سیده ملکخاتون
| اولین حاکم زن شیعه در ایران | |
 آرامگاه سیده ملکخاتون در ری | |
| شناسنامه | |
|---|---|
| نام کامل | شیرین دختر اسپهبد رستمِ طبری |
| لقب | سیده ملکخاتون • سیده شیرین • اُمرستم • أمالمُلوک |
| نسب | خاندان باوندیان |
| زادروز | حدود ۳۴۰ق |
| تاریخ درگذشت | ۴۱۹ق |
| شهر درگذشت | ری |
| آرامگاه | ری |
| نام همسر | فخرالدوله دیلمی |
| فرزندان | مجدالدوله دیلمی • شمسالدوله دیلمی |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات سیاسی | |
| مناصب | حاکم آل بویه |
سِیّده مَلِکخاتون یا سِیّده شیرین (حدود ۳۴۰ق تا ۴۱۹ق) نخستین حکمران زن شیعه در ایران شناخته شده است.[۱] او حدود سیودو سال، از ۳۸۷ق تا ۴۱۹ق، بر مناطق وسیعی از ایران از جمله ری، همدان و اصفهان، حکومت کرد.[۲] سیده ملکخاتون در حدود هشتاد سالگی[۳] در سال ۴۱۹ق در ری درگذشت[۴] و مقبرهاش در ری زیارتگاه مردم است.[۵] در برخی منابع، از او با کنیههای «امرستم» و «سیده ام مجدالدوله رستم» نیز یاد شده است.[۶]
طبق نقل پژوهشگران، فخرالدوله دیلمی در قرن چهارم هجری، در اندیشه سیاسی خود بر وزیر شیعیاش، صاحب بن عباد، تکیه داشت و پس از او، سیده ملکخاتون مشاور وی شد.[۷] همچنین، بنابر گزارش مورخان، پس از درگذشت فخرالدوله در سال ۳۸۷ق، با آنکه پسرش مجدالدوله، که بنا به روایات، چهار ساله[۸] یا یازده ساله بود،[۹] بهصورت رسمی به حکومت رسید،[۱۰] ملکخاتون عملاً اداره حکومت را در دست گرفت. ازاینرو، مورخان بر این باورند که ملکخاتون پس از فخرالدوله،[۱۱] نقشی کلیدی در حکومت ری ایفا کرد.[۱۲]
به گفته پژوهشگران، سیده ملکخاتون توانست با شورشهای داخلی و تهدیدهای خارجی مقابله کرده و امنیت شیعیان ری را حفظ نماید.[۱۳] او همچنین در سال ۳۹۷ق، شورش فرزندش مجدالدوله[۱۴] را سرکوب کرد[۱۵] و با تدبیر سیاسی و نامهنگاری با محمود غزنوی، از حمله غزنویان به ری جلوگیری کرد.[۱۶]
براساس گزارشها، دربار سیده ملکخاتون محل رفتوآمد ادیبان و دانشمندان بود[۱۷] و در ری کتابخانهای بزرگ برای اهل علم وجود داشت.[۱۸] گزارش شده است که ابنسینا در پی قدرتیابی محمود غزنوی و فشار بر شیعیان، از خراسان به دربار ملکخاتون و مجدالدوله پناه آورد و از کتابخانه ری بهره برد.[۱۹] بنابر نقل پژوهشگران، منصور بن حسین آبی،[۲۰] ابوالعلاء بن حسول،[۲۱] کمالالدین بندار رازی[۲۲] و ابنخمار[۲۳] نیز از جمله چهرههای علمی و ادبی مرتبط با دربار ملکخاتون بودهاند. به گفته منابع، ملکخاتون احمد بن فارس همدانی (متوفای ۳۹۵ق) را مأمور تربیت فرزندش مجدالدوله کرد.[۲۴] همچنین در دوره حکومت او، بهدلیل شرایط سیاسی مناسب، ارتباط علمی ایران با مراکز شیعی عراق، بهویژه بغداد، تقویت شد و برخی عالمان برای تحصیل به آنجا میرفتند و سپس به ایران بازمیگشتند.[۲۵]
پس از مرگ سیده ملکخاتون، مجدالدوله برای مقابله با دشمنان خود از محمود غزنوی کمک خواست، اما محمود با لشکرکشی به ری، او را برکنار کرد و بهگفته برخی منابع، وی را به هند تبعید[۲۶] یا در خوارزم کشته است.[۲۷] در پی این حمله، کتابخانه ری نیز سوزانده شد و صدها نفر از اندیشمندان شیعه به اتهام الحاد کشته شدند[۲۸] و حکومت شیعیان بر ری در سال ۴۲۰ق پایان یافت.[۲۹]
پانویس
- ↑ فقیهی مقدس، شخصیتها و آثار علمی بانوان شیعه…، ۱۳۹۷ش، ص۱۸۸؛ ریشهری و دیگران، دانشنامۀ ری، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۴۸۱.
