تهامه
 | کتابشناسی یا ارجاعات این مقاله ناقص است. میتوانید با اصلاح نحوهٔ ارجاع به منابع بر طبق شیوهنامهٔ ارجاع به منابع، به ویکیشیعه کمک کنید. |
تِهامَه، دشتی ساحلی در امتداد دریای سرخ در غرب شبه جزیره عربستان است. به مکه که جزئی از این سرزمین است نیز تهامه گفته میشود. تهامه دارای کوههای مشهوری مانند رَضْوی، ابوقُبیس، صفا، عرفات و حِراء است. در دوران قبل از اسلام، تهامه ولایتی مستقل بود و تحت حکومت ساسانیان قرار داشت، صحنه نبردهای قبایل عرب و مرکز بتپرستی به ویژه توسط عمرو بن لحی بود. مهمترین بتها شامل «سعد»، «المنطبق» و «ذوالخلصه» بودند.
در آغاز اسلام، برخی مردم تهامه در غزوات علیه مسلمانان جنگیدند، اما بیشتر به تدریج از طریق نامهها و فرستادگان پیامبر اکرم(ص) مسلمان شدند. پیامبر اسلام، فرماندهان و صحابهای مانند امام علی(ع) و خالد بن سعید را برای آموزش اسلام و مدیریت تهامه فرستاد و تهامه به قلمرو اسلام پیوست.
پس از خلافت ابوبکر، سپاهی برای سرکوب مرتدان تهامه فرستاده شد و بار دیگر شورشیان از قبایل اشعری و عکّ سرکوب شدند؛ برخی از قبایل سپس به مدینه رفتند و در فتوحات اسلامی شرکت کردند. تهامه که پیش از رحلت پیامبر یکی از مخلاف یمن بود، در دوره ابوبکر با مخلاف جند ادغام شد و بعدها تحت ولایت علی(ع) قرار گرفت و تا اواخر قرن دوم زیر نظر والیان اموی و عباسی با آرامش نسبی بود.
در دوره اسلامی، طوایف و خاندانهای برجسته تهامه شامل سادات علوی بنی اهدل، اشعریها، اصبحیها، ابی عقامه و بنی زواک بودند که برخی قاضیان و علمای مشهور از میان آنان برخاستند. از بزرگان تهامه میتوان به عبدالرحمان غافقی، ابوقره زبیدی، محمد مرتضی زبیدی، ابنحطّاب زبیدی، ابوبکر بن عیسی اشعری و شاعران و فقهای دیگر اشاره کرد.
موقعیت جغرافیایی
دشت وسیع تهامه از بندر عقبه در جنوب اردن تا سواحل جنوبی شبهجزیره عربستان نزدیک تنگه بابالمندب امتداد دارد و از مشرق به رشتهکوههای مدین و سراة و کوههای غربی یمن و از مغرب به دریای سرخ محدود میشود.[۱] طول آن بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر و پهنایش ۶۰ تا ۱۲۰ کیلومتر است[۲] و پهناورترین بخش آن نزدیک جده قرار دارد [۳] تهامه شیب کمی به سمت مغرب دارد و شواهد جانداران دریایی نشان میدهد که این منطقه در گذشته جزو بستر دریای سرخ بوده است.[۴]
