ابنابیطی حلبی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | یحیی بن حمید (حُمَیده) بن ظافر طائی حلبی غسّانی |
| لقب | اِبْن اَبی طَی حلبی |
| تاریخ تولد | ۵۷۵ق /۱۱۷۹م |
| محل زندگی | حلب |
| تاریخ وفات | حدود ۶۳۰ق/۱۲۳۳م |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابن شهر آشوب و تاج علی اشرف بن اعز |
| تألیفات | معادن الذهب فی تاریخ الملوک و الخلفاء و ذوی الرُّتب، اخبار شعراء الشیعه یا اخبار الشعراء السّبعه، بیان المعالم، تاریخ العلماء و... |
اِبْن اَبی طَی، یحیی بن حمید (حُمَیده) بن ظافر طائی حلبی غسّانی (۵۷۵ - حدود ۶۳۰ق)، مورخ و ادیب شیعی اهل حلب که نزد علمایی چون ابنشهرآشوب و تاج علی اشرف بن اعز به تحصیل پرداخت. او آثار بسیاری را تالیف کرد که مهمترین آن، تاریخ بزرگ به نام معادن الذهب فی تاریخ الملوک و الخلفاء و ذوی الرُّتب است.
تولد و نسب
ابنابیطی حلبی در حلب به دنیا آمد،[۱] و یاقوت حموی در ۶۱۹ق / ۱۲۲۲م او را در حلب مشاهده کرده است[۲] براساس نقل یاقوت، پدر یحیی فرزندی نداشت، اما شب تولد یحیی، کنیزی او را بر بام برد و سرما موجب شد چشمان کودک پس از گریه بسیار سپید شده و بعدها دچار درد چشم شود.[۳] برخی گزارشها اشاره دارند که پدر یحیی نجار بوده و در میان نجاران حلب مقام ویژهای داشته است.[۴]
تحصیلات
یحیی قرائت قرآن را از پدرش آموخت و فقه امامیه را از ابنشهرآشوب فراگرفت.[۵] علاوهبر این، در اصول، روشهای مختلف قرائت، لغت و دیگر علوم دستی یافت.[۶] وی همچنین نزد تاج علی اشرف بن اعز (یا اغر) تلمذ کرد و نهج البلاغه و برخی اشعار تاج علی را از او فراگرفت.[۷] ابنابیطی همچنین در شعر سرایی مهارت داشت و در مدح الملک الظاهر بن صلاحالدین (والی حلب: ۵۸۲-۶۱۳ق / ۱۱۸۶-۱۲۱۶م) اشعار میسرود و در زمره شاعران و مقربان وی قرار گرفت.[۸]
تصنیف و تألیف
ابنابیطی از ۵۹۷ق / ۱۲۰۱م به آموزش اطفال پرداخته و تصنیف و تألیف را پیشه خود ساخت و روزی خود را از این راه مییافت.[۹] ابنخلکان او را ادیب حلبی خوانده و تاریخ او را «تاریخ کبیر» نامیده است.[۱۰] ابنحجر نقل میکند که ابنابیطی تصنیف را وسیلهای برای گذران معاش قرار داده بود و با تغییرات در آثار دیگران، نامهای جدید بر آنها مینهاد و آنها را با خطی عالی عرضه میکرد.[۱۱] دائرةالمعارف اسلام نیز همین موضوع را درباره تألیفات ابنابیطی بیان کرده است، اما به گفته آقابزرگ، احتمالاً به دلیل عقاید خاص یاقوت درباره امام علی(ع) که سبب راندن او از سوریه شد،[۱۲] این اتهامات علیه ابنابیطی وارد گردیده است، بدون آنکه منابع مشخصی در این زمینه ذکر شده باشد.[۱۳]
مهمترین اثر ابنابیطی، معادن الذهب فی تاریخ الملوک و الخلفاء و ذوی الرُّتب است که مورخان بعدی مانند ابنفرات و ابوشامه از آن بهرهبردهاند و بخشهایی از آن در آثار این دو مورخ حفظ شده است.[۱۴] همچنین ابنخلکان،[۱۵] ابنشحنه،[۱۶] راغب،[۱۷] صفدی[۱۸] و ذهبی[۱۹] نیز از این تاریخ استفاده کردهاند. این اثر شامل فصولی است که به حکومت صلاحالدین و فرزندش الظّاهر اختصاص دارد و اطلاعات مهمی درباره تاریخ شام، جنگهای صلیبی، ایران، مصر و عراق ارائه میدهد. اما نسخهای از اصل کتاب هنوز یافت نشده است.
