کاربر:Sultanmoradi/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخهها
Sultanmoradi (بحث | مشارکتها) ←تغییر فرهنگ بومی: اصلاح ارقام |
Sultanmoradi (بحث | مشارکتها) |
||
| خط ۵۹: | خط ۵۹: | ||
* آقابزرگ، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعه، نقباء البشر فی القرن الرابع العشر، دارالمرتضی، مشهد، ۱۴۰۴ق. | * آقابزرگ، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعه، نقباء البشر فی القرن الرابع العشر، دارالمرتضی، مشهد، ۱۴۰۴ق. | ||
* آل فرعون، فریق مزهر، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵. | * آل فرعون، فریق مزهر، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵. | ||
* | * آهنگران، امیر؛ مختاری, محمد تقی؛ رازنهان, محمد حسن، «بازکاوی نقش انگلستان و کمپانی هند شرقی در جدایی افغانستان از ایرانِ دورۀ قاجار. پژوهش های تاریخی», دوره ۷، شماره ۳، آذر ۱۳۹۴ش. | ||
* احمدی اختیار، مهدی؛ دهقان نژاد، مرتضی، «تحلیلی بر قرارداد گمرکی ایران و روسیه در دوره قاجار»، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۲۱، بهار ۱۳۸۸ش. | * احمدی اختیار، مهدی؛ دهقان نژاد، مرتضی، «تحلیلی بر قرارداد گمرکی ایران و روسیه در دوره قاجار»، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۲۱، بهار ۱۳۸۸ش. | ||
* اسکندری، مصطفی، شناخت استعمار، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۸۹ش. | * اسکندری، مصطفی، شناخت استعمار، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۸۹ش. | ||
| خط ۶۸: | خط ۶۸: | ||
* حاتمی، حسین و حسن بهشتیسرشت، «تقابل و تعامل آخوند ملا محمد کاظم خراسانی و سید محمد کاظم یزدی در جریان انقلاب مشروطه»، فصلنامه علوم انسانی دانشگاه الزهرا(س)، ش۷۱، ۱۳۸۷ش. | * حاتمی، حسین و حسن بهشتیسرشت، «تقابل و تعامل آخوند ملا محمد کاظم خراسانی و سید محمد کاظم یزدی در جریان انقلاب مشروطه»، فصلنامه علوم انسانی دانشگاه الزهرا(س)، ش۷۱، ۱۳۸۷ش. | ||
* حیدری، اصغر، «روحانیت و نهضت تحریم تنباکو»، تاریخ معاصر ایران، شماره ۴۲، تابستان ۱۳۸۶ش. | * حیدری، اصغر، «روحانیت و نهضت تحریم تنباکو»، تاریخ معاصر ایران، شماره ۴۲، تابستان ۱۳۸۶ش. | ||
* خراسانی، رضا؛ مرزه، محمد | * خراسانی، رضا؛ مرزه، محمد حسین، «بسترهای تضاد و مقاومت گفتمان شیعی در عراق معاصر»، رهیافت های سیاسی و بین المللی، شماره ۷۲، زمستان ۱۴۰۱ش. | ||
* خسروشاهی، سید هادی، «فتاوای علمای بزرگ برای جهاد با دشمن»، | * خسروشاهی، سید هادی، «فتاوای علمای بزرگ برای جهاد با دشمن»، درسهایی از مکتب اسلام، سال چهارم، شماره ۲، فروردین ۱۳۴۱ش. | ||
* خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش. | * خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش. | ||
* دهخدا، علیاکبر، | * دادفر، سجاد؛ نعمتی، نورالدین، «مراجع ایرانی و قیام ۱۹۲۰ شیعیان عراق»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، شماره ۹، بهار ۱۳۹۲ش. | ||
* رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق: ۱۹۰۰-۱۹۲۴، ترجمۀ جعفر دلشاد، | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، تهران، روزنه، ۱۳۷۳ش. | ||
* رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق: ۱۹۰۰-۱۹۲۴، ترجمۀ جعفر دلشاد، اصفهان، انتشارات جهارباغ، ۱۳۸۰ش. | |||
* ساعی، احمد، درآمدی بر شناخت مسائل اقتصادی سیاسی جهان سوم، تهران، قومس، چ دوم، ۱۳۷۵ش. | * ساعی، احمد، درآمدی بر شناخت مسائل اقتصادی سیاسی جهان سوم، تهران، قومس، چ دوم، ۱۳۷۵ش. | ||
* شاپوریان، علی محمد، «استقلال پاکستان»، هلال، شماره ۸۲، مرداد و شهریور ۱۳۴۷ش. | * شاپوریان، علی محمد، «استقلال پاکستان»، هلال، شماره ۸۲، مرداد و شهریور ۱۳۴۷ش. | ||
* علیزاده، حسن، فرهنگ خاص علوم سیاسی، تهران، روزبه، ۱۳۸۱ش. | * علیزاده، حسن، فرهنگ خاص علوم سیاسی، تهران، روزبه، ۱۳۸۱ش. | ||
| خط ۸۰: | خط ۸۰: | ||
* قاسمیان، سلمان، «بررسی تأثیرات اجتماعی و اقتصادی ظهور استعمار بر شیعیان سواحل جنوبی خلیج فارس در عصر صفوی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال سیزدهم، شماره ۴۷، تابستان ۱۴۰۱ش. | * قاسمیان، سلمان، «بررسی تأثیرات اجتماعی و اقتصادی ظهور استعمار بر شیعیان سواحل جنوبی خلیج فارس در عصر صفوی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال سیزدهم، شماره ۴۷، تابستان ۱۴۰۱ش. | ||
