جرجان
 بقایایی از شهر تاریخی جرجان | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| کشور | ایران |
| استان | جرجان(گلستان امروزی) |
| مساحت | ۱۵۰۰ هکتار |
| اطلاعات تاریخی | |
| قدمت | دوران هخامنشی |
| پیشینه تشیع | قرن سوم |
| وقایع مهم | حضور معجزهوار امام حسن عسکری(ع) |
جُرْجان منطقهای تاریخی در شمال ایران است که در دورهای از تاریخ به یکی از مراکز حضور شیعیان در شمال ایران تبدیل شده بود. تشیع از قرن سوم هجری در جرجان نفوذ یافت و این دیار عالمانی همچون ابواحمد عبدالله بن عَدی و شاعرانی چون ابوالحسن جرجانی را در خود پروراند و نیز مکانی برای سکونت خاندانهایی علوی گردید.
کتیبههای به جای مانده از قرن نهم هجری در امامزادههای روشنآباد و نور، بر باورهای شیعی مردم آن دیار گواهی میدهند. در کنار شیعیان، گروههای سنیمذهب نیز در جرجان حضور داشتهاند. این منطقه در قرنهای اولیه اسلامی، مهد فرهنگ و تمدن و محل حکومت سلسلههایی چون آلبویه بود.
این منطقه تقریباً منطبق بر استان گلستان امروزی بوده است. پیشینه این سرزمین به دوران هخامنشی باز میگردد. جرجان بر اثر زلزله، طاعون، درگیریهای محلی و حمله مغول کمکم رو به ویرانی نهاد و جایگاه خود را به استرآباد سپرد. استرآباد حدود ۸۰ کیلومتر از شهر تاریخی جرجان فاصله داشته است. امروزه بقایای شهر جرجان در سهکیلومتری گنبد کاووس قرار دارد.
تشیع در جرجان
منابع تاریخی در رابطه با وضعیت تشیع در جرجان به شیوههای مختلفی گزارش دادهاند، از جمله سید نورالله حسینی شوشتری از مشهور بودن اهالی جرجان به تشیع در قرن سوم هجری قمری گزارش میدهد.[۱] همچنین ابن حمزه طوسی خبر داده که در ملاقاتی که جعفر بن شریف جرجانی با امام حسن عسکری(ع) داشته، سلام شیعیان جرجان را به او رسانده است.[۲] قطبالدین راوندی نیز داستان حضور معجزهوار امام حسن عسکری(ع) در جرجان را نقل کرده است.[۳]
مَقدسی جغرافیدان و تاریخنگار قرن چهارم هجری، در قالب شعری حضور شیعیان در جرجان را گزارش داده است.[۴] رسول جعفریان، پژوهشگر و نویسنده شیعه با استناد به اشعار ذکر شده توسط مقدسی نتیجه گرفته که شهر از دو سو تحت فشار مذهبی بوده: نیروهای دیلمی (شیعه) و نیروهای ترک سامانی (سنی).[۵]
منابع تاریخی از سؤالات فقهی شیعیان جرجان که در قرن پنجم و ششم به بغداد میرسید گزارشهایی دادهاند، مانند شیخ مفید که تألیفی به نام «کتاب جوابات اهل جرجان فی تحریم الفقاع»[۶] و سید مرتضی نیز تألیفی به نام «المسائل الجرجانیه» دارند.[۷] همچنین در کتاب تاریخ جرجان که در اوائل قرن پنجم هجری قمری نگاشته شده، ضمن شمارش مساجد جرجان، از مسجد شیعیان هم یاد شده است.[۸]
جرجان و استرآباد خاندانهای فراوانی از سادات را در خود جای داده بودند که نویسنده کتاب «مهاجران آل ابوطالب» نام چند چهره برجسته علوی را که به این دیار آمده و نوادگان آنها در جرجان باقی ماندند، نوشته است.[۹]
عالمان و شخصیتهای شیعی
رسول جعفریان برخی از عالمان قرن سوم هجری در جرجان را معرفی کرده است، از جمله ابو یحیی احمد بن داود جرجانی از مؤلفان شیعی در میانه این قرن که کتاب «محنة النابته» را نوشته است.[۱۰] همچنین فتح بن یزید ابو عبد الله جرجانی نویسنده کتاب «المسائل»، [۱۱] محمد بن عبدالله بن مملک ابو عبدالله اصفهانی که در اصل از جرجان است و در اصفهان سکونت داشته و تألیفاتی دارد از جمله کتاب المسائل و الجوابات فی الامامة و کتاب موالید الائمة علیهم السلام.[۱۲]
