مؤتمر علماء بغداد (کتاب)

مُؤتَمَر علماء بغداد

اطلاعات کتاب
نام‌های دیگر	محاورة حول الإمامة و الخلافة بین عباسی و علوی
نویسنده	منسوب به مُقاتِل بن عطیه
تاریخ نگارش	قرن پنجم قمری
موضوع	اعتقادات شیعه
زبان	عربی
تعداد جلد	۱
ترجمه به دیگر زبان‌ها	فارسی
ترجمه فارسی
نام کتاب	کنفرانس دانشمندان بغداد
مترجم	سید هدایت‌الله متسرحمی و دیگران
نسخه الکترونیکی	مؤتمر علماء البغداد کنفرانس دانشمندان بغداد

مُؤتَمَر علماء بغداد (گردهم‌آیی علمای بغداد) کتابی است که به گزارش مناظره‌ای میان عالمان شیعه و سنی در سال ۴۸۵ق می‌پردازد که به فرمان ملک‌شاه سلجوقی برگزار شده است. این مناظره در پی توهین یکی از عالمان اهل سنت به شیعیان و یکی از عالمان شیعه به نام سید علوی آغاز شد. ملک‌شاه،، وزیرش خواجه نظام‌الملک را مأمور کرد تا جلسه‌ای با حضور هر دو گروه از عالمان ترتیب دهد و حقیقت روشن شود. خواجه نظام‌الملک، جلسه‌ای در مدرسه نظامیه بغداد برگزار کرد و مقرر شد مناظره به صورت مستند، بدون شایعات، و با ثبت کامل مباحث انجام شود.

در این مناظره، سید علوی به دفاع از باورهای شیعه امامیه در برابر اتهاماتی چون تکفیر صحابه، اعتقاد به تحریف قرآن و جبرگرایی پرداخت و هر یک را رد کرد. او همچنین با استناد به واقعه غدیر، خلافت امام علی(ع) را حق دانست و در برابر دیدگاه اهل‌سنت درباره خلافت و ظاهرگرایی در تفسیر آیات، از ارجاع متشابهات به محکمات دفاع کرد.

براساس گزارش کتاب، پس از این مناظره، ملک‌شاه، خواجه نظام‌الملک و جمعی از عالمان و بزرگان به مذهب شیعه امامیه گرویدند و خواجه نظام‌الملک دستور داد تا مذهب شیعه در مدرسه نظامیه تدریس شود. نویسنده همچنین نقل می‌کند که اساتید اهل سنت مدرسه نظامیه با این دستور مخالفت کرده و شورایی تشکیل دادند که منجر به صدور حکم قتل شاه و وزیرش شد. در نهایت، خواجه نظام‌الملک در ۱۲ رمضان ۴۸۵ق و ملک‌شاه هجده روز بعد به شهادت رسیدند.

گفته می‌شود مُقاتِل بن عطیّه، داماد خواجه نظام‌الملک، این مناظره را ثبت و در قالب این کتاب منتشر کرده است. اما به گفته پژوهشگران، هویت او با دیگر شخصیت‌های مشابه اشتباه گرفته شده است. برخی محققان نیز معتقدند این اثر یک داستان خیالی است که توسط نویسنده‌ای غیرعرب برای ترویج عقاید شیعه نوشته شده و به مُقاتل نسبت داده شده است؛ چرا که نام آن در منابع معتبر شیعی نظیر الذریعه الی تصانیف الشیعه ذکر نشده است.

گفته شده اولین نسخه خطی این کتاب در هند یافت شد و با عناوین متعددی در کشورهای مختلف منتشر گردید. این اثر در زبان فارسی نیز با نام‌های متنوعی همچون «مؤتمر علمای بغداد»، «تجلی حقیقت»، «راهی به سوی حقیقت» و «جستجوی حق در بغداد» به چاپ رسیده است.

«أَبْهَى الْمِدَادِ» شرحی دو جلدی بر «مؤتمر علماء بغداد» است که شیخ محمد جمیل حمّود آن را در سال ۱۴۲۳ق در بیروت منتشر کرده است. این اثر به توضیح استدلال‌های مطرح‌شده در کتاب، در دفاع از دیدگاه‌های شیعه امامیه، می‌پردازد.