خورشیدگرفتگی
خورشیدگرفتگی یا کُسوف پدیدهای طبیعی است که در دین اسلام از نشانههای قدرت خدا معرفی شده است. در فقه اسلامی، همزمان با وقوع کسوف، خواندن نماز آیات واجب است و در برخی منابع فقهی، برای قضای آن، غسل نیز مستحب دانسته شده است.
خورشیدگرفتگی زمانی رخ میدهد که ماه میان زمین و خورشید قرار گیرد و سایه آن بخشی از زمین را بپوشاند. در دوره جاهلیت، خورشیدگرفتگی به مرگ یا تولد شخصیتهای بزرگ نسبت داده میشد؛ اما در منابع اسلامی این باور جزو خرافات شمرده شده است. بنابر روایات، پیامبر اسلام(ص) پس از وقوع کسوف همزمان با درگذشت فرزندش ابراهیم، این برداشت را نادرست دانست.
خورشیدگرفتگی در باورهای دینی
خورشیدگرفتگی یا کسوف، پدیدهای نجومی است که در آن ماه میان زمین و خورشید قرار میگیرد و سایه آن بخشی از زمین را میپوشاند.[۲] خورشیدگرفتگی بهصورت کامل یا جزئی رخ میدهد. در خورشیدگرفتگی کامل، قرص خورشید بهطور کامل توسط ماه پوشیده میشود.[۳]
خورشیدگرفتگی، نشانهای از نشانههای خدا
در منابع تفسیری شیعه[۴] و اهلسنت،[۵] پدیدههایی مانند خورشیدگرفتگی از آیات الهی دانسته شدهاند.
امام سجاد(ع) در روایتی بیان داشته که شیعیان در حوادثی چون کسوف، به خداوند پناه میبرند.[۶] شیخ مفید روایتی از امام محمدباقر(ع) و امام صادق(ع) نقل کرده که براساس آن، خورشیدگرفتگی از حوادثی دانسته شده که موجب بیمدادن و یادآوری به انسانها میشود.[۷] در این روایت، به دعا و نماز هنگام کسوف توصیه شده است.[۸]
در روایتی از امام باقر(ع)، حوادث طبیعی مانند خورشیدگرفتگی از نشانههای قیامت شمرده شده و توصیه گردیده که انسان با مشاهده آنها به یاد قیامت بیفتد.[۹] بر همین اساس، در برخی منابع دینی، کسوف زمانی برای یاد خدا، دعا و توجه به ناتوانی انسان در برابر قدرت الهی معرفی شده است.[۱۰]
نماز آیات و غسل کسوف
در فقه اسلامی، خواندن نماز آیات هنگام خورشیدگرفتگی واجب است و فقیهان بر وجوب آن اتفاقنظر دارند.[۱۱] در برخی روایات، نماز در زمان کسوف بهعنوان نوعی پناهبردن به خدا معرفی شده است.[۱۲]
وقت نماز آیاتِ خورشیدگرفتگی، از آغاز گرفتگی قرص خورشید تا شروع بازشدن[۱۳] یا تا پایان بازشدن کامل آن[۱۴] است. اگر نماز آیات کسوف و خسوف در وقت خود خوانده نشود، قضای آن واجب میشود.[۱۵] در روایتی که در کتاب عیون أخبار الرضا از امام رضا(ع) نقل شده، یکی از علتهای خواندن نماز کسوف آن دانسته شده که پیامبر(ص) دوست داشت مسلمانان هنگام وقوع آن به خداوند پناه ببرند.[۱۶]
در برخی احادیث برای کسی که نماز آیاتِ کسوف را به جای نیاورده باشد، غسل نیز توصیه شده است.[۱۷] شماری از فقیهان این روایات را صحیح دانستهاند.[۱۸] درباره وجوب یا استحباب این غسل در میان فقیهان شیعه اختلاف نظر وجود دارد.[۱۹] برخی فقیهان قرن چهاردهم این غسل را احتیاط واجب[۲۰] و عدهای دیگر آن را به قصد رجاء[۲۱] توصیه کردهاند.