- ↑ بیهقی، تاریخ بیهق، ۱۳۶۱ش، ص۳۰۴؛ فقیهی مقدس، شخصیتها و آثار علمی بانوان شیعه…، ۱۳۹۷ش، ص۱۸۸.
- ↑ فقیهی مقدس، شخصیتها و آثار علمی بانوان شیعه…، ۱۳۹۷ش، ص۱۸۹.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۴۷۸؛ ابناثر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۹، ص۳۶۹.
- ↑ ریشهری و دیگران، دانشنامۀ ری، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۴۸۳.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۴۷۸؛ ابنخلدون، تاریخ ابنخلدون، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۶۲۰.
- ↑ توکلی، «سیده ملکه خاتون نخستین فرمانروای زن شیعه ایرانی»، ص۴۷؛ ترکمنیآذر، «حاکمان زن شیعه مذهب در تاریخ ایران»، ص۵۲.
- ↑ تونجی، معجم أعلام النساء، ۲۰۰۱م، ص۱۰۹؛ ابنخلدون، تاریخ ابنخلدون، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۶۲۰.
- ↑ مشکور، تاریخ ایران زمین، ۱۳۷۵ش، ص۱۷۷.
- ↑ ابنتغری بردی، النجوم الزاهرة، ۱۳۹۲ق، ج۴، ص۱۹۸؛ حسینی خاتونآبادی، وقایع السنین و الاعوام، ۱۳۵۲ش، ص۲۳۹.
- ↑ فقیهی مقدس، شخصیتها و آثار علمی بانوان شیعه…، ۱۳۹۷ش، ص۱۸۸.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۹، ص۱۳۲ و ۲۰۴.
- ↑ فقیهی مقدس، شخصیتها و آثار علمی بانوان شیعه…، ۱۳۹۷ش، ص۱۸۸؛ ریشهری و دیگران، دانشنامۀ ری، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۴۸۲-۴۸۳.
- ↑ ریشهری و دیگران، دانشنامۀ ری، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۴۸۱.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۴۷۸.
- ↑ تونجی، معجم أعلام النساء، ۲۰۰۱م، ص۱۰۹؛ عنصرالمعالی، نصیحتنامه معروف به قابوسنامه، ۱۳۱۲ش، ص، ۱۰۵؛ بیهقی، تاریخ بیهق، ۱۳۶۱ش، ص۳۰۴؛ فقیهی مقدس، شخصیتها و آثار علمی بانوان شیعه…، ۱۳۹۷ش، ص۱۹۰.
- ↑ توکلی، «سیده ملکه خاتون نخستین فرمانروای زن شیعه ایرانی»، ص۵۷؛ ریشهری و دیگران، دانشنامۀ ری، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۴۸۲.
- ↑ احمدی بیغش، «فعالیتهای بانوان شیعه قرن چهارم هجری در تثبیت و تعمیق علوم»، ص۱۳۳.
- ↑ ترکمنیآذر، «حاکمان زن شیعه مذهب در تاریخ ایران»، ص۵۵.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۰۹.
- ↑ بیهقی، تاریخ بیهق، ۱۳۶۱ش، ص۱۱۱؛ مدیرشانهچی، کتاب و کتابخانه در اسلام، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۵.
