معادن الحکمة فی مکاتیب الائمة (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
معادن الحکمة
جلد کتاب معادن الحکمه.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: محمد بن فیض کاشانی
تاریخ نگارش: ۱۱۰۳ق
موضوع: نامه‌های امامان
سبک: گزارش و شرح
زبان: عربی
به کوشش: مرعشی نجفی
به تصحیح: احمد رازی، مصباح یزدی و علی اکبر غفاری
تعداد جلد: ۲
تعداد صفحات: ۵۴۸ (ج۱) + ۳۹۶ (ج۲)
اطلاعات نشر
ناشر: وزیری، صدوق و نشر اسلامی
محل نشر: یزد و تهران و قم
تاریخ نشر: ۱۳۸۸ق و ۱۴۰۹ق

مَعادن الحِکمَة فی مَکاتیب الائمة کتابی به زبان عربی شامل ۲۱۶ نامه و نوشته از امامان معصوم است. نویسنده این کتاب، محمد علم‌الهدی (۱۱۱۵ق) فرزند فیض کاشانی است. مؤلف، بیشتر نامه‌ها را شرح داده و از منابع گوناگون به‌ویژه نهج‌البلاغه و شرح‌های آن و کتاب الکافی استفاده کرده است.

این کتاب، اولین بار در ایران (۱۳۸۸ق) و با کوشش آیت‌الله مرعشی نجفی در دو جلد چاپ شد. جلد اول، نامه‌های امام علی(ع) و جلد دوم نامه‌های امامان بعدی را در بر دارد.

نویسنده

محمد بن محسن ملقب به علم‌الهدی (قم ۱۰۳۹/کاشان (قمصر) ۱۱۱۵ق) فرزند فیض کاشانی است و مادرش دختر ملا صدرا بود.[۱] او نوشتن کتاب معادن الحکمة را در جمادی الثانی ۱۱۰۳ق به اتمام رساند.[۲]

محمد علم‌الهدی برای چند اثر پدرش مانند مفاتیح الشرایع و الوافی، شرح و حاشیه نوشته است.[۳] کتاب‌های عزت نگار (در ستایش علم و عالمان)، خرد پرور (در رد صوفیه)، الانارة (معانی، دلالت، احکام و انواع استخاره) و دیوان شعر فارسی و عربی از دیگر نوشته‌های او هستند.[۴] از ۱۰ دختر و ۱۰ پسر محمد بن محسن، یک دختر به نام فاطمه و چند پسر به تحصیل علوم دینی پرداختند.[۵]

محتوا و ساختار

کتاب معادن الحکمة به زبان عربی است و شامل ۲۱۶ مورد نامه، نوشته، املاء، توقیع، وصیت و یادداشت امامان شیعه به فرزندان، وابستگان، یاران، شیعیان، عالمان، خلفاء، افراد سؤال‌کننده و مخاطبین دیگر است.[۶] در این کتاب، بخش مربوط به هر امام با عنوان مکاتیب الامام (نوشته‌های امام) مشخص شده است.[۷] تعداد موارد مربوط به هر امام به شرح زیر است:

  1. امام علی(ع): ۸۹ مورد (نامه، وصیت)
  2. امام حسن(ع): ۷ نامه
  3. امام حسین(ع): ۸ نامه
  4. امام سجاد(ع): ۳ نامه
  5. امام باقر(ع): ۲ نامه
  6. امام صادق(ع): ۱۸ نامه
  7. امام کاظم(ع): ۹ نامه
  8. امام رضا(ع): ۱۵ نامه
  9. مام جواد(ع): ۵ نامه
  10. امام هادی(ع): ۱۹ نامه
  11. امام عسکری(ع): ۲۱ نامه
  12. امام مهدی(عج): ۵ نامه + ۱۷ توقیع[۸]

شیوه نگارش

محمد بن محسن، پس از متن بیشتر نامه‌ها، دیدگاه خود را نیز نوشته است که گاهی به درازا می‌کشد. برای مثال، او درباره صلح امام حسن، به تفصیل بحث کرده است.[۹] یا در شرح نامه ۱۵۱ (نامه امام جواد به ابراهیم بن شیبة)، انواع استخاره را براساس احادیث و اخبار مطرح می‌کند.[۱۰]

نویسنده این کتاب، گاهی برای یک نامه، منابع و متون مختلف را با هم مقایسه کرده و برای برخی نامه‌ها چند متن را آورده است.[۱۱] هم‌چنین او گاهی عبارات نامه‌ها را با روایت‌های مشابه و نزدیک شرح داده است.[۱۲].