* قدیمی قیداری، عباس، «رویکردهای مورخان قاجاری به اروپا و استعمار»، جستارهای تاریخی، سال اول - شماره ۱، ۱۳۸۹ش. | * قدیمی قیداری، عباس، «رویکردهای مورخان قاجاری به اروپا و استعمار»، جستارهای تاریخی، سال اول - شماره ۱، ۱۳۸۹ش. | ||
* کدی، نیکی، | * کدی، نیکی، تحریم تنباکو در ایران، ترجمۀ شاهرخ قائم مقامی، تهران، ۱۳۵۸ش. | ||
* کورانی، حسین، «امام خمینی (ره) و استعمار، | * کورانی، حسین، «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی(ره)، تاریخ انتشار مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۷ش. | ||
* منظورالاجداد، محمد حسین؛ طرفدارای، منصور، «استعمار انگلیس و حکومت شیعی اود (۱۷۲۲-۱۸۵۶ م)»؛ شیعهشناسی، شماره ۲۷، پاییز ۱۳۸۸ش. | * منظورالاجداد، محمد حسین؛ طرفدارای، منصور، «استعمار انگلیس و حکومت شیعی اود (۱۷۲۲-۱۸۵۶ م)»؛ شیعهشناسی، شماره ۲۷، پاییز ۱۳۸۸ش. | ||
* موسوی جشنی، سید صدرالدین؛ معین گلباغ، محمد، «مطالعه تطبیقی رویکرد امام خمینی(س) و مهاتما گاندی به عدم خشونت»، پژوهشنامه متین، شماره ۷۱، تابستان ۱۳۹۵ش. | * موسوی جشنی، سید صدرالدین؛ معین گلباغ، محمد، «مطالعه تطبیقی رویکرد امام خمینی(س) و مهاتما گاندی به عدم خشونت»، پژوهشنامه متین، شماره ۷۱، تابستان ۱۳۹۵ش. | ||
* ویلی، | * ویلی، جویس، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ترجمه مهوش غلامی، موسسه اطلاعات، ۱۳۷۳ش. | ||
* هاردی، | * هاردی، پیتر، مسلمانان هند بریتانیا، ترجمۀ حسن لاهوتی، مشهد، ۱۳۶۹ش. | ||
{{چپچین}} | |||
*an overview of european invasion of islamic world, pbs.com. | {{چپچین}} | ||
Chandra, Bipan, India's Struggle for Independence, New Delhi: Penguin Books, 1989. | *''an overview of european invasion of islamic world'', pbs.com. | ||
Chandra, Bipan, ''India's Struggle for Independence'', New Delhi: Penguin Books, 1989. | |||
*Litvak, Meir, A Failed Manipulation: The British, the Oudh Bequest and the Shī'ī 'Ulamā' of Najaf and Karbalā, British Journal of Middle Eastern Studies, Vol.27, No.1, May, 2000. | *Litvak, Meir, A Failed Manipulation: The British, the Oudh Bequest and the Shī'ī 'Ulamā' of Najaf and Karbalā, British Journal of Middle Eastern Studies, Vol.27, No.1, May, 2000. | ||
*McDonnell, The West's Colonization of Muslim Land and the Rise of Islamic Fundamentalis, peace university. | *McDonnell, ''The West's Colonization of Muslim Land and the Rise of Islamic Fundamentalis'', peace university. | ||
*Nakash, Yitzhak, The Shi'is of Iraq Paperback, US, Princeton University Press, 2003. | *Nakash, Yitzhak, The Shi'is of Iraq Paperback, US, Princeton University Press, 2003. | ||
*Warmington, Brian H. , Brett, Michael and Abun-Nasr, Jamil M. North Africa after 1830, Encyclopedia Britannica. | *Sullivan, d. & Hickel, j. ''How British colonialism killed 100 million Indians in 40 years'', aljazeera. | ||
*Warmington, Brian H. , Brett, Michael and Abun-Nasr, Jamil M. ''North Africa after 1830'', Encyclopedia Britannica. | |||
{{پایان}} | {{پایان}} | ||
نسخهٔ ۲۲ اکتبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۰۳
استعمار به معنای تسلط قهری یک ملت بر ملتی دیگر و نگه داشتن آنان در وضعیت وابسته، فرودست و عقبمانده است. استعمارِ اروپاییان با اشغال کشورهای مسلماننشینِ شمال آفریقا آغاز شد و سپس بر جوامع دیگر از جمله جامعۀ شیعیان ایران، عراق و هند گسترش یافت. به گفتۀ محققان، ایران هیچگاه رسماً مستعمره نشد؛ اما از طریق قراردادهای ناعادلانۀ تجاری، تحت تأثیرِ قدرتهای استعماری قرار گرفت. قوای انگلیسی طی جنگ جهانی اول، عراق را اشغال کردند و حکومتی دستنشانده در آن مستقر نمودند. در هند نیز حکومت شیعی اَوَد به دست کمپانی هند شرقیِ انگلستان نابود شد. اشغال فلسطین و تأسیس اسرائیل را نیز از پیامدهای استعمار میدانند.