تهامه به سه بخش اصلی تقسیم میشود: الف- تهامه حجاز به مرکزیت مکه در شمال. تهامه به مکه نیز اطلاق میشد و به پیامبر اکرم(ص) از این جهت، تهامی میگفتند.[۵] ب- تهامه عسیر به مرکزیت ابها در میانه؛ ج- تهامه یمن به مرکزیت زبید در جنوب، که تهامه یمن شهرت بیشتری دارد[۶] تهامه یمن براساس قبایل ساکن، به چهار قسمت تقسیم میشود: سرزمین بنی مجید (مرکز الشقاق)، سرزمین اشعریها (مرکز زبید)، سرزمین عکّها که وسیعترین و مهمترین بخش است و شامل شهرهایی مانند باجل، بیت الفقیه و حدیده است، و سرزمین حکم بن سعدالعشیره (مرکز عثر).[۷] طول تهامه یمن در صدر اسلام حدود ۶۱۵ کیلومتر و عرض آن بین شصت کیلومتر در شمال تا کمتر از پانزده کیلومتر در جنوب بوده و شامل مناطقی مانند عدن، لحج، المندب، أبین، زبید و عثر میشده است.[۸]
تهامه دارای کوههای مشهوری مانند رَضْوی، ابوقُبیس، صفا، عرفات و حِراء.[۹] رودهای مهم آن شامل دامه، شهود، الحَمض و القاحه در شمال، مرّ، یلملم، اللیث، حلی و بیش در میانه و مور، موزع، رمع، سُردد، سهام و زبید در جنوب هستند[۱۰] همچنین چشمههای فراوانی برای آشامیدن و کشاورزی وجود دارد.[۱۱]
تهامه عمدتاً شنی و بسیار گرم است و متوسط دمای سالانه ۲۶ تا ۳۰ درجه است. رطوبت سواحل ۴۵ تا ۶۵% و تهامه یمن مرطوبتر و گرمتر است.[۱۲] بادهای سموم و گرمای شدید موجب میشد کاروانها بیشتر شبها عبور کنند[۱۳] میزان بارش کم است: شمال کمتر از ۲۵ میلیمتر، میانه کمتر از ۱۰۰ میلیمتر و جنوب حدود ۳۰۰ میلیمتر در سال. خاک بعضی مناطق حاصلخیز است و محصولاتی مانند ذرت، کنجد، خرما، موز، زعفران، انار و حبوبات در آن کشت میشود[۱۴] بخشی از مردم به دامپروری، صید ماهی و مروارید مشغولاند.[۱۵]
راه اصلی سواحل تهامه در جهت شمال غربی–جنوب شرقی، شهرها و آبادیها را به هم وصل میکند. در برخی شهرها مانند ضبا، جده و حدیده، راههای فرعی غربی–شرقی نیز ساخته شده که مناطق تهامه را به میانه شبهجزیره عربستان مرتبط میسازد.
تهامه دارای شهرها و آبادیهای متعدد است. شهرهای مهم شامل الوَجْه و مدینه و ینْبُع در شمال، مکه و جده در قسمت میانی و جازان (جیزان) و حدیده و زَبید (مهمترین شهر تهامه یمن در قرون نخستین اسلامی) و حَیس و بیت الفقیه در جنوب. بعضی از این شهرها، مانند ینبع و جازان و حدیده، از بندرهای معروف تهامه به شمار میروند.[۱۶] برخی از آبادیهای معروف و کهن تهامه اینهاست: جَبَله (که ظاهراً قدیمترین آبادی تهامه است)، جُحفه نزدیک محل غدیر خم، بنی سعد که پیامبر اکرم(ص) در کودکی مدتی در آنجا بود و حُدَیبیه.[۱۷]
تهامه دوران قبل از اسلام
در سال ۵۷۰ میلادی، مردم تهامه بر محمد بن خزاعی، کارگزار ابرهه، شوریدند و او را به قتل رساندند و این واقعه باعث لشکرکشی ابرهه به سوی مکه شد.[۱۸] در برخی دورهها، به ویژه اواخر قرن ششم میلادی و آغاز حکومت ایرانیان (ابناء) بر یمن، تهامه ولایتی مستقل به شمار میرفت و تا ظهور اسلام تابع پادشاهان ساسانی بود. [۱۹]