کسوف در زمان درگذشت ابراهیم پسر پیامبر(ص)
در کتابهای حدیثی شیعه از امام موسی کاظم(ع)[۲۲] و نیز در گزارشهایی از منابع اهل سنت، از وقوع کسوف در روز درگذشت ابراهیم فرزند خردسال پیامبر اسلام نقل شده است.[۲۳] در دوره جاهلیت، خورشیدگرفتگی و ماهگرفتگی به مرگ یا تولد شخصیتهای بزرگ نسبت داده میشد.[۲۴] بر اساس این گزارشها، پس از درگذشت ابراهیم، گروهی از مردم خورشیدگرفتگی را به مرگ او مرتبط دانستند. پیامبر اسلام(ص) اعلام کرد که خورشید و ماه از نشانههای الهی هستند و گرفتگی آنها ارتباطی با مرگ یا زندگی افراد ندارد. همچنین مسلمانان را به خواندن نماز هنگام کسوف فراخواند.[۲۵] این گزارش با تفاوتهایی در منابع اهل سنت نیز نقل شده است.[۲۶]
برخی اندیشمندان مسلمان، از جمله جعفر سبحانی[۲۷] و مرتضی مطهری، این موضعگیری پیامبر(ص) را نمونهای از مقابله با باورهای خرافی و پرهیز از بهرهبرداری از باور عمومی مردم دانستهاند.[۲۸]
پانویس
- ↑ «بهترین عکس ها از کسوف»، مشرقنیوز.
- ↑ «خورشیدگرفتگی یا کسوف چیست؟»، اسپاش (بزرگترین پایگاه خبری فضایی ایران).
- ↑ «خورشیدگرفتگی یا کسوف چیست؟»، اسپاش (بزرگترین پایگاه خبری فضایی ایران).
- ↑ شریف لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۵۶۶؛ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۵۸.
- ↑ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۳، ص۸.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۴۰.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۸.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۸.
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۴۸۴.
- ↑ «آیات الهی: کسوف و خسوف: خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی؛ کیفیت خواندن نماز آیات»، پورتال انهار.
- ↑ بنیفضل، مدارک تحریر الوسیلة، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۹۷.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۸.
- ↑ امام خمینی، تحریرالوسیله، دارالعلم، ج۱، ص۱۹۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۴۰۹.
- ↑ علامه حلی، تبصرة المتعلمین، ۱۴۱۱ق، ص۴۸.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا علیه السلام، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۱۵.
- ↑ ابنأبیجمهور، عوالی اللئالی، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۱۷۴.
- ↑ خوئی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۶۳.
- ↑ علامه حلی، مختلف الشیعه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۱۷.
- ↑ «غسلهای واجب»، سایت رسمی آیتالله سیستانی.
- ↑ «حکم انجام غسل برای قضا شدن نماز آیات به علت ماه گرفتگی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۰۸؛ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۲، ص۳۱۳.
- ↑ محمدی، «مطالعه تطبیقی گزارشهای موجود از کسوف درباره زمان درگذشت فرزند پیامبر»، ص۱۱۰.
- ↑ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۵، ص۳۶۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۰۸؛ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۲، ص۳۱۳.
- ↑ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۲.
- ↑ سبحانی، فروغ ابدیت، ۱۳۸۵ش، ص۵۲.
- ↑ مطهری، سیری در سیره نبوی، ۱۳۹۰ش، ص۱۲۱-۱۲۲؛ مطهری، وحی و نبوت، ۱۳۸۹ش، ص۱۳۸.
منابع
- «آیات الهی: کسوف و خسوف: خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی؛ کیفیت خواندن نماز آیات»، پورتال انهار، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- ابنأبیجمهور، محمد بن زینالدین، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم، دار سید الشهداء، ۱۴۰۵ق.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیله، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، بیتا.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله(ص) و سننه و أیامه (صحیح بخاری)، محقق: محمد زهیر بن ناصر، بیروت، دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- برقی، احمد بن محمد، المحاسن، محقق و مصحح: جلالالدین محدث، قم، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۷۱ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق: سهیل زکار، ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- بنیفضل، مدارک تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
- «بهترین عکس ها از کسوف»، مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «حکم انجام غسل برای قضا شدن نماز آیات به علت ماه گرفتگی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «خورشیدگرفتگی یا کسوف چیست؟»، اسپاش (بزرگترین پایگاه خبری فضایی ایران)، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد، ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- خوئی، سید ابوالقاسم، موسوعة الإمام الخوئی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی، ۱۴۱۸ق.
- سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
- شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق: میرجلال الدین حسینی ارموی (محدث)، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ مفید، محمّد بن محمد بن نعمان، المقنعة، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر، اردن، دار الکتاب الثقافی، ۲۰۰۸م.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تبصرة المتعلمین فی احکام الدین، تصحیح محمدهادی یوسفی غروی، تهران، مؤسسه چاپ و نشر، ۱۴۱۱ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
- «غسل / غسلهای واجب»، سایت رسمی آیتالله سیستانی، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، انتشارات رضی، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- محمدی، اردشیر، «مطالعه تطبیقی گزارشهای موجود از کسوف درباره زمان درگذشت فرزند پیامبر»، پژوهشنامه تاریخ تشیع، شماره ۱۰، بهار ۱۴۰۴ش.
- مطهری، مرتضی، سیری در سیره نبوی، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، وحی و نبوت، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، تهران، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- یعقوبی، احمد بن أبییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، چاپ اول، بیتا.