تجزیۀ کشورهای مستعمره و تصرف منابع اقتصادی آنها را یکی از روشهای کلیدیِ استعمارگران دانستهاند. پس از جنگ جهانی اول، امپراتوری عثمانی با دخالت قدرتهای استعماری تجزیه شد و کشورهای جدیدی مانند عراق، سوریه و لبنان ایجاد شدند. همچنین تصرف منابع طبیعی، قراردادهای استعماری، ایجاد تغییرات فرهنگی و زبانی و تضعیف هویت بومی از جمله روشهای استعماری برشمرده شده است. محققان، مقاومت در برابر استعمار را به شیوههای مختلفی دستهبندی میکنند. از جملۀ این روشها میتوان به فتاوای علمای شیعه در عراق و ایران، تأسیس سازمانهای ضد استعماری، قیامهای مسلحانه و انقلاب یا استقلالطلبیهای خشونتپرهیز اشاره کرد.
مفهوم استعمار
استعمار، گرچه واژهای به معنای آبادگری و عمرانخواهی است، در اصطلاح به معنای تصرف قهری بخشی از یک کشور و سکونت یافتن در آن است.[۱] در اصطلاح سیاسی، استعمار به معنای تسلط فرهنگی، سیاسی و اقتصادی ملتی نیرومند بر ملتی ضعیف و نگه داشتن آنان در وضعیت وابسته، فرودست و عقبمانده است[۲] و با مفهوم استثمار (بهرهکشی) ارتباط نزدیک دارد.[۳] طبق اسناد تاریخی بسیاری از کشورهای اسلامی و جوامع شیعی تحت تأثیر استعمار اروپائیان بودهاند.[۴]
گسترۀ استعمار در جوامع اسلامی
قدرت گرفتنِ حکومت عثمانی و قطع ارتباط زمینی اروپا و آسیا،[۵] انباشت سرمایه در دستگاه کلیسایی اروپا و میل به تصاحب ثروتهای افسانهای شرق را علت اصلی روی آوردنِ اروپائیان به استعمار دانستهاند.[۶] گفته شده است که اروپاییانِ قرن پانزده و شانرده میلادی، علاوه بر مقاصد اقتصادی، به انگیزۀ مبارزه با توسعۀ اسلام دست به استعمار مناطق مسلماننشینِ شمال آفریقا زدند.[۷] پژوهشگران، سُبَته (شهری مسلماننشین در شمال مراکش امروزی) را اولین مکانی دانستهاند که توسط اروپاییان استعمار شد.[۸] جوامع اسلامی الجزایر، لیبی، مصر و تونس از جمله کشورهایی هستد که مستعمرۀ اروپاییان بودهاند.[۹] در میان جوامع شیعی نیز، ایران، عراق و اَوَد (در هند) را جوامعی میدانند که تحت تأثیر استعمار بودهاند.[۱۰]
ایران و قراردادهای استعماری
ایران هیچگاه به طور رسمی و به شکل کامل مستعمره نبوده استبا اینحال پژوهشها نشان میدهد که از زمان حضور نخستین گروه از استعمارگران در قرن ۱۶ میلادی[۱۱] تا سالهای منتهی به انقلاب اسلامی ایران،[۱۲] این کشور همواره تحت تأثیر قدرتهای استعماری بوده است. چنان که از برخی اسناد و مکاتبات تاریخی برمیآید، در این دورانها برخی از قراردادهای تجاریِ ایران با کارگزاران خارجی، مصداق تسلط نیروی استعماری بر ایران دانسته شده است.[۱۳] در قرن بیستم نیز، محمد مصدق و ابوالقاسم کاشانی با حمایت مردمی توانستند نفت ایران را از سلطۀ کارگزاران انگلیسی خارج و آن را ملّی کنند.[۱۴] با این حال، فشارها و کارشکنیهای انگلستان و آمریکا ادامه یافت و در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش طی کودتایی دولت مصدق سقوط کرد.[۱۵]
اشغال عراق توسط نیروهای انگلیسی
بریتانیا طی جنگ جهانی اول (۱۳۳۲ق/۱۹۱۴م) به دولت عثمانی اعلام جنگ کرد.[۱۶] طبق گزارشها، انگلیسیها گمان میکردند که شیعیان، جانب انگلیسیها را بگیرند و عمال عثمانی را از عراق بیرون برانند.[۱۷] به خلاف این تصور و علیرغم این که فقیهان شیعۀ عراق از حکومت عثمانی ناراضی بودند، علیه بریتانیا فتوای جهاد دادند؛ زیرا اشغال سرزمین اسلامی به دست مسیحیان را شرعاً حرام برمیشمردند.[۱۸] با این حال، قوای انگلیسی توانستند با تکیه بر سلاحهای سنگین، نیروی هوایی[۱۹] و نیروی انسانیای که از هند اعزام میشد[۲۰] بر عراق مسلط شوند.
