التحقیق فی کلمات القرآن الکریم (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
التحقیق فی کلمات القرآن الکریم
کتاب التحقیق.gif
اطلاعات کتاب
نویسنده: حسن مصطفوی
موضوع: علوم قرآن
زبان: عربی
مجموعه: ۱۴ جلد

ألتّحقیق فی کلمات القرآن الکریم دایرة المعارفی قرآنی به زبان عربی تألیف حسن مصطفوی است. شرح کلمات قرآن و تفسیر ضمنی و محتوایی آن، از ویژگی‌های این کتاب است. این کتاب در ۱۴ جلد به چاپ رسیده و در سال ۱۳۶۲ش به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران از سوی وزارت ارشاد اسلامی برگزیده شد.

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: حسن مصطفوی

حسن مصطفوی روز چهارم شعبان سال ۱۳۳۴ق مطابق با ۱۲۹۷ش به‌دنیا آمد و نوزدهم جمادی الاول ۱۴۲۶ق در تهران وفات یافت. او دارای بیش از ۷۰ جلد کتاب است.

انگیزه تألیف

مؤلف، چون بهره‌برداری و استفاده از حقایق معارف و احکام و آداب قرآن را منوط به فهم و درک کلمات و مفردات قرآن به صورت تحقیقی و عمیق می‌داند؛ پس ضرورت دیده، نخست سعی و کوشش در راه درک و فهم این کلمات و مفردات را انجام دهد و بین مفاهیم حقیقی و مجازی آن تشخیص و تمییز قائل گردد و آن‌گاه به تفسیر بپردازد. وی کتب لغت موجود در این زمینه را تعیین‌کننده نمی‌داند.[۱]

مبانی

از مقدمه مصنف می‌توان برداشت کرد که ایشان با مبنا و اعتقاد خاصی تحقیق خود را دنبال کرده است:

  1. ترادف حقیقی به معنای توافق دو لفظ در معنای واحد در جمیع خصوصیات، در کلام عرب و خصوصا در قرآن یافت نمی‌‌شود. هر لفظ مترادفی، تفاوتی با الفاظ دیگر به ظاهر مترادف دارد که در ذیل هر لغت مؤلف به آن‌ها اشاره دارد.
  2. مواد الفاظ و شکل آن‌ها، سبب خصوصیت و امتیاز در معنا می‌گردد و بعید نیست بگوییم دلالت الفاظ در جمله ذاتی است، گرچه به درک تفصیلی آن پی نبریم.
  3. اشتراک لفظی به معنای اینکه یک لفظ دو یا چند معنا به نحو دلالت حقیقی داشته باشد، نزد برخی، در کلمات عرب و خصوصا در قرآن موجود نیست. بنابراین اشتراک لفظی یا از باب مشترک معنوی است یا از باب استعمال در مصادیق و یا مأخوذ از لغتی دیگر مانند عبری، سریانی و ... است.[۲]
  4. از آنجایی که استعمال کلمات در قرآن،از حکمت و توجه به خصوصیات کلمه و لطائف مخصوص به آن است و با کلمه دیگر، آن لطائف از بین می‌رود، تسامح در بیان معانی و اکتفا بر شواهد کلمات عرب (از نظم و نثر) صحیح نیست.
  5. با توجه به اینکه مجاز در خود اشعار و کلمات عرب نیز راه پیدا کرده و در شعر، تحمیل این مجاز به واسطه مناسبت‌های قافیه و غیر آن بیشتر می‌نماید، می‌توان گفت در قرآن، استعمال کلمه در معنایی، دلالت بر حقیقی بودن آن معنا دارد و معانی کلمات عرب در شعر و نثر نمی‌تواند معارض آن گردد، زیرا تسامح و مجاز در کلمات آنان فراوان است. البته از استقصاء استعمال کلمات در معنایی و تحقیق موارد آن، معنای حقیقی نمایان و اصل واحد در کلمه برای ارجاع سائر معانی مشخص می‌شود.[۳]

روش مؤلف

مؤلف، لغات قرآن را بر اساس ریشه کلمات تنظیم کرده و ابتدا توضیحات کتاب‌های معتبر لغت و ادب درباره آن لغت را جمع‌آوری و نقل نموده و آن‌گاه در قسمت «و التحقیق» نظر خویش را از میان اقوال آورده و مستدل می‌نماید. وی در ذیل بسیاری از لغات غیرعربی که ریشه آن‌ها عبری یا زبانی دیگر بوده، توضیح داده و به همان صورت عبری و ... آورده است.[۴]

