ابطح
اَبْطَح یا مُحَصَّب ناحیهای میان مکه و منا، در مسیر مدینه و در فاصلهای حدود یک فرسخ از شهر مکه است. این منطقه از یکسو به کوه حُجون و بطن وادی و از سوی دیگر به مسجد سلسبیل محدود میشود[۱] و منزلگاه (خَیف) قبیلهٔ بنیکنانه بوده است.[۲] ابطح سرزمینی هموار و محل عبور سیلابهاست و در منابع تاریخی با نامهای «اَباطِح» و «بَطحاء» نیز شناخته میشود. گفته شده بهدلیل فراوانی سنگریزه و شن، به آن «مُحَصَّب» گفتهاند.[۳]
بر پایه روایات، حضرت آدم(ع) در این مکان به دستور جبرئیل، شیطان را با سنگریزه زد.[۴] عبدالمطّلب، جدّ پیامبر اسلام(ص)، که به «ابوالبطحاء» و «سیدالبطحاء» شهرت داشت، به سبب سکونت در بطحاء بدین نام خوانده شد[۵] و پیامبر اسلام(ص) نیز به همین دلیل «اَبطَحی» نامیده شده است.[۶]
ابطح محل پرورش پیامبر اکرم(ص)[۷] و محل نخستین آشکارسازی دعوت او بوده است.[۸] پیامبر(ص) پس از صلح حدیبیه برای عمرهٔ مفرده و نیز در جریان فتح مکه در این منطقه اقامت داشت و در همانجا با او بیعت شد[۹] و نبرد با قبیلهٔ هوازن نیز در همین ناحیه رخ داد.[۱۰]
در دورهٔ جاهلیت، قُصَیّ بن کِلاب قریش را در ابطح گرد آورد و پس از داوری یَعْمُر بن کعب بن لیث، ریاست مکه به او واگذار شد و قبایل خزاعه و بنیبکر از مکه کوچ کردند [۱۱] او قریش را به دو گروه «قریش بطاح» و «قریش ظواهر» تقسیم کرد: گروهی که در ابطح ساکن شدند و به «قریشِ بِطاح» شهرت یافتند، شامل تیرههای عدی، جُمَح، تَیم، سَهم، مخزوم، اسد، زُهره، عبدمناف، عبدالدار، عبدالعزی، امیه و هاشم؛ و گروهی که در ظَهر مکه سکونت داشتند و به «قریشِ ظَواهِر» معروف شدند.[۱۲]
همچنین در جریان واقعهٔ کربلا، برخی از شهدای کربلا، از جمله یزید بن ثُبَیط عبدی به همراه دو فرزندش، در این مکان به کاروان امام حسین(ع) پیوستند.[۱۳]
بیشتر فقها، توقف کوتاهمدت حاجیان در ابطح را در روز سیزدهم ذیالحجه از ایام حج، مستحب دانستهاند.[۱۴] همچنین برای کسی که در مکه مُحرِم شده است، مستحب است هنگام رسیدن به ابطح، صدای خود را در تلبیه بلند کند.[۱۵]
پانویس
- ↑ ابوالفداء، تقویم البلدان، ۱۳۸۶ش، ص۸۵-۸۶.
- ↑ ازرقی، اخبار مکه، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۳۰؛ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۱، ص۷۴.
- ↑ ابوالفداء، تقویم البلدان، ۱۳۸۶ش، ص۸۵-۸۶.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دارالصادر، ج۱، ص۶.
- ↑ نویری، نهايه الارب في فنون الادب، وزاره الثقافه و الارشاد القومی، ج۱۶، ص۴۰-۴۲؛ حمیری، الروض المعطار فی خبر الاقطار، ۱۳۶۳ش، ص۷.
- ↑ حمیری، الروض المعطار فی خبر الاقطار، ۱۳۶۳ش، ص۷.
- ↑ ابنسعد، طبقات الکبری، بیروت، ج۱، ص۷۶.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار الصادر، ج۲، ص۲۴.
- ↑ ابنسعد، طبقات الکبری، ج۱، ص۱۲۲؛ ج۸، ص۲۳۶.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۸۰۹.
- ↑ رفیعی، «ابطح»، دانشنامه بزرگ اسلامی.
- ↑ دمشقی، ص۴۲۷؛ عبدالمؤمن، ج۱، ص۲۰۳؛ حمیری، الروض المعطار، ۱۳۶۳ش، ص۷؛ ابنسعد، طبقات الکبری، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۵۸.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، بیروت، ج۵، ص۳۵۳-۳۵۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۲۶۲ش، ج۲۰، ص۵۷.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۲۶۲ش، ج۱۸، ص۲۸۲.
منابع
- ابنسعد، محمد، طبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، بیروت.
- ابوالفداء، اسماعیل بن علی، تقویم البلدان، قاهره، مکتبه الثقافه الدینیه، ۱۳۸۶ش.
- ازرقی، محمد بن عبدالله، اخبار مکه و ما جاء فیها من الآثار، بیروت، دار الاندلس، ۱۴۱۶ق.
- حموی، یاقوت، معجم البلدان، بیروت، دارالصادر، ۱۹۵۵م.
- حمیری، محمد بن عبدالمنعم، الروض المعطار فی خبر الاقطار، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۳۶۳ش/۱۹۸۴م.
- رفیعی، علی، «ابطح»، دانشنامه بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۴ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، بیروت، بینا، بیتا.
- نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۲۶۲ش.
- نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایه الارب فی فنون الادب، قاهره، وزاره الثقافه و الارشاد القومی، بیتا.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، موسسه الاعلمی المطبوعات، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارالصادر، بیتا.