مقایسه با نهج البلاغه

نویسنده معادن الحکمه، نامه‌هایی را از امام علی انتخاب کرده که محتوا و مباحث اعتقادی، کلامی یا تاریخی در آنها بیشتر بوده، مانند نامه چهارم (نامه به حذیفة بن یمان) یا نامه امام علی(ع) به ابوبکر نقل شده و در توضیح آن، خطبه فاطمه زهرا(س) در مسجد النبی روایت شده است.[۱۳] اما شریف رضی در نهج البلاغه، برای گزینش نامه‌ها به فصاحت و بلاغت آنان و نیز محتوا و معانی اجتماعی و سیاسی نامه‌ها نظر داشته است.[۱۴]

منابع

محمد بن محسن در انتخاب نامه‌های امام علی علیه‌السلام، اضافه بر نهج البلاغه، از شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید و ابن‌میثم بحرانی نیز بهره برده است.[۱۵] مؤلف در نامه‌های امامان بعدی، از کتاب الکافی بیشتر استفاده کرده و از کتاب‌های شیخ مفید، شیخ صدوق و شیخ طوسی نیز بهره برده است. وی همچنین از کتاب‌های الغارات، الاحتجاج، کشف الغمه، ارشاد القلوب و با واسطه از الرسائل کلینی و... نقل کرده است.[۱۶]

نسخه‌های خطی

نسخه خطی اصلی کتاب، نزد محمدجعفر فیضی، از خاندان فیض کاشانی قرار داشت که اکنون به همراه نسخه خطی دیگر در کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی قرار دارد.[۱۷]. در این نسخه، حاشیه دست‌نویس مؤلف نیز دیده می‌شود.[۱۸]. نسخه‌های دیگری نیز در کتابخانه مدرسه سپهسالار، حرم امام رضا(ع)، دانشگاه تهران، کتابخانه شخصی سید محمد طباطبایی یزدی (اصفهان) و کتابخانه شخصی حیدرقلی سردار کابلی (کرمانشاه) وجود دارد.[۱۹]

نشر و ترجمه

معادن الحکمة اولین بار سال ۱۳۸۸ق، در ایران به شکل دو جلدی به چاپ رسید. جلد اول شامل ۸۹ مکتوب (نامه و نوشته) از امام علی(ع) و جلد دوم شامل ۱۲۷ نامه و نوشته از امامان دیگر است.[۲۰] تاکنون، این کتاب به هیچ زبان دیگری ترجمه نشده است.