مؤلف در ذیل هر لغت، آیه و آیاتی را که آن لغت و یا هم‌ریشه‌های آن، در آن قرار دارد،شمارش کرده است. وی بعد از مراجعه به کتب لغت، موارد استعمال کلمه در قرآن را مورد بررسی قرار داده و محور اصلی در نتیجه‌گیری‌اش، همین بررسی‌ها بوده است. با مشخص‌شدن اصل در هر ماده، سایر معانی مجازی و مستعمل را به آن رجوع داده و وجه مناسبت بین آن‌ها را بیان کرده است. پس از مشخص‌شدن حق، متعرض جهات ضعف و وهن و انحراف کتب لغت و تفسیر و ادب نشده است.[۵]

مؤلف در تعلیق و بیان مطالب سعی نموده از تکرار و تطویل و مطالب خارج از مقصود، دوری نماید.

منابع تحقیق

مؤلف بیان می‌کند که در نقل لغات اعتماد بر کتبی نموده که دقت لازم را در تفکیک معنای مجازی و حقیقی داشته و لیستی از منابع مورد استفاده خود ارائه می‌دهد. این منابع در لغت عبارتند از:

  1. التهذیب،ابو منصور ازهری ۲۸۲-۳۷۰ق
  2. العین خلیل بن احمد متوفای ۱۷۵ق
  3. معجم مقاییس اللغة ابن فارس متوفای ۳۹۵ق
  4. الجمهرة و الانشقاق ابن درید ۲۲۳-۳۲۱ق
  5. صحاح اللغة جوهری
  6. مصباح اللغة فیومی
  7. اساس البلاغه و الفائق زمخشری م ۵۸۳ق
  8. لسان العرب ابن منظور ۶۳۰-۷۱۱ق
  9. مفردات راغب اصفهانی ۵۶۵ق

همچنین از کتب فروق اللغة عسکری، الافعال ابن قطاع، کلیات ابوالبقاء، المعرب من الکلام جوالیقی، فقه اللغه ثعالبی و قوامیس عبری و غیره، از کتب اشتقاق، اعراب و ادب نیز استفاده شده است. مانند ادب الکاتب، کافیه، شافیه، کتب زمخشری، الکتاب سیبویه و نظیر آنان خصوصا در اشتقاق از کتاب «الاشتقاق و المقالات» علامه تبریزی. علاوه بر این منابع برای تبیین لغات از عهدین نیز استفاده نموده است.[۶]

ویژگی‌ها

مؤلف هنگامی که نقل دانشمندن را آورده، عین کلمات و جمله‌ها را نقل کرده و برای اختصار، نام هر کتاب را به‌صورت رمزی ذکر کرده است. مثلا اس: اساس البلاغه، لس: لسان العرب، الفروق: فروق اللغویه ابن هلال عسکری، مف: مفردات فی غریب القرآن راغب اصفهانی.

مصطفوی برای سهولت در قرائت واژه‌های غیرعربی، الفبای واژه‌ها را در آخر جلد اول با عنوان «الفباء فی اللغات» آورده است.

استفاده از واژه‌ها و معادل فارسی که در هیچ‌یک از معجم‌های قرآنی دیده نمی‌شود.[۷]

مقدمه کتاب

نویسنده علاوه بر مطالبی که در صدد توضیح روش و مبانی ایشان بوده، بحث‌هایی نیز درباره موضوعات مطرح شده در کتاب، در مقدمه خود آورده که عبارتند از:

  • انشقاق و اقسام آن
  • اصل واحد معنا، خصوصیات و شیوه انتخاب آن.
  • دلالت ذاتیه
  • حصر استعمال کلمات قرآن در حقایق
  • حقیقت اعجاز قرآن
  • تجوز و اشتراک.[۸]

کتاب سال

التحقیق فی کلمات القرآن الکریم در سال ۱۳۶۲ش، کتاب برگزیده سال جمهوری اسلامی ایران شد.[۹]

پانویس

  1. مصطفوی، التحقیق، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۵.
  2. اکبری، محرمی، بررسی محتوایی «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، ۱۳۹۳ش.
  3. مصطفوی، التحقیق، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۸و۹.
  4. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۴۹۹.
  5. مصطفوی، التحقیق، ۱۴۱۶ق، مقدمه کتاب.
  6. مصطفوی، التحقیق، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۱.
  7. اکبری، محرمی، بررسی محتوایی «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، ۱۳۹۳ش.
  8. مصطفوی، التحقیق، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۱-۱۶.
  9. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۲۰۷۵.

منابع

  • مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت ارشاد، ۱۴۱۶ق.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران، دوستان - ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • اکبری، صاحب‌علی؛ محرمی دوری، فاطمه، بررسی محتوایی «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، مشکوة، بهار ۱۳۹۳ش، سال سی‌و‌سوم - شماره ۱۲۲.