محمد بن حسن حلی

مقاله قابل قبول
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
استناد ناقص
شناسه ناقص
از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از فخرالمحققین)
فخر المحققین محمد بن حسن حلی
اطلاعات فردی
نام کامل محمد بن حسن حلی
لقب فخر المحققین
نسب فرزند علامه حلی
تاریخ تولد ۲۰ جمادی‌الاول سال ۶۸۲ق
تاریخ وفات ۷۷۱ق
محل دفن حله
اطلاعات علمی
استادان علامه حلی
شاگردان شهید اول ، سید حیدر آملی
محل تحصیل حوزه علمیه حله
تألیفات ایضاح الفوائد • شرح نهج‌المسترشدین • حاشیه بر ارشاد الاذهان...

محمد بن حسن حِلّی مشهور به فَخْرُ الْمُحَقّقین (۶۸۲-۷۷۱ق) از فقیهان شیعه در قرن هشتم قمری. او فرزند علامه حلی بود و در دوران نوجوانی به درجه اجتهاد رسید.

فخرالمحققین در فقه، اصول فقه و کلام تألیفاتی دارد که بسیاری از آن‌ها تکمیل آثار پدرش علامه حلی است. مشهورترین اثر او ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد نام دارد که مورد توجه فقیهان دوره‌های بعد از او قرار گرفته است.

زندگی و تحصیلات

محمد بن حسن حلی در ۲۰ جمادی‌الاول سال ۶۸۲ق در حله از شهرهای عراق به دنیا آمد.[۱] از کودکی تحصیل در علوم دینی را نزد پدرش علامه حلی آغاز کرد.[۲] گویا او در این مدت استاد دیگری به جز علامه حلی نداشته است.[نیازمند منبع]

قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین معتقد است که با نگاهی به سال تألیف کتاب قواعد و سال تولد فخرالمحققین درمی‌یابیم که فخرالمحققین در هنگام تالیف کتاب قواعد کمتر از ده سال داشته است، اما علی دوانی این نظر را رد می‌کند و معتقد است که چه‌بسا علامه در ابتدا قواعد را به‌طور خلاصه نوشته است؛ همچنانکه این نکته از وصیت‌نامه علامه به فرزندش به دست می‌آید، و بعداً آن را تکمیل کرد و از این جهت فخرالمحققین در هنگام نوشتن شرح قواعد یا تازه به سن بلوغ رسیده بود و یا به سن بلوغ نرسیده بود.[۳]

بر اساس آنچه خود فخرالمحققین در حاشیه کتاب الالفین می‌نویسد، ناگزیر به جلای وطن گردیده و در ایام جوانی با پدرش به نواحی آذربایجان در ایران سفر نموده است و پس از مدتی با پدر به حله برگشته است.[نیازمند منبع]

فخرالمحققین به همان میزان‌که از لحاظ مراتب فضل و کمال ممتاز و در حد خود بی‌نظیر بوده است، از حیث ادب و اخلاق و ملکات فاضله نیز امتیازی مخصوص داشته است. عبارات علامه حلی در مقدمه کتاب قواعد الاحکام نشانگر ویژگی‌های شخصیت فخرالمحققین است.[۴]

آثار

فخرالمحققین تألیفات متعددی در علوم مختلف اسلامی دارد که بسیاری از آنها تکمیل و یا شرح آثار پدرش علامه حلی است؛ از جمله تکمیل کتاب الفین، و ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد.

تألیفات او عبارت‌اند از:

  1. ایضاح الفوائد: این کتابْ شرح قواعد است که آن را به دستور پدرش تصنیف کرد. بنا به گفته شیخ بهایی، نظیر آن در فقه استدلالی، تألیف نشده است. آرای فخرالمحققین در کتاب ایضاح الفوائد مورد توجه فقها است.
  2. تحصیل النجاة درباره اصول دین
  3. شرح نهج المسترشدین علامه حلی در موضوع علم کلام
  4. رساله پرسش و پاسخ
  5. رساله فخریه درباره نیت
  6. جامع الفوائد
  7. ثبات الفوائد فی شرح اشکالات القواعد
  8. حاشیه بر ارشاد الاذهان علامه
  9. واجبات الصلوة الثمانیة
  10. شرح مبادی الاصول
  11. المسائل المظاهریة
  12. جامع الفوائد فی شرح خطبة القواعد که تنها خطبه قواعد علامه را شرح داده است.
  13. حاشیه‌ای بر قواعد علامه: این کتاب غیر از ایضاح الفوائد است.
  14. شرح مبادی الاصول علامه
  15. غایة السؤال فی شرح تهذیب الاصول علامه
  16. الکافیة الوافیة در علم کلام
  17. منبع الاسرار.[۵]