حاکم حسکانی، ابو احمد عبدالله بن عَدی حافظ را از علمای قرن چهارم هجری در جرجان معرفی نموده است که در نیمه نخست آن قرن میزیسته و روایات فراوانی در فضایل امام علی(ع) نقل کرده است.[۱۳] افندی (درگذشت ۱۱۳۰ق) از برخی علمای قرون بعدی جرجان نام برده است، از جمله شیخ ابوالمحاسن الجرجانی که از علمای معاصر علامه حلی بود[۱۴] و سدیدالدین جرجانی نیز که از مؤلفان شیعی قرن نهم بوده است.[۱۵]
از شاعران جرجان نیز، رسول جعفریان افرادی را نام برده است از جمله ابو الحسن علی بن احمد جرجانی (متوفای بعد از ۳۷۷ و قبل از ۳۸۵ق) از شاگردان صاحب بن عباد و شاعر شیعی است که از وی اشعاری در رابطه با واقعه غدیر خم و همچنین در رابطه با امام حسین(ع) و واقعه عاشورا در دست است.[۱۶] جعفریان میگوید جوهری جرجانی نیز قصیدهای درباره عاشورا دارد.[۱۷]
آثار شیعی
اسداله معطوفی، پژوهشگر و نویسنده اهل گرگان، از وجود دو کتیبه مربوط به شیعیان جرجان متعلق به قرن نهم هجری گزارش میدهد.[۱۸] طبق گزارش معطوفی در کتیبهای متعلق به اواخر قرن نهم هجری (۸۷۹ق) که در امامزاده روشنآباد واقع در غرب گرگان است، جملاتی حاوی صلوات بر پیامبر اکرم و دوازده امام شیعیان به چشم میخورد.[۱۹] در این گزارش همچنین ذکر شده که در کتیبه صندوق چوبی واقع در امامزاده نور در محله سرچشمه گرگان نیز تعبیر «محمد و اهلبیت معصومین» موجود است، که این کتیبه متعلق به سال ۸۵۷ق میباشد.[۲۰]
سایر مذاهب
مَقدسی جغرافیدان و تاریخنگار قرن چهارم هجری وجود مذاهب دیگری از جمله حنفی، شافعی، نجّاریه و کَرّامیه را در جرجان گزارش داده است.[۲۱] طبق منابع تاریخی، در جرجان و استرآباد و اطراف آن، غیر از شیعیان، دو گروه عمده از اهل سنت (به معنای امروزی) حضور داشتند: اهل حدیث (اهل سنت) و اصحاب رأی (اصحاب ابوحنیفه) که به گفته رسول جعفریان در آن زمان جدای از اهل سنت به حساب میآمدند.[۲۲] در کتاب مقدسی نیز از وجود مسجدی با مناره، متعلق به اصحاب حدیث و نیز مساجدی متعلق به اصحاب ابوحنیفه در یکی از نواحی جرجان، گزارش داده شده است.[۲۳]
موقعیت جغرافیایی و تاریخی
جرجان نام ولایت (استان) و همچنین شهری تاریخی در شمال ایران است که این ولایت تقریباً منطبق بر استان گلستان امروزی قرار داشته است.[۲۴] نام باستانی آن در کتیبه داریوش در بیستون به شکل «وَرْکانْ» یا «وَرْکانَه» و در وندیداد به صورت «وِهْرْکانَه» آمده است.[۲۵] به گفته اِصطَخری، جغرافیدان و نقشهنگار ایرانی قرن چهارم هجری قمری، ولایت جرجان بخشی از منطقه دیلم محسوب میشد که شهرهای جرجان، استرآباد، آبَسکون و دَهِستان در آن قرار داشتند.[۲۶] عدهای هم آلِهه و آخَرت در حاشیه آشوراده فعلی را در بعضی از مقاطع تاریخ، جزو شهرهای مهم این دیار به حساب آوردهاند.[۲۷] همچنین اصطخری گزارش داده که حد جرجان به بیابانی متصل بود که به خوارزم میرسید.[۲۸]
به گزارش عباس رایجی، از روزنامهنگاران استان گلستان، شهر جرجان با مساحتی حدود ۱۵۰۰ هکتار در حاشیه جنوب غربی شهر گنبد کاووس امروزی و در حدفاصل بستر دو رودخانه گرگانرود و چهلچای قرار داشت.[۲۹] طبق نظر اسداله معطوفی، محقق و نویسنده (زاده ۱۳۳۵ش)، این مکان در مجاورت بقعه امامزاده یحیی بن زید قرار میگرفت و بقایای مصالح ساختمانی این شهر بعدها در شکلگیری روستای گنبد کاووس (شهر گنبد فعلی) استفاده شده، بطوریکه گفته شده در حاشیه شرقی شهر قدیم جرجان و یا بر قسمتی از آن، روستای گنبد کاووس بنا گردید.[۳۰]