سرنگونی حکومت شیعیانِ اَوَد در هند
کمپانی هند شرقیِ انگلستان، در میانۀ قرن هجدهم (۱۷۵۷م تا ۱۷۶۴م) با حکومتهای محلی هندوستان، از جمله حکومت شیعۀ اَوَد وارد نبرد شد و آنها را شکست داد.[۲۱] از آن پس، کمپانی انگلیسی با نفوذ و کارشکنی و اخذ مالیتهای زیاد از زمیندارنِ آن منطقه، باعث برهم زدن رابطۀ متوازن میان حاکمان اَود با زمیندارن آن منطقه شد و شورشهایی را در پی داشت.[۲۲] همچنین انگلستان وامهای کلانی به حکومت اود داد و در ازای مطالباتش، بخشی از سرزمین شیعیان و همچنین روابط خارجیِ آنها را تحت تسلط خود گرفت و اَوَد را به حکومتی دستنشانده تبدیل کرد.[۲۳] بریتانیا در سال ۱۸۵۸م به بهانۀ پایان دادن به شورشهای اود، به حکومت شیعیان در این منطقه پایان داد و آن منطقه را به امپراتوری خود ضمیمه کرد.[۲۴]
اشغال فلسطین
بسیاری از اندیشمندان، مسئلۀ اشغال فلسطین را از پیامدهای استعمار میدانند.[۲۵] به گفتۀ این اندیشمندان، فتح امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول و قیومیتِ بریتانیا بر فلسطین منجر به ظهور اسرائیل شد.[۲۶] جدا از نحوۀ شکلگیریِ اسرائیل، برخی تحلیلگران فرایند شهرکسازی رژیم صهیونیستی در مناطق فلسطینی را نمونهای از اشغال استعماری برشمردهاند.[۲۷] همچنین تلاش این رژیم برای سلطه بر نوار غزه و ساخت مناطق یهودینشین در این منطقه را پدیدهای استعماری دانستهاند.[۲۸]
شیوههای مبارزه با استعمار
فتوای مراجع علیه اشغالگران
- «مطالبه حقوق بر مردم عراق واجب است و بر ایشان است که در ضمن اقدام برای تحقق خواستههایشان، رعایت آرامش و امنیت را بنمایند و در صورتی که انگلیسها از قبول خواستههای مردم امتناع نمایند بر مردم جایز است که برای دفاع، متوسل به زور و قوت بشوند». [۲۹]
در میان اسناد بهجا مانده، نمونههای آشکاری از مبارزۀ مراجع عراق با استعمار انگلستان وجود دارد. سید محمدکاظم یزدی مبارزه علیه انگلستان را واجب اعلام کرد،[۳۰] محمدتقی شیرازی فتوای جهاد داد[۳۱] و همچنین استخدام در ادارات انگلیسی را برای مسلمانان حرام دانست.[۳۲] به گفتۀ تاریخنگاران، مراجعی مانند آخوند خراسانی[۳۳] و حتی شیخالشریعۀ اصفهانی صریحاً شورشهای ضدانگلیسی را رهبری میکردند.[۳۴] علاوه بر عراق، حضور نیروهای خارجی در ایران نیز با واکنش مراجع همراه بود. برای مثال محمدتقی شیرازی در سال ۱۳۲۹ق و پس از حمله نیروهای روسیه به شمال ایران، فتوایی در لزوم مقابله با آنان داد.[۳۵] این فتاوا محدود به سرزمینهای شیعه نبود و مثلاً در پی اشغال کشور لیبی توسط قوای ایتالیایی و نیز هجوم قوای روسیه و انگلیس به ایران، سید کاظم یزدی مقابله با اشغالگران را وظیفه تمام مسلمانان اعلام کرد.[۳۶]
همچنین طبق گفتۀ مورخان، برخی از روحانیون ایران و عراق دست به تأسیس گروههایی ضد استعماری همچون جمعیت نهضت اسلامی، حزب سری نجف و حزب سری کاظمین زدند.[۳۷]
مخالفت با قراردادهای استعماری
چنان که از گزارشهای تاریخی دوران قاجار بر میآید، برخی اندیشمندانِ این دوران با مفهوم استعمار و اثراتی که به ویژه در هند بر جای گذاشته بود آگاهی داشتند.[۳۸] با توجه به این مسائل، روحانیون شیعه با بسیاری از این قراردادها، از جمله امتیازنامۀ رویتر (ساختن جاده، راهآهن، سد و بهرهبرداری از معادن، جنگلها و گمرکات ایران) و امتیازنامۀ رِژی (انحصار توتون و تنباکو) مخالفت کردند.[۳۹] در میان اتفاقاتی که در ماجرای نهضت تنباکو موثر بودند میتوان به مبارزات سیدجمالالدین اسدآبادی و فتوای میرزای شیرازی اشاره کرد.[۴۰]
تلاش برای براندازی حکومتهای دستنشانده
در ۱۹۳۲م/۱۳۴۰ق عالمانی همچون محمدحسین نائينى، سید ابوالحسن اصفهانی، مهدى خالصى و سيد حسن صدر، با پادشاهی ملک فيصل به عنوان دستنشاندۀ انگلستان مخالفت کردند.[۴۱] همچنین در سال ۱۹۴۱م و پس از حاکم شدن فیصل، قیامی علیه او شکل گرفت و برخی از فقیهان شیعه از جمله سید ابوالحسن اصفهانی، محمدحسین کاشفالغطا و عبدالکریم جزایری در حمایت از این قیام فتوای جهاد دادند.[۴۲]