در دوران ساسانیان، کارگزار تهامه مأمور جمعآوری خراج بود و توسط مرزبان منطقه بادیه انتخاب میشد. این سرزمین همچنین صحنه نبردهای معروف میان قبایل مختلف عرب بود.[۲۰]
در عصر جاهلیت، عمرو بن لحی از قبیله اَزدی، بتپرستی را در تهامه مانند سایر نقاط شبهجزیره عربستان رواج داد.[۲۱] مهمترین بتهای مردم عکّها و اشعریها شامل «سعد»، «المنطبق» که گفته میشود پس از اسلام شمشیری در آن یافت شد و پیامبر اکرم آن را «مخذم» نامید و به خود اختصاص داد، و «ذوالخلصه» که جریر بن عبدالله بجلی آن را شکست، بودند.[۲۲]
اسلام در تهامه و گسترش دین اسلام
در آغاز دوره اسلامی، برخی از مردم تهامه در غزوات بدر، احد و خندق علیه مسلمانان جنگیدند،[۲۳] اما بیشتر مردم به تدریج از طریق نامهها و فرستادگان پیامبر اکرم(ص) مسلمان شدند.[۲۴]
در سال ششم هجری، اسلام در تهامه تبلیغ شد و در سال هفتم، گروهی از قبایل اشعری و عکّ مسلمان شدند.[۲۵] در سال هشتم، پیامبر اکرم(ص) خالد بن ولید را برای دعوت مردم یمن به جنوب تهامه فرستاد، اما او اعضای قبیله بنی جذیمه را کشت و خشم پیامبر را برانگیخت[۲۶] در قسمتهای جنوبی تهامه، «به اذان» کارگزار ساسانیان در یمن مسلمان شد و تهامه مانند دیگر نواحی یمن به قلمرو اسلام پیوست. پیامبر اکرم پس از آن، به اذان فرمانروای سراسر یمن از جمله تهامه شد.[۲۷]
پس از رواج اسلام در تهامه، پیامبر اکرم(ص) تعدادی از صحابه و بزرگان یمن، از جمله امام علی(ع)، خالد بن سعید بن عاص و فَروة بن مسیک مرادی را برای آموزش اصول اسلام و جمعآوری خراج یا به عنوان عاملان خود به این منطقه فرستاد.[۲۸]
تهامه پس از تثبیت اسلام
پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، سپاهی به فرماندهی سوید بن مقرن و خالد بن اسید برای سرکوب مرتدان و مخالفان به تهامه فرستاده شد[۲۹] بار دیگر عدهای از اهالی تهامه، به ویژه از قبایل اشعری و عکّ، مرتد شدند، اما سپاهیان اسلام به فرماندهی عبدالله بن ابی امیه بن مغیره مخزومی و طاهر بن ابی هاله آنها را سرکوب کردند.[۳۰] پس از این سرکوبی، گروهی از قبایل عکّ، مذحج و اشعری به مدینه رفتند و در فتوحات اسلامی شرکت کردند.[۳۱]
تهامه که تا زمان رحلت پیامبر اکرم(ص) یکی از سه مخلاف یمن بود، در دوره خلافت ابوبکر با مخلاف جند ادغام شد و سپس حضرت علی(ع) کل یمن از جمله تهامه را تحت یک ولایت قرار داد.[۳۲] تا اواخر قرن دوم هجری، تهامه بخشی از یمن بود و زیر نظر والیان اموی و سپس عباسی قرار داشت. به دلیل دوری از مراکز خلافت، این منطقه معمولاً از استقرار سیاسی نسبی و آرامش نسبی برخوردار بود.[۳۳]
