلم رازی
  13. محمد بن عبدالغزیز بن ابی طالب قمی
  14. ابوالفتح علی بن عبدالجبار طوسی
  15. ابو محمد عبدالله بن عبدالواحد.[۳]

شاگردان

از جمله شاگردان شاذان بن جبرئیل تعدادی ذکر شده‌اند که عبارتند از:

  1. فخار بن معد موسوی
  2. سید محیی الدین بن زهره حلبی
  3. عبدالله بن علی بن زهره حلبی، پدر سید محیی الدین
  4. محمد بن جعفر مشهدی صاحب کتاب مزار
  5. علی بن محمد لیثی واسطی
  6. شیخ علی بن یحیی الخیاط
  7. تاج الدین حسن بن علی دربی.[۴]

در بیان دیگران

آنچه صاحبان تراجم از او گفته‌اند همگی در مدح و ثنای وی بوده است.

افندی در ریاض العلماء و حر عاملی درباره وی می‌گویند:... وی عالم فاضل، فقیه عظیم الشأن و جلیل القدر است.

خوانساری در روضات الجنات می‌نویسد:... او فاضل کامل و متقدم، محدث بارع، ثقه و جلیل است.

محدث نوری در خاتمه مستدرک می‌گوید: عالم فقیه جلیل و صاحب کتب بدیع است.

شهید اول در الذکری می‌نویسد:... او از بزرگان فقهای ماست.[۵]

تألیفات

کتبی که از شاذان بن جبرئیل به یادگار مانده عبارتند از:

  1. إزاحة العلة فی معرفة القبلة من سائر الأقالیم، تالیف سال ۵۵۸ هجری.
  2. تحفة المؤلف الناظم و عمدة المکلف الصائم، پیرامون احکام روزه.
  3. الفضائل، معروف‌ترین کتاب شاذان بن جبرئیل است، اما در انتساب این کتاب به شاذان محل بحث است و علی رغم شهرت انتساب، بنابر تحقیق، نویسنده کتاب کسی دیگر است؛ زیرا بین تاریخ وفات شاذان بن جبرئیل - حدود ۶۰۰ هجری - و تاریخ تألیف کتاب فضائل - در متن کتاب تاریخ ۶۶۰ هجری ذکر شده - بیش از نیم قرن فاصله است.
  4. کتاب الروضة، که به عنوان مختصر و خلاصه الفضائل است.[۶]

وفات

تاریخ وفات وی دقیقا مشخص نیست؛ اما او تا سال ۵۸۴ هجری مسلّما زنده بوده و تاریخ وفات او را در حدود سال‌های ۵۹۰ تا ۶۰۰ هجری دانسته‌اند.[۷]

پانویس

  1. کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم اسلامی نور.
  2. کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم اسلامی نور.
  3. قمی، الروضة، ۱۴۲۳ق، ص۱۴.
  4. قمی، الروضة، ۱۴۲۳ق، ص۱۵ و ۱۶.
  5. قمی، الروضة، ۱۴۲۳ق، ص۱۱.
  6. قمی، الروضة، ۱۴۲۳ق، ص۱۶.
  7. کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم اسلامی نور.

منابع

  • قمی، شاذان بن جبرئیل، الروضة فی فضائل امیرالمؤمنین، تحقیق علی شکرچی، قم، مکتبة الامین، ۱۴۲۳ق.
  • کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم اسلامی نور.