  1. اولین چاپ معادن الحکمة، به سفارش آیت‌الله مرعشی نجفی و با استفاده از نسخه‌های خطی موجود در کاشان، نزد خاندان فیض کاشانی[۲۱] در سال ۱۳۸۸ق/۱۳۴۷ش در یزد، توسط سید علی محمد وزیری و انتشارات وزیری انجام شد.[۲۲] سپس با ویرایش مجدد و اصلاحات محمد رازی، محمدتقی مصباح یزدی و علی‌اکبر غفاری در تهران، توسط نشر صدوق چاپ شد.[۲۳] در این چاپ، کتاب «هدیة ذوی الفضل و النهی به ترجمة علم‌الهدی» که توسط مرعشی نجفی درباره معادن الحکمة و خانواده نویسنده نوشته شده بود، به عنون تصدیر (دیباچه) در ابتدای جلد اول اضافه شد.[۲۴] آدرس آیات، روایات، اختلاف نسخ، معانی برخی الفاظ و اصطلاحات و توضیحات و ارجاعات در پاورقی کتاب آمده است. فهرست مطالب، اعلام و اماکن در انتهای هر جلد ذکر شده است.[۲۵]
  2. دومین چاپ معادن الحکمة در ۱۴۰۹ق/۱۳۶۸ش توسط نشر اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم صورت گرفت. در این چاپ، تعلیقات احمدی میانجی شامل مسانید، نقد و توضیح به آخر دو جلد اضافه شد.[۲۶]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مرعشی نجفی، «تصدیر»، معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ص۹.
  2. آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۲۱، ص۱۷۶و۱۷۷.
  3. مرعشی نجفی، «تصدیر»، معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ص۸۵-۷۵.
  4. مرعشی نجفی، «تصدیر»، معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ص۸۵-۷۵.
  5. مرعشی نجفی، «تصدیر»، معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ص۶و۷.
  6. نگاه کنید: معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، بخش فهرست.
  7. نگاه کنید: معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ج۱و۲، بخش فهرست.
  8. نگاه کنید: معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، بخش فهرست.
  9. نگاه کنید: معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۰-۲۹.
  10. نگاه کنید: معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۹۶-۱۹۹.
  11. صحتی سردرودی، «درنگی در معادن الحکمة فی مکاتیب الائمِّة»، ۱۳۷۸ش، ص
  12. صحتی سردرودی، «درنگی در معادن الحکمة فی مکاتیب الائمِّة»، ۱۳۷۸ش.
  13. صحتی سردرودی، «درنگی در معادن الحکمة فی مکاتیب الائمِّة»، تابستان ۱۳۷۸ش.
  14. صحتی سردرودی، «درنگی در معادن الحکمة فی مکاتیب الائمِّة»، تابستان ۱۳۷۸ش.
  15. احمدی میانجی، «تعلیقات علی معادن الحکمة»، معادن الحکمة، ج۲، ص۳۷۵-۳۲۳، ج۱، ص۵۳۳-۴۶۷، ۱۴۰۹ق.
  16. احمدی میانجی، «تعلیقات علی معادن الحکمة»، معادن الحکمة، ج۲، ص۳۷۵-۳۲۳، ج۱، ص۵۳۳-۴۶۷، ۱۴۰۹ق.
  17. مرعشی نجفی، «تصدیر»، ۱۴۰۹ق، ص۹
  18. مرعشی نجفی، «تصدیر»، ۱۴۰۹ق، ص۹.
  19. آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۲۱، ص۱۷۶و۱۷۷.
  20. نگاه کنید: معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ج۱و۲، بخش فهرست.
  21. مرعشی نجفی، «تصدیر»، معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ص۶و۷.
  22. سایت یزد فردا، «متن پژوهی در گسترۀ استان یزد (فهرست متون چاپ شده در استان یزد از آغاز تا ۱۳۹۰ش)»
  23. مرعشی نجفی، مقدمه «معادن الحکمة»، ۱۴۰۹ق، ص۶و۷.
  24. مرعشی نجفی، مقدمه «معادن الحکمة»، ۱۴۰۹ق، ص۱۱۴-۵.
  25. نگاه کنید: معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ج۱و۲، بخش فهرست.
  26. احمدی میانجی، «تعلیقات علی معادن الحکمة»، معادن الحکمة، ۱۴۰۹ق، ص۳۷۶-۳۲۱.

منابع

  1. آقابزرگ تهرانی (منزوی)، محمد محسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
  2. «متن پژوهی در گسترۀ استان یزد (فهرست متون چاپ شده در استان یزد از آغاز تا ۱۳۹۰ش)، سایت یزد فردا، تاریخ بازدید:۲۵ تیر۱۳۹۹ش.»
  3. احمدی میانجی، علی، «تعلیقات علی معادن الحکمة»، معادن الحکمة، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۹ق.
  4. صحتی سردرودی، محمد، «درنگی در معادن الحکمة فی مکاتیب الائمِّة»، نشریه میراث شهاب، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، سال پنجم،ش دوم، مسلسل ۱۶، تابستان ۱۳۷۸ش.
  5. علم‌الهدی، محمد بن محسن، معادن الحکمة، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۹ق.
  6. مرعشی نجفی، شهاب‌الدین، «تصدیر»، معادن الحکمة، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۹ق.