از نظر تاریخی برای جرجان در دورههای مختلف جایگاههای گوناگونی گزارش شده است، از جمله اینکه در دوره هخامنشیان جزو متصرفات شاهنشاهی بود، در دوره اشکانیان استقلال یافت و سفرایی به روم فرستاد، و در دوره ساسانیان از مواضع دفاعی ایران در برابر اقوام وحشی بود.[۳۱] درباره این دیار گفته شده است که گذشته از اهمیت شهرنشینی، در طی چند قرن مهد فرهنگ، تمدن، هنر و صنعت به حساب میآمد.[۳۲] معروفترین سلسلههای حاکم بر جرجان پس از ورود اسلام به آن، زیاریان، آل بویه، سامانیان و علویان ذکر شدهاند.[۳۳] در روایتی از امام علی(ع) در قرن اول هجری نیز به جرجان اشاره شده است.[۳۴]
افول و ویرانی
طبق گزارش اسداله معطوفی، پژوهشگر حوزه تاریخ، زلزله ویرانگر سال ۲۶۰ هجری قمری، طاعون سالهای ۳۷۸ و ۳۷۹ هجری قمری و درگیریهای متعدد بین سپاهیان حکومتهای کوچک محلی مانند زیاریان، آل بویه، سامانیان و علویان بر سر تصرف این ایالت از عوامل افول و ویرانی جرجان بوده است.[۳۵] گفته شده از حدود قرون ۶ و ۷ قمری شهر جرجان رو به افول رفت و جایگاه و اعتبارش را به شهر استرآباد سپرد.[۳۶]
عباس رایجی، روزنامهنگار اهل گلستان، گزارش میدهد این شهر با حمله مغول در قرن هفتم هجری رونق گذشته خود را از دست داد و وقوع زلزلههای بزرگی که در قرن ۹ و ۱۰ در این منطقه رخ داد نیز در نابودی شهر تأثیر بسیاری داشت.[۳۷] رایجی میگوید پس از این اتفاقات تعداد محدودی از ساکنان شهر در نزدیکی برج قابوس ساکن شدند و تشکیل یک آبادی دادند، که این آبادی کمکم رو به گسترش نهاد و شهر کنونی گنبد کاووس به وجود آمد.[۳۸] به گفته رسول جعفریان، از قرنها پیش تاکنون از جرجان کهن خبری نیست و آثار مختصر برجای مانده از آن در فاصلۀ سه کیلومتری شهر گنبد کاووس قرار دارد، محلی که امامزاده یحیی بن زید در آن ناحیه است.[۳۹]
ارتباط با گرگان کنونی
طبق گزارش رسول جعفریان، پژوهشگر شیعه، به نقل از اسداله معطوفی، سال ۱۳۱۶ هجری شمسی در جریان تقسیمات جدید کشوری به ده استان، نام استرآباد رسماً به گرگان تغییر یافت و گرگان فعلی همان استرآباد است و ارتباطی با شهر تاریخی جرجان ندارد.[۴۰] فاصله جرجان با استرآباد حدود ۸۰ کیلومتر بوده است.[۴۱]
پانویس
- ↑ شوشتری، مجالس المومنین، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۹۹.
- ↑ ابن حمزه، الثاقب فی المناقب، ۱۳۷۰ش، ص۲۱۵.
- ↑ قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۳۶۸ش، ص۴۲۴-۴۲۵.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، دار صادر، ص۳۵۸.
- ↑ جعفریان، مقالات تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۱۷۵.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۷۶ش، ص۴۰۲.
- ↑ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۴.
- ↑ سهمی، تاریخ جرجان، ۱۳۶۹ق، ص۱۷.
- ↑ ابن طباطبا علوی اصفهانی، مهاجران آل ابوطالب، ۱۳۷۲ش، ص۱۸۷-۱۹۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، ۱۳۸۷ش، ص۳۰۴.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، ۱۳۸۷ش، ص۳۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، ۱۳۸۷ش، ص۳۱۲.
- ↑ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۲۹۳.