دیگر آثار
شماری از دیگر آثار ابن ابی طی که در کتب پس از وی یادی از آنها شده، عبارتند از:
- اخبار شعراء الشیعه یا اخبار الشعراء السّبعه [۲۰]
- بیان المعالم؛ [۲۱]
- تاریخ العلماء؛ [۲۲]
- تاریخ مصر؛ [۲۳]
- تهذیب الاستیعاب قرطبی؛ [۲۴]
- الحاوی فی رجال الامامیه؛ [۲۵]
- حوادث الزمان در ۵ مجلد به ترتیب حروف؛ [۲۶]
- خلاصه الخلاص فی آداب الخواص در ۱۰ مجلد؛ [۲۷]
- رواة الشیعه؛ [۲۸]
- سلک النظام فی اخبار الشام؛ [۲۹]
- شرح نهج البلاغه در ۶ مجلد؛ [۳۰]
- طبقات الامامیه که ابن حجر در ذکر یغوث صحابی از آن نقل میکند؛ [۳۱]
فهرست مفصلی از دیگر تألیفات ابن ابی طی در فوات الوفیات[۳۲] آمده است.
پانویس
- ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۷.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۶۴.
- ↑ ابنشاکر کتبی، فوات الوفیات، ۱۹۷۳م، ج۴، ص۲۶۹.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۶۳.
- ↑ ابنشاکر کتبی، فوات الوفیات، ۱۹۷۳م، ج۴، ص۲۶۹.
- ↑ دجیلی، اعلام العرب فی العلوم و الفنون، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۵۶
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۲۱ق، ج۱۰، ص۲۷۳؛ صفدی، نکت الهمیان فی نکت العمیان، ۱۴۲۸ق، ص۱۲۰.
- ↑ دجیلی، اعلام العرب فی العلوم و الفنون، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۵۶؛ برق، ص۳۸۶.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۶۳.
- ↑ ابنخلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۵۹.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۶۳.
- ↑ ابنخلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۶، ص۱۲۷-۱۲۸.
- ↑ آقابزرگ، طبقات أعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ص۲۰۵.
- ↑ ابنفرات، تاریخ ابن الفرات، ۱۹۷۰م، ج۴، ص۲۹و۶۵.۹۴-۹۵.
- ↑ ابنخلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۵۹.
- ↑ ابنشحنه، الدّرّ المنتخب فی تاریخ مملکه حلب، ۱۹۰۹م، ص۸۵.
- ↑ طباخ، إعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۳۷۸ و ج۱، ص۳۶۲.
- ↑ صفدی، نکت الهمیان فی نکت العمیان، ۱۴۲۸ق، ص۱۲۰؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۲۱ق، ج۱۰، ص۳۷۳.
- ↑ ذهبی، العبر في خبر من غبر، ۱۹۶۱م، ج۳، ص۱۱۴.
- ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ۱۴۲۹ق،ج۱، ص۲۷؛ آقابزرگ، طبقات أعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ص۲۰۶.
- ↑ نصرالله، حلب و التّشیع، ۱۴۰۳ق، ص۱۸۱.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۵۳.
- ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ۱۴۲۹ق،ج۱، ص۳۰۴.
- ↑ طباخ، إعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۳۷۸.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۶۴.
- ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۶۹۳.
- ↑ ابنشاکر کتبی، فوات الوفیات، ۱۹۷۳م، ج۴، ص۲۷۰.
- ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۰۹۹.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۶۴.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۶۳.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۶۷۰.
- ↑ ابنشاکر کتبی، فوات الوفیات، ۱۹۷۳م، ج۴، صص۲۷۰-۲۷۱.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ق.
- ابوشامه، عبدالرحمان بن اسماعیل، الروضتین النّوریه و الصلاحیه، روایت یوسف شافعی، قاهره، ۱۲۸۷ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۵ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابنخلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق: احسان عباس، قم، نشر شریف رضی، ۱۳۶۴ش.
- ابنشاکر کتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات و الذیل علیها، بیروت، دار صادر، ۱۹۷۳م.
- ابنشحنه، محمد، الدّرّ المنتخب فی تاریخ مملکه حلب، به کوشش یوسف الیان سرکیس، بیروت، ۱۹۰۹م.
- ابنفرات، محمد بن عبدالرحیم، تاریخ ابن الفرات، بیروت، مکتبة المؤید، ۱۹۷۰م.
- برق، غلام جیلانی، مورخین اسلام، لاهور، ۱۹۶۸م.
- بغدادی، اسماعیل پاشا، إیضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، استانبول، ۱۳۶۴ق.
- حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۹ق.
- دجیلی، عبدالصاحب عمران، اعلام العرب فی العلوم و الفنون، نجف، ۱۳۸۶ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، العبر في خبر من غبر، به کوشش فؤاد سید، کویت، ۱۹۶۱م.
- صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، بیروت، دار النشر فرانز شتاینر، ۱۴۰۱ق.
- صفدی، خلیل بن ایبک، نکت الهمیان فی نکت العمیان، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۸ق.
- طباخ، محمدراغب، إعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء، حلب، دار القلم العربي، ۱۴۰۸ق.
- نصرالله، ابراهیم، حلب و التّشیع، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دایرة المعارف بزرگ اسلامی