- ↑ فدایی عراقی، حیات علمی در عهد آل بویه، ۱۳۸۳ش، ص۳۲۷.
- ↑ فدایی عراقی، حیات علمی در عهد آل بویه، ۱۳۸۳ش، ص۱۲۰.
- ↑ ترکمنیآذر، «حاکمان زن شیعه مذهب در تاریخ ایران»، ص۵۵.
- ↑ فقیهی مقدس، شخصیتها و آثار علمی بانوان شیعه…، ۱۳۹۷ش، ص۱۸۸-۱۸۹.
- ↑ بیات، کلیات تاریخ تطبیقی ایران، ۱۳۷۷ش، ص۱۶۶؛ فقیهی مقدس، شخصیتها و آثار علمی بانوان شیعه…، ۱۳۹۷ش، ص۱۹۰.
- ↑ حسینی خاتون آبادی، وقایع السنین و الاعوام، ۱۳۵۲ش، ص۲۵۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۰۹؛ فقیهی مقدس، شخصیتها و آثار علمی بانوان شیعه…، ۱۳۹۷ش، ص۱۹۰.
- ↑ مشکور، تاریخ ایران زمین، ۱۳۷۵ش، ص۱۷۷–۱۸۸.
منابع
- ابناثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
- ابنتغری بردی، یوسف، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة، قاهره، وزارة الثقافة و الإرشاد القومی، المؤسسة المصریة العامة، ۱۳۹۲ق/۱۹۷۲م.
- ابنخلدون، عبدالرحمن بن محمد، تاریخ إبنخلدون، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
- احمدی بیغش، خدیجه، «فعالیت های بانوان شیعه قرن چهارم هجری در تثبیت و تعمیق علوم و فرهنگ تمدن اسلامی». فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن، شماره پیاپی ۶، اسفند ۱۴۰۰ش.
- امین، محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق/۱۳۶۲ش.
- بیات، عزیز الله، کليات تاريخ تطبيقی ايران، تهران، امير کبير، ۱۳۷۷ش.
- بیهقی، علی بن زید، تاریخ بیهق، تهران، فروغی، ۱۳۶۱ش.
- ترکمنی آذر، پروین، «حاکمان زن شیعه مذهب در تاریخ ایران (سیده خاتون، ترکان خاتون، جانبیگم خاتون)»، بانوان شیعه، شماره ۶ و ۷، ۱۳۸۴ش و ۱۳۸۵ش.
- توکلی، فائزه، «سیده ملکه خاتون نخستین فرمانروای زن شیعه ایرانی»، بانوان شیعه، شماره ۱۶، تابستان ۱۳۸۷ش.
- تونجی، محمد، معجم أعلام النساء، بیروت، دار العلم للملایین، ۲۰۰۱م.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، تهران، نشر علم، ۱۳۸۷ش.
- حسینی خاتونآبادی، عبد الحسین، وقایع السنین و الاعوام، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش.
- عنصرالمعالی، کیکاوس بن اسکندر، نصیحتنامه معروف به قابوسنامه، مقدمه و حاشیه: نفیسی، سعید، تهران، مطبعه مجلس، ۱۳۱۲ش.
- فدایی عراقی، غلامرضا، حیات علمی در عهد آل بویه، تهران، دانشگاه تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۸۳ش.
- فقیهی مقدس، نفیسه؛ گروه نویسندگان کنگره بینالمللی نقش شیعه در پیدایش و گسترش علوم اسلامی، شخصیتها و آثار علمی بانوان شیعه در علوم اسلامی، قم، انتشارات امام علی بن ابیطالب(ع)، ۱۳۹۷ش.
- محمدی ریشهری، محمد و دیگران، دانشنامه ری، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
- مدیر شانهچی، کاظم، کتاب و کتابخانه در اسلام، مشهد، آستان قدس رضوی: بنياد پژوهشهای اسلامى، ۱۳۷۴ش.
- مشکور، محمدجواد، تاریخ ایران زمین، تهران، اشراقی، ۱۳۷۵ش.