- ↑ افندی، ریاض العلما، ۱۴۰۱ق، ج۵، ص۵۰۹.
- ↑ افندی، ریاض العلما، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۴۱۲.
- ↑ جعفریان، مقالات تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۱۸۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۶۵.
- ↑ معطوفی، استرآباد و گرگان در بستر تاریخ ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۸۵ و ۱۸۶.
- ↑ معطوفی، استرآباد و گرگان در بستر تاریخ ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۸۶.
- ↑ معطوفی، استرآباد و گرگان در بستر تاریخ ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۸۵.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، دار صادر، ص۳۶۵.
- ↑ جعفریان، مقالات تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۱۷۵.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، دار صادر، ص۳۵۹.
- ↑ مخلصی، «دانشنامه جهان اسلام»، ۱۳۷۵ش، ج۱۰، ص۱۵۸.
- ↑ مخلصی، «دانشنامه جهان اسلام»، ۱۳۷۵ش، ج۱۰، ص۱۵۸.
- ↑ اصطخری، مسالک الممالک، دار صادر، ص۲۰۷.
- ↑ معطوفی، گرگان و استرآباد سنگ مزارها کتیبههای تاریخی، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۷.
- ↑ اصطخری، مسالک الممالک، دار صادر، ص۲۱۴.
- ↑ رایجی، شهر رمزآلود جرجان، روزنامه همشهری.
- ↑ معطوفی، گرگان و استرآباد سنگ مزارها کتیبههای تاریخی، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۷.
- ↑ مخلصی، «دانشنامه جهان اسلام»، ۱۳۷۵ش، ج۱۰، ص۱۵۸.
- ↑ معطوفی، گرگان و استرآباد سنگ مزارها کتیبههای تاریخی، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۷.
- ↑ معطوفی، گرگان و استرآباد سنگ مزارها کتیبههای تاریخی، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۷.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۲۱۷.
- ↑ معطوفی، گرگان و استرآباد سنگ مزارها کتیبههای تاریخی، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۷.
- ↑ معطوفی، گرگان و استرآباد سنگ مزارها کتیبههای تاریخی، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۸.
- ↑ رایجی، شهر رمزآلود جرجان، روزنامه همشهری.
- ↑ رایجی، شهر رمزآلود جرجان، روزنامه همشهری.
- ↑ جعفریان، مقالات تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۱۷۳.
- ↑ جعفریان، مقالات تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۱۷۳.
- ↑ جعفریان، مقالات تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۱۷۳.
منابع
- ابن حمزه، محمد بن علی، الثاقب فی المناقب، قم، انصاریان، ۱۳۷۰ش.
- ابن طباطبا علوی اصفهانی، ابراهیم، مهاجران آل ابوطالب، مشهد، آستان قدس رضوی (بنیاد پژوهشهای اسلامی)، ۱۳۷۲ش.
- اصطخری، ابراهیم بن محمد، مسالک الممالک، بیروت، دار صادر، بیتا.
- افندی، عبدالله، ریاض العلما و حیاض الفضلا، قم، کتابخانه مرکزی آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۱ق.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، تهران، نشر علم، ۱۳۸۷ش.
- جعفریان، رسول، مقالات تاریخی، تهران، دلیل ما،۱۳۸۷ش.
- حسکانی، عبیدالله، شواهد التنزیل لقوائد التفضیل فی الآیات النازله فی اهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۹ش.
- رایجی، عباس، «شهر رمزآلود جرجان»، رورنامه همشهری، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- سهمی، حمزه بن یوسف، تاریخ جرجان، حیدرآباد هند، مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیه، ۱۳۶۹ق.
- شوشتری، نورالله، مجالس المومنین، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۷ش.
- سید مرتضی، علی بن حسین، رسائل الشریف المرتضی، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- قطب راوندی، سعید بن هبهالله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام مهدی(ع)، ۱۳۶۸ش.
- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- مخلصی، محمدعلی، «جرجان»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- معطوفی، اسدالله، استرآباد و گرگان در بستر تاریخ ایران، مشهد، درخشش، ۱۳۷۴ش.
- معطوفی، اسدالله، گرگان و استرآباد سنگ مزارها کتیبههای تاریخی، تهران، حروفیه، ۱۳۸۷ش.
- مفید، محمد بن محمد، المسائل السرویه، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
- مقدسی، محمد، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، بیروت، دار صادر، بیتا
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم(دفتر انتشارات اسلامی)، ۱۳۷۶ش.