آیه ۲۶۱ سوره بقره
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره بقره |
| شماره آیه | ۲۶۱ |
| جزء | ۳ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | فضیلت انفاق در راه خدا |
| آیات مرتبط | آیه ۲۶۱ سوره بقره، آیه ۲۴۵ سوره بقره، آیه ۴۰ سوره نساء، آیه ۶۰ سوره انفال، آیه ۱۱ سوره حدید و آیه۱۸ سوره حدید |
آیه ۲۶۱ سوره بقره نخستین آیه از مجموعه آیاتی است که دربارهٔ انفاق سخن میگوید.[۱] به گفته برخی از مفسران، ذکر این آیه پس از آیات معاد به معنای تأکید بر نجاتبخش بودن انفاق در قیامت است[۲]
در آیه ۲۶۱ سوره بقره، به جای اینکه عمل انفاقکننده به دانه تشبیه شود، خود انفاقکننده به دانه تشبیه شده است.[۳] مفسران این نکته را چنین توضیح دادهاند که عمل هر فرد نمایانگر شخصیت و وجود اوست، و هرچقدر عمل او گسترش یابد، خود فرد نیز در فرآیند رشد و تکامل قرار میگیرد.[۴]
به بیان مفسران، فعل مضارع «یُنفِقُونَ» در آیه، نشان از استمرار سیره مردان الهی بر انفاق دارد[۵] و کلمه «واسع» در انتهای آیه، پاداش بیحد و مرز خداوند به انفاقکننده را میرساند.[۶] عبارت «فی سبیل الله» نیز کلی است و هر کار خیری را در بر میگیرد، هرچند مصداق بارز آن جهاد در راه خداست.[۷]
﴿مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ٢٦١﴾ [بقره:261]|﴿مَثَل (صدقات) کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق میکنند همانند دانه ای است که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه ای صد دانه باشد؛ و خداوند برای هر کس که بخواهد (آن را) چند برابر میکند، و خداوند گشایشگر داناست ٢٦١﴾
براساس نقل مُفَضَّل بن محمد جُعْفی از امام صادق(ع)، در آیه ۲۶۱ سوره بقره، مراد از دانه گندم حضرت فاطمه(س) است و هفت خوشه گندم به هفت فرزند او اشاره دارد که نخستین آنها امام حسین(ع) و هفتمین آنها امام مهدی(ع) هستند.[۸] برخی این روایت را بهعنوان غلو فرقههای غالی در شیعه میدانند[۹] و سید ابوالقاسم خویی بهدلیل ضعف سند روایت، بهویژه ناشناخته بودن مفضل بن محمد جُعْفی، آن را رد کرده است.[۱۰] همچنین اشکالات محتوایی از جمله تعداد امامان و نقش امام حسن(ع) مطرح شده است.[۱۱] در مقابل، برخی معتقدند که این روایت به تعداد امامان اشاره ندارد و تنها برخی از ائمه(ع) را بهدلیل ویژگی خاصشان، بهعنوان خوشه معرفی کرده است[۱۲] یا اینکه عدد هفت در اینجا نماد کثرت است نه عدد حقیقی.[۱۳]
عبدالله جوادی آملی پاداش اصلی انفاق را پاداش معنوی و اخروی میداند، نه پاداش مادی دنیوی، چرا که در دنیا همیشه انفاق منجر به افزایش مال نمیشود.[۱۴] بااینحال، وی بر این باور است که انفاق آثار دنیوی نیز دارد، از جمله بهرهمندی از برکات نظام اسلامی مانند امنیت، ترویج خیر در جامعه و تشویق دیگران به انفاق، و گاهی نیز ممکن است نفع مادی به انفاقکننده برسد.[۱۵]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۱۲.
- ↑ اندلسی، البحر المحيط فى التفسیر، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۳۱۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۱۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۱۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۱۴
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۷۸ش، ج۱۲، ص۳۱۷.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۷۸ش، ج۱۲، ص۳۱۹.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۷۸ش، ج۱۲، ص۳۳۴.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۱۴۷.
- ↑ هاشمی، «احادیث غلو در اهل سنت و تشیع»، ص۴۶.
- ↑ خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج۱۸، ۱۴۰۹ق، ص۳۰۷.
- ↑ Bar-Asher, Scripture And Exegesis In Early Imami Shiism, 1999. p.233.
- ↑ پهلوان، «مستشرقان یهودی و تفاسیر اولیه امامیه»، ص۳۵ و ۳۶.
- ↑ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۶ق، ، ج۱، ص۵۴۲ (پاورقی).
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۷۸ش، ج۱۲، ص۳۲۲.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۷۸ش، ج۱۲، ص۳۲۲.
منابع
- اندلسی، ابو حیان محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، بتحقیق محمد جمیل صدقی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
- بحرانی، سید هاشم ، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق، قسم الدراسات الاسلامیة موسسة البعثة، تهران، بنیاد بعثت، ۱۴۱۶ق.
- پهلوان، منصور، مستشرقان یهودی و تفاسیر اولیه امامیه، سفینه، سال هفتم، ش۲۵، زمستان ۱۳۸۸ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۷۸ش.
- خوئی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه، بیروت، دارالزهراء، ۱۴۰۹ق.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا، بوی جوی مولیان، تهران، توس، ۱۳۵۷ش.
- طباطبایی سید محمدحسین، المیزان، چاپ پنجم، قم، مکتبه الانشر الاسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، مکتبه العلمیه الاسلامیه، بیتا.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، بتصحیح سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق.
- قرشی علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- مولوی، جلال الدین محمد بن محمد بلخی، مثنوی معنوی، به تصحیح عبدالکریم سروش، تهران، نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- هاشمی، ریحانه، احادیث غلو در اهل سنت و تشیع، هفت آسمان، دروه ۱۶، ش۶۳ و ۶۴، اسفند ۱۳۹۳ش.
- Bar-Asher, Meir, Scripture And Exegesis In Early Imami Shiism, The Hebrew University, Jerusalem, 1999.