انقلاب و استقلالخواهی خشونتپرهیز
به گفتۀ مورخان در قرن نوزدهم میلادی، هندیها تلاش کردند تا از طریق مبارزۀ خشوتآمیز با استعمار مبارزه کنند؛ اما انگلیسیها این شورش را سرکوب کردند.[۴۳] اما جنبش استقلالطلبی هند در قرن بیستم میلادی و با رهبری خشونتپرهیز گاندی به نتیجه رسید.[۴۴] پس از آن مسلمانان هندوستان نیز خواستار استقلال از هند شدند و از طریق فعالیتهای حزبیِ خود، کشور پاکستان را تشکیل دادند.[۴۵]
برخی پژوهشگران، خوشنتپرهیزیِ گاندی را با روش امام خمینی در انقلاب اسلامی ایران مقایسه کردهاند.[۴۶] امامخمینی در بسیاری از سخرانیها و مکتوبات خود، استعمار را مایۀ غارت ثروت ملی، وابستگی اقتصادی، تباهی فرهنگ و ارزشهای بومی، دینستیزی و تفرقهافکنیِ مذهبی برشمرده است.[۴۷] وی سلسلۀ پهلوی را دستنشاندۀ استعمارگران میدانست؛[۴۸] اما به گفتۀ پژوهشگران، امام خمینی در روش مبارزاتی خود اعتقادی به حرکتهای مسلحانه نداشت.[۴۹]
شیوههای استعمار
تصرف یا تجزیۀ سرزمینها
یکی از اولین روشهای استعماری را تصرف یک سرزمین برشمردهاند.[۵۰] برای مثال استعمارگران پرتغالیها در قرن شانزدهم جزایری همچون هرمز و بحرین را به تصرف خود درآورند.[۵۱] همچنین گزارش شده که در ابتدای قرن بیستم ۹۰٪ خاک آفریقا تحت استعمار بود.[۵۲] استعمارگران اروپایی قلمرو عثمانی را اشغال و سپس تجزیه کردند و کشورهای جدیدی مانند عراق، سوریه، و لبنان را شکل دادند.[۵۳] این رویه بعد از جنگ جهانی دوم، با تأسیس اسرائیل ادامه یافت.[۵۴] در ایران دورۀ قاجار نیز، انگلستان برای حفظ تسلطش بر هند و در رقابت با فرانسه و روسیه، به جزایر خلیجفارس حمله کرد و سپس طی عهدنامۀ پاریس، افغانستان را از ایران جدا نمود.[۵۵]
تغییر فرهنگ بومی
یکی از روشهای تسلط استعماری را ایجاد تغییرات فرهنگی در مناطق مستعمره برشمردهاند.[۵۶] ترویج بیبند و باری، تضعیف ارزشهای بومی و تغییر نظام ارزشهای اخلاقی را ازجمله موارد تغیرات فرهنگی استعمارگران دانستهاند.[۵۷] همچنین انگلیسیها در هند به دنبال تثبیت زبان هندی، و مسلمانان خواستار تثبیت زبان اردو بودند؛ اما مسلمانان هند موسساتی را تأسیس کردند تا زبان اردو را ترویج کنند.[۵۸] فرانسه نیز در لبنان و سوریه سعی کرد زبان فرانسوی را گسترش دهد و علاوه برآن شیوۀ زندگی اروپایی را در این مناطق رواج دهد.[۵۹]
استتعمار اقتصادی
از جمله مواردی که در بین دولتهای استعمارگر گزارش شده است میتوان به روشهایی همچون غارت منابع و مالیاتستانی از تجار و بازرگانان اشاره کرد.[۶۰] برای مثال، هدف استعمارگرانِ جزایر خلیج فارس را اخذ مالیات از تجار خلیج فارس، تسلط بر کشتیرانیِ اقیانوس هند و تسلط بر عواید صید مروارید ذکر کردهاند.[۶۱] همچنین طی جنگ جهانی دوم، روسیه و انگلستان شمال و جنوب ایران را اشغال کردند و منافع اقتصادی، تجاری و نظامی این مناطق را تحت تسلط خود گرفتند.[۶۲]
از جمله روشهای غیرمستقیمِ استعمار نیز به مواردی همچون تکمحصولی کردن کشاورزی، وابستگی نظام تولیدِ مستعمره به کشور استعمارگر و تحمیل نظام توسعه اشاره شده است.[۶۳] برای مثال، طبق گفتۀ پژوهشگران دلیلِ اینکه قراردهای خارجیِ دوران قاجار، کشورِ ایران را به وضعیتی شبهاستعماری تبدیل کرده بود، این بود که صادرات مواد خام به سرعت رو به رشد بود و از صادرات تولیدات ایرانی کاسته میشد.[۶۴] همچنین، یکی از اولین اقدامات استعمارگرانِ انگلیسی در هند و بنگلادش، نابودسازی صنعت و کشاورزی محلی و سوق دادن مردم محلی به خامفروشی مواد اولیه بود.[۶۵] به گفتۀ پژوهشگران، این سیاست منجر به قحطیهایی عظیم میشد و برای مثال فقط بین ۱۸۸۰م تا ۱۹۲۰م بیش از ۱۰۰میلیون هندی در اثر این قحطیهای ساختگی جان باختند.[۶۶]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ استعمار.