خاندانهای مشهور
در دوره اسلامی، بعضی طوایف و خاندانها از جایگاه ویژهای در این سرزمین برخوردار شدند، مانند سادات علوی بنی اَهْدَل، اشعریها که در منطقه وسیعی از تهامه اقامت داشتند و اَصابح که مالک بن انس اصبحی (امام مذهب مالکی) به آن منسوب است.[۳۴] همچنین خاندان ابی عُقامه از مشهورترین خاندانهای این سرزمین و شافعی مذهب بودند، شماری از قاضیان تهامه از میان آنان بر خاستند[۳۵] و بنی زَواک که از سادات حسینی بودند.[۳۶]
بزرگان تهامه
از تهامه بزرگان بسیاری برخاستهاند که برخی از مشهورترین آنان عبارتاند از:
- حُصَین بن نَضْله، معروف به کاهن که در دوران جاهلیت به بزرگ اهل تهامه مشهور بود
- عبدالرحمان غافِقی تهامی (متوفی ۱۱۴)، فاتح بخشی از فرانسه[۳۷]
- ابوقُرّه موسی بن طارق زَبیدی، شاگرد مالک بن اَنَس و مؤلف اولین مسند حدیث در تهامه[۳۸]
بزرگان دیگری که به زَبید منسوباند، عبارتاند از:
- عبدالرحمان بن علی دَیبَع زبیدی، مورخ قرن دهم و مؤلف قرّة العیون بأخبار الیمن المیمون و نیز بغیة المستفید باخبار مدینة زبید
- محمد مرتضی حسینی زبیدی مؤلف تاج العروس من جواهر القاموس
- محمدبن ابی بکر، معروف به ابنحَطّاب زبیدی، فقیه
- علی بن عبدالرحمان حداد، ترویج کننده طریقت قادریه
- علی بن عمربن دَعْسین، مروّج طریقة شاذلیه در تهامه[۳۹]
- ابوبکربن عیسی بن عثمان اشعری، معروف به ابنحَنْکاس، فقیه حنفی بزرگ تهامه[۴۰]
- ابوالحسن علی بن محمد تهامی (متوفی ۴۱۰ یا ۴۱۶)، شاعر مشهور عرب[۴۱]
- حسن بن محمد تهامی، شاعر قرن چهارم و پنجم[۴۲]
- حسین بن علی قمی معروف به ابنقم، شاعر صلیحیها[۴۳]
همچنین صحابیان و محدّثان و فقها و متکلمانی که با عنوان اشعری شناخته میشوند (مثلاً ابوموسی اشعری، ابوالحسن اشعری و سعد بن عبدالله اشعری) همه به تهامه منسوباند.
پانویس
- ↑ وصفی زکریا، ص۸۰
- ↑ وصفی زکریا، ص۸۰
- ↑ محجوب، ذیل مادّه
- ↑ وصفی زکریا، ص۸۰ ۸۱
- ↑ ابنخلّکان، ج۳، ص۳۸۱؛ حمیری، ص۱۴۱ ۱۴۲
- ↑ حمزه، ص۱۸؛ وصفی زکریا، ص۸۰؛ قس کحّاله، ۱۳۸۴، ص۱۲۱۳؛ جوف یا یمامه؛ ابنسعید مغربی، ج۱، ص۱۴۵.
- ↑ رجوع کنید به: به بَعْکر، ص۳۲۳۳۲۴؛ عبداللّه عبدالسلام حداد، ص۴۱
- ↑ رجوع کنید به: شجاع، ۱۴۰۸، ص۴۹۵۱؛ حَجری یمانی، ج۱، جزء ۱، ص۱۵۶ ۱۵۸
- ↑ محل بعثت پیامبر اکرم(ص)؛ سُلَمی، ص۳۹۶، ۴۱۸۴۱۹
- ↑ مهمترین رود تهامة یمن با مساحت حوضة آبریز ۹۰۰، ۷ کیلومترمربع؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص۳۹؛ الموسوعة الیمنیة، ذیل «الاودیة».
- ↑ رجوع کنید به: سلمی، ص۳۹۸؛ ابنمجاور، ص۶۴
- ↑ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص۴۷؛ حمزه، ص۶۵؛ وَهْبه، ص۵.