شاگردان

برخی از شاگردان فخرالمحققین عبارتند از:

درگذشت

سال درگذشت وی ۷۷۱ ه‍.ق در سن ۸۹ سالگی است ولی از مزار و مدفن وی اطلاع دقیقی در دست نیست.[نیازمند منبع]

شیخ عباس قمی در فوائد الرضویة از سخن مجلسی اول در شرح من لایحضره الفقیه چنین برداشت کرده که فخر المحققین در حله درگذشته و جنازه‌اش را به نجف اشرف حمل کرده‌اند و بعید نیست که قبرش نزدیک پدرش علامه حلی باشد.[۸] مجلسی اول چنین نوشته است: «... و علامه و پسرش را در نجف اشرف بعد از نقل مدفون ساختند»(یعنی پس از اینکه اجسادشان را به نجف بردند در آنجا به خاک سپردند).[۹]

عبدالله مامقانی در تنقیح المقال می‌نویسد: «اطلاع نیافتم که تاکنون کسی از دانشمندان، مدفن او را معین کرده باشد ولی بزرگان می‌گویند که درندگان او را خورده‌اند و قضیه‌ای دارد که من از نقل آن به خاطر توهین به معاصرینش، خودداری می‌کنم. لذا جسدی نداشته تا دفن شود»[۱۰] سید موسی شبیری زنجانی، با ذکر شواهدی (از جمله استناد به سخن مذکور از مجلسی اول) سخن مامقانی را نادرست دانسته است.[۱۱]

پانویس

  1. فخرالمحققین، ایضاح الفوائد، ۱۳۸۷ش، بخش مقدمه، ص۱۰.
  2. فخرالمحققین، ایضاح الفوائد، ۱۳۸۷ش، بخش مقدمه، ص۱۰.
  3. رجوع کنید به: دوانی، «فخر المحققین، محمد»، صص۳۲-۳۳.
  4. فخرالمحققین، ایضاح الفوائد، ۱۳۸۷ش، بخش مقدمه، ص۱۱.
  5. معارف و معاریف، ج۷، ص۷۴۷.
  6. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۲۰ق، ج۱۳، ص۴۰۰.
  7. پایگاه اطلاع رسانی حوزه، فخر المحققین حلی فرزند علامه حلی، عقیقی بخشایشی.
  8. «فوائد الرضویة فی احوال علماء المذهب الجعفریة»، ص۴۸۸، مرکزی، ۱۳۲۶، تهران.
  9. مجلسی اول، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۵۳۱.
  10. تنقیح المقال، ج۳، مطبعة المرتضویة، ص۱۰۶.
  11. جرعه‌ای از دریا، ج۲، ص۳۰۵-۳۰۷.

منابع

  • امین، سید محسن، اعیان الشیعة، ج۱۳، تحقیق حسن الامین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۲۰ق.
  • تنقیح المقال، ج۳، نجف، مطبعة المرتضویة، بی‌تا.
  • حسینی دشتی، سید مصطفی، معارف و معاریف: دایرة المعارف جامع اسلامی، تهران، مؤسسه فرهنگی آرایه، چاپ سوم، ۱۳۷۹ش.
  • دوانی، علی، «فخر المحققین، محمد»، مجله مکتب اسلام، ش۱۰، آبان ۱۳۴۱ش.
  • شبیری زنجانی، سید موسی، جرعه‌ای از دریا، ج۲، قم، مؤسسه کتابشناسی شیعه، ۱۳۹۴ش.
  • فخرالمحقققین حلی، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم، اسماعیلیان، ۱۳۸۷ش.
  • قمی، عباس، فوائد الرضویة فی احوال علماء المذهب الجعفریة، تهران، مرکزی، ۱۳۲۶ش.
  • مجلسی اول، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی، ج۲، قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۱۴ق.

پیوند به بیرون