- ↑ اسکندری، شناخت استعمار، ۱۳۸۹ش، ص۱۹.
- ↑ اسکندری، شناخت استعمار، ۱۳۸۹ش، ص۲۰.
- ↑ Warmington, Et al, "North Africa after 1830"; منصورالاجداد و طرفداری، «استعمار انگلیس و حکومت شیعی اود»، ص ۱۰۷؛ حیدری، «روحانیت و تحریم تنباکو»، ص۸۰؛ الکاتب، تجربه الثوره الاسلامیه فی العراق، ۱۹۸۱م، ص۵۲.
- ↑ طرفداری، «حضور نخستین استعمارگران اروپایی در خلیج فارس: سرآغاز رویارویی دو نظام اقتصاد سنتی شرق و اقتصاد بورژوازی غرب»، ص۵۲.
- ↑ طرفداری، «حضور نخستین استعمارگران اروپایی در خلیج فارس: سرآغاز رویارویی دو نظام اقتصاد سنتی شرق و اقتصاد بورژوازی غرب»، ص۵۳-۵۴.
- ↑ طرفداری، «حضور نخستین استعمارگران اروپایی در خلیج فارس: سرآغاز رویارویی دو نظام اقتصاد سنتی شرق و اقتصاد بورژوازی غرب»، ص۵۷.
- ↑ طرفداری، «حضور نخستین استعمارگران اروپایی در خلیج فارس: سرآغاز رویارویی دو نظام اقتصاد سنتی شرق و اقتصاد بورژوازی غرب»، ص۵۶.
- ↑ Warmington, Et al, "North Africa after 1830".
- ↑ منصورالاجداد و طرفداری، «استعمار انگلیس و حکومت شیعی اود»، ص ۱۰۷؛ حیدری، «روحانیت و تحریم تنباکو»، ص۸۰؛ الکاتب، تجربه الثوره الاسلامیه فی العراق، ۱۹۸۱م، ص۵۲.
- ↑ بیگی، «تاریخچۀ حضور بیگاناگان در خلیج فارس»، سایت دانشگاه امام صادق(ع).
- ↑ «استعمار نو 53 سال در ایران حکومت کرد»، ایبنا.
- ↑ حیدری، «روحانیت و تحریم تنباکو»، ص۸۰.
- ↑ عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ۱۳۸۰ش، ج۳، ص۱۴۷۴.
- ↑ عاقلی، روزشمار تاریخ ایران، ۱۳۷۰ش، ج۲، ص۹؛ فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۱۸۲ و ۲۶۹؛ سرشار، خاطرات شعبان جعفری، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۰.
- ↑ خراسانی و مرزه «بسترهای تضاد و مقاومت گفتمان شیعی در عراق معاصر»، ص۱۰۲.
- ↑ مظلومیت تاریخی شیعه؛ میرعلی و رضایی، «وجوب حفظ دارالاسلام»، ص۱۶.
- ↑ مظلومیت تاریخی شیعه؛ میرعلی و رضایی، «وجوب حفظ دارالاسلام»، ص۱۶.
- ↑ ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۳۵.
- ↑ الکاتب، تجربه الثوره الاسلامیه فی العراق، ۱۹۸۱م، ص۵۲.
- ↑ منصورالاجداد و طرفداری، «استعمار انگلیس و حکومت شیعی اود»، ص۹۸-۹۹.
- ↑ منصورالاجداد و طرفداری، «استعمار انگلیس و حکومت شیعی اود»، ص۱۰۲.
- ↑ منصورالاجداد و طرفداری، «استعمار انگلیس و حکومت شیعی اود»، ص ۱۰۵.
- ↑ منصورالاجداد و طرفداری، «استعمار انگلیس و حکومت شیعی اود»، ص ۱۰۷.
- ↑ McDonnell, The West's Colonization of Muslim Land and the Rise of Islamic Fundamentalis, peace university.
- ↑ McDonnell, The West's Colonization of Muslim Land and the Rise of Islamic Fundamentalis, peace university.
- ↑ «استعمار شهرکنشین چیست؟»، خبرگزاری میزان.
- ↑ «استعمار شهرکنشین چیست؟»، خبرگزاری میزان.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۶۳.
- ↑ دادفر و نعمتی، «مراجع ایرانی و قیام ۱۹۲۰ شیعیان عراق.»، ص۸۲.
- ↑ تاریخ جنبش اسلامی در عراق، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۲-۱۴۳.
- ↑ تاریخ جنبش اسلامی در عراق، ص۱۸۹
- ↑ Nakash, The Shi'is of Iraq, p.215-217; Litvak, A Failed Manipulation, p.74-78.
- ↑ Litvak, A Failed Manipulation, p.74-78 & 84-86; Nakash, The Shi'is of Iraq, p.215-217& 227-228.
- ↑ تاریخ جنبش اسلامی در عراق، ص۱۲۶.
- ↑ حاتمی و بهشتیسرشت، «تقابل و تعامل آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و سید محمدکاظم یزدی در جریان انقلاب مشروطه»، ص۱۵-۱۶.