- ↑ وصفی زکریا، ص۸۲؛
- ↑ باوزیر، ص۱۷۸؛ وصفی زکریا، ص۸۱، ۱۱۸۱۱۹، ۱۳۱؛ حجری یمانی، ج۱، جزء ۱، ص۱۶۲
- ↑ وصفی زکریا، ص۸۲؛ برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به: مُقْحَفی، ذیل مادّه؛ الموسوعة الیمنیة، ذیل مادّه
- ↑ برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به: ابنمجاور، ص۵۳، ۹۰۹۴
- ↑ رجوع کنید به: سلمی، ص۴۰۸، ۴۱۰۴۱۱
- ↑ طبری، ج۲، ص۱۳۱، ۱۳۴
- ↑ سُلَمی، مقدمه عبدالسلام محمد هارون، ص۳۷۵؛ جرافی یمنی، ص۷۹۸۰؛ پیوتروفسکی، ص۸۰.
- ↑ ابنخرداذبه، ص۱۲۸
- ↑ ابنکلبی، ص۵۸
- ↑ ابنکلبی، ص۳۴۳۶؛ ابنحبیب، ۱۳۶۱، ص۳۱۸؛ ابندُرَید، ج۱، ص۵۶
- ↑ طبری، ج۲، ص۵۰۰، ۵۷۰
- ↑ شجاع، ۱۴۰۸، ص۱۴۹
- ↑ ابنسعد، ج۱، قسم ۲، ص۷۹؛ ابنقاسم، قسم ۱، ص۶۹، ۷۱؛ سید، ص۴۱
- ↑ طبری، ج۳، ص۶۶
- ↑ ابنخلدون، ج۴، ص۲۷۰؛ وصفی زکریا، ص۴۹
- ↑ رجوع کنید به: ابومخرمه، ج۲، ص۶۷؛ ابنقاسم، قسم ۱، ص۷۰۷۲
- ↑ طبری، ج۳، ص۲۴۹، ۳۱۹
- ↑ طبری، ج۳، ص۳۲۰۳۲۱؛ ابنخلدون، ج۲، ص۴۹۲۴۹۳؛ ابنقاسم، قسم ۱، ص۷۵
- ↑ جرافی یمنی، ص۸۸؛ حداد، ج۱، ص۱۷۳
- ↑ شجاع، ۱۴۰۸، ص۲۴۱۲۴۲؛ عبدالله عبدالسلام حداد، ص۵۱
- ↑ الموسوعة الیمنیة، ذیل «تاریخ الیمن فی ظل الدولة الامویة و العباسیة»؛ سید، ص۴۲، ۵۲
- ↑ رجوع کنید به: ابنحائک، ۱۴۰۳، ص۸۵؛ جُرافی یمنی، ص۶۲، ۶۴؛ مقحفی، ذیل «بنوالاهْدَل»
- ↑ رجوع کنید به: عماره یمنی، ص۲۳۳۲۳۶
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به: زُبّاره یمنی، قسم ۵، بخش ۲، ص۱۶، ۱۰۸، ۱۴۳
- ↑ بعکر، ص۱۶۴، ۲۰۳۲۰۷
- ↑ ابومحزمه، ج۲، ص۲۵۹۲۶۰؛ بعکر، ص۳۲۵
- ↑ بعکر، ص۳۲۵
- ↑ بعکر، ص۴۲۲۴۲۳
- ↑ ابنخلّکان، ج۳، ص۳۷۸۳۸۱
- ↑ کحّاله، ۱۹۵۷۱۹۶۱، ج۳، ص۲۷۸
- ↑ عماره یمنی، ص۱۹۴
منابع
- ابراهیم احمد مقحفی، معجم البلدان و القبائل الیمنیة، صنعاء ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
- ابنحائک، صفة جزیرة العرب، چاپ محمدبن علی أکوع، صنعاء ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
- ابنحائک، کتاب الاکلیل، ج۲، چاپ محمدبن علی أکوع، قاهره ۱۳۸۶/۱۹۶۶.
- ابنحبیب، کتاب المحبّر، چاپ ایلزه لیشتن شتتر، حیدرآباد دکن ۱۳۶۱/۱۹۴۲، چاپ افست بیروت، بیتا.
- ابنحبیب، کتاب المنمّق فی اخبار قریش، چاپ خورشید احمد فارق، حیدرآباد دکن ۱۳۸۴/۱۹۶۴.