- ↑ خراسانی و مرزه «بسترهای تضاد و مقاومت گفتمان شیعی در عراق معاصر»، ص۱۱۵.
- ↑ قدیمی قیداری، «رویکردهای مورخان قاجاری به اروپا و استعمار»، ص۸۰-۸۱.
- ↑ چراغی کوتیانی، «علمای عصر مشروطه و سلطنت قاجار؛ تعامل ها و تقابل ها»، ص۱۱۶؛ محمدحسن اعتمادالسلطنه، روزنامه خاطرات، ۱۳۵۰ش، ص۸۷۰؛ جهانی، «امتیاز رویتر سند استعمار اگلیس علیه قاجاریه»، ایرنا.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، صص۵۷-۵۸.
- ↑ فراهانی، روز شمار تاريخ معاصر ايران، ۱۳۸۵، ج۱، ص۵۶۰؛ آل فرعون الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة، ۱۹۹۵م، ص۵۱۶، ۵۳۲.
- ↑ خسروشاهی، «فتوای علمای بزرگ برای مبارزه بادشمن»، ص ۲۸-۳۱.
- ↑ Chandra, India's Struggle for Independence, p. 600
- ↑ موسوی جشنی، «مطالعه تطبیقی رویکرد امام خمینی(س) و مهاتما گاندی به عدم خشونت»، ص۱۱۹.
- ↑ نویسنده: شاپوریان «استقلال پاکستان» ص۲۱.
- ↑ موسوی جشنی، «مطالعه تطبیقی رویکرد امام خمینی(س) و مهاتما گاندی به عدم خشونت»، ص۱۰۲.
- ↑ خمینی، صحیفۀ امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۳۸۰-۳۸۵ و ج۲۱، ص۴۱۴-۴۲۰؛ کورانی، «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی(ره).
- ↑ مینی، صحیفۀ امام، ۱۳۸۹ش، ج۹، ص۹۷.
- ↑ موسوی جشنی، «مطالعه تطبیقی رویکرد امام خمینی(س) و مهاتما گاندی به عدم خشونت»، ص۱۲۳.
- ↑ اسکندری، شناخت استعمار، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۰.
- ↑ بیگی، «تاریخچۀ حضور بیگاناگان در خلیج فارس»، سایت دانشگاه امام صادق(ع).
- ↑ احمد ساعى، درآمدى بر شناخت مسائل اقتصادى سياسى جهان سوم، ۱۳۷۵ش، ص۲۸.
- ↑ «مراحل تجزیه جهان اسلام توسط استعمار در عصر معاصر»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ «مراحل تجزیه جهان اسلام توسط استعمار در عصر معاصر»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ آهنگران و دیگران، «بازکاوی نقش انگلستان و کمپانی هند شرقی در جدایی افغانستان از ایرانِ دورۀ قاجار»، ص۱۱۰-۱۱۵.
- ↑ اسکندری، شناخت استعمار، ۱۳۸۹ش، ص۹۷.
- ↑ اسکندری، شناخت استعمار، ۱۳۸۹ش، ص۹۷-۱۰۰.
- ↑ هاردی، مسلمانان هند بریتانیا، ۱۳۶۹ش، ص۱۸۹-۱۹۲.
- ↑ حسن علىزاده، فرهنگ خاص علوم سياسى، ۱۳۸۱ش، ص ۷۳.
- ↑ قاسمیان، «بررسی تأثیرات اجتماعی و اقتصادی ظهور استعمار...»، ص۸۷-۸۹، «اشغال ایران توسط متفقین، علل و پیامدها»، ایسنا؛ بیگی، «تاریخچۀ حضور بیگاناگان در خلیج فارس»، سایت دانشگاه امام صادق(ع)؛
- ↑ قاسمیان، «بررسی تأثیرات اجتماعی و اقتصادی ظهور استعمار...»، ص۸۷-۸۸.
- ↑ «اشغال ایران توسط متفقین، علل و پیامدها»، ایسنا.
- ↑ اسکندری، شناخت استعمار، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۴-۱۰۷.
- ↑ احمدی اختیار و دهقاننژاد «تحلیلی بر قرارداد گمرکی ایران و روسیه در دوره قاجار»، ص۱۷-۱۸.
- ↑ «an overview of european invasion of islamic world»; pbs.com.
- ↑ Sullivan & Hickel, How British colonialism killed 100 million Indians in 40 years, aljazeera.
منابع
- «آشنایی گذرا و کوتاه با جمعیت فدائیان اسلام»، مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ انتشار: ۱۱ مرداد ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید ۲۹ مهر ۱۴۰۳ش.
- آقابزرگ، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعه، نقباء البشر فی القرن الرابع العشر، دارالمرتضی، مشهد، ۱۴۰۴ق.
- آل فرعون، فریق مزهر، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
- آهنگران، امیر؛ مختاری, محمد تقی؛ رازنهان, محمد حسن، «بازکاوی نقش انگلستان و کمپانی هند شرقی در جدایی افغانستان از ایرانِ دورۀ قاجار. پژوهش های تاریخی», دوره ۷، شماره ۳، آذر ۱۳۹۴ش.
- احمدی اختیار، مهدی؛ دهقان نژاد، مرتضی، «تحلیلی بر قرارداد گمرکی ایران و روسیه در دوره قاجار»، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۲۱، بهار ۱۳۸۸ش.
- اسکندری، مصطفی، شناخت استعمار، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۸۹ش.
- «استعمار شهرکنشین چیست؟»، خبرگزاری میزان، تاریخ انتشار مطلب: ۱۸ بهمن ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۳ش، ۱۸ مهر ۱۴۰۳ش.
- «اشغال ایران توسط متفقین، علل و پیامدها»، ایسنا، تاریخ انتشار مطلب: ۳ شهریور ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۳ش، ۱۸ مهر ۱۴۰۳ش.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۰ش.
- جهانی، فرشته، «امتیاز رویتر؛ سند استعمار انگلیس علیه قاجاریه »، ایرنا، تاریخ انتشار مطلب: ۵ بهمن ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۳ش.
- حاتمی، حسین و حسن بهشتیسرشت، «تقابل و تعامل آخوند ملا محمد کاظم خراسانی و سید محمد کاظم یزدی در جریان انقلاب مشروطه»، فصلنامه علوم انسانی دانشگاه الزهرا(س)، ش۷۱، ۱۳۸۷ش.
- حیدری، اصغر، «روحانیت و نهضت تحریم تنباکو»، تاریخ معاصر ایران، شماره ۴۲، تابستان ۱۳۸۶ش.
- خراسانی، رضا؛ مرزه، محمد حسین، «بسترهای تضاد و مقاومت گفتمان شیعی در عراق معاصر»، رهیافت های سیاسی و بین المللی، شماره ۷۲، زمستان ۱۴۰۱ش.
- خسروشاهی، سید هادی، «فتاوای علمای بزرگ برای جهاد با دشمن»، درسهایی از مکتب اسلام، سال چهارم، شماره ۲، فروردین ۱۳۴۱ش.
- خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- دادفر، سجاد؛ نعمتی، نورالدین، «مراجع ایرانی و قیام ۱۹۲۰ شیعیان عراق»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، شماره ۹، بهار ۱۳۹۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، تهران، روزنه، ۱۳۷۳ش.
- رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق: ۱۹۰۰-۱۹۲۴، ترجمۀ جعفر دلشاد، اصفهان، انتشارات جهارباغ، ۱۳۸۰ش.
- ساعی، احمد، درآمدی بر شناخت مسائل اقتصادی سیاسی جهان سوم، تهران، قومس، چ دوم، ۱۳۷۵ش.
- شاپوریان، علی محمد، «استقلال پاکستان»، هلال، شماره ۸۲، مرداد و شهریور ۱۳۴۷ش.
- علیزاده، حسن، فرهنگ خاص علوم سیاسی، تهران، روزبه، ۱۳۸۱ش.
- فراهانی، حسن، روز شمار تاریخ معاصر ایران، تهران، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵ش.
- قاسمیان، سلمان، «بررسی تأثیرات اجتماعی و اقتصادی ظهور استعمار بر شیعیان سواحل جنوبی خلیج فارس در عصر صفوی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال سیزدهم، شماره ۴۷، تابستان ۱۴۰۱ش.
- قدیمی قیداری، عباس، «رویکردهای مورخان قاجاری به اروپا و استعمار»، جستارهای تاریخی، سال اول - شماره ۱، ۱۳۸۹ش.
- کدی، نیکی، تحریم تنباکو در ایران، ترجمۀ شاهرخ قائم مقامی، تهران، ۱۳۵۸ش.
- کورانی، حسین، «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی(ره)، تاریخ انتشار مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
- منظورالاجداد، محمد حسین؛ طرفدارای، منصور، «استعمار انگلیس و حکومت شیعی اود (۱۷۲۲-۱۸۵۶ م)»؛ شیعهشناسی، شماره ۲۷، پاییز ۱۳۸۸ش.
- موسوی جشنی، سید صدرالدین؛ معین گلباغ، محمد، «مطالعه تطبیقی رویکرد امام خمینی(س) و مهاتما گاندی به عدم خشونت»، پژوهشنامه متین، شماره ۷۱، تابستان ۱۳۹۵ش.
- ویلی، جویس، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ترجمه مهوش غلامی، موسسه اطلاعات، ۱۳۷۳ش.
- هاردی، پیتر، مسلمانان هند بریتانیا، ترجمۀ حسن لاهوتی، مشهد، ۱۳۶۹ش.
- an overview of european invasion of islamic world, pbs.com.
Chandra, Bipan, India's Struggle for Independence, New Delhi: Penguin Books, 1989.
- Litvak, Meir, A Failed Manipulation: The British, the Oudh Bequest and the Shī'ī 'Ulamā' of Najaf and Karbalā, British Journal of Middle Eastern Studies, Vol.27, No.1, May, 2000.
- McDonnell, The West's Colonization of Muslim Land and the Rise of Islamic Fundamentalis, peace university.
- Nakash, Yitzhak, The Shi'is of Iraq Paperback, US, Princeton University Press, 2003.
- Sullivan, d. & Hickel, j. How British colonialism killed 100 million Indians in 40 years, aljazeera.
- Warmington, Brian H. , Brett, Michael and Abun-Nasr, Jamil M. North Africa after 1830, Encyclopedia Britannica.