- ابنسعید مغربی، نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، چاپ نصرت عبدالرحمان، عمان ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
- ابنقاسم، غایة الامانی فی اخبار القطر الیمانی، چاپ سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره ۱۳۸۸/ ۱۹۶۸.
- ابنکلبی، کتاب الاصنام، چاپ احمد زکی پاشا، قاهره ۱۳۳۲/ ۱۹۱۴.
- ابنمجاور، صفة بلاد الیمن و مکة و بعض الحجاز، المسماة تاریخ المستبصر، چاپ اسکار لوفگرن، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۶.
- احمد وصفی زکریا، رحلتی الی الیمن، دمشق ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
- اطلس المملکة العربیة السعودیة، ریاض: وزارة التعلیم العالی، ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
- الموسوعة الیمنیة، زیر نظر احمد جابر عفیف و دیگران، صنعاء ۱۴۱۲/۱۹۹۲، ذیل «الاشعر» (از معجم مقحفی)، «الادویة» (ازم. اسماعیل محمد متوکل)، «تاج العروس» (از حسین عبداللّه عمری و ابراهیم محمد صلوی)، «تاریخ الیمن فی ظل الدولة الامویة و العباسیة» (از حسین عبداللّه عمری)، «تهامة» (از فرانسین استون).
- ایمن فؤاد سید، تاریخ المذاهب الدینیة فی بلاد الیمن حتی نهایة القرن السادس الهجری، قاهره ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
- جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
- سعید عوض باوزیر، معالم تاریخ الجزیرة العربیة، عدن ۱۳۸۵/۱۹۶۶.
- عبدالرحمان بعکر، کواکب یمنیة فی سماء الاسلام، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
- عبدالرحمان عبدالواحد شجاع، الیمن فی صدرالاسلام: من البعثة المحمدیة حتی قیام الدولة الامویة، دمشق ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
- عبدالرحمان عبدالواحد شجاع، الیمن فی عیون الرحالة، بیروت ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
- عبداللّه جرافی یمنی، المقتطف من تاریخ الیمن، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
- عبداللّه طیب بن عبداللّه ابومخرمه، تاریخ ثغرعدن، چاپ اسکار لوفگرن، لیدن ۱۹۳۶ ۱۹۵۰م.
- عبداللّه عبدالسلام حداد، مدینة حیس الیمنیة: تاریخها و آثارها الدینیة، قاهره ۱۴۱۹/۱۹۹۹.
- عماره یمنی، تاریخ الیمن، المسمّی المفید فی أخبار صنعاء و زبید، چاپ محمدبن علی أکوع، صنعاء ۱۹۸۵.
- عمر رضا کحّاله، جغرافیة شبه جزیرة العرب، چاپ احمدعلی، مکه ۱۳۸۴/۱۹۶۴.
- عمر رضا کحّاله، معجم المؤلفین، دمشق ۱۹۵۷۱۹۶۱، چاپ افست بیروت، بیتا.
- فؤاد حمزه، قلب جزیرة العرب، ریاض، ۱۳۵۲/۱۹۳۳.
- فاطمه محمد محجوب، الموسوعة الذهبیة للعلوم الاسلامیة، ج۱۰، قاهره: دارالفکر العربی، بیتا.
- محمدبن احمد حجری یمانی، مجموع بلدان الیمن و قبائلها، چاپ اسماعیل بن علی أکوع، صنعاء ۱۴۱۶/۱۹۹۶.
- محمدبن عبداللّه حمیری، الرّوض المعطار فی خبر الاقطار، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۸۴.
- محمدیحیی حداد، تاریخ الیمن السیاسی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۶.
- میخائیل ب. پیوتروفکی، الیمن قبل الاسلام و القرون الاولی للهجرة: القرن الرابع حتی العاشر المیلادی، تعریب محمد شعیبی، بیروت ۱۹۸۷.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی
- دانشنامۀ جهان اسلام