کاربر:M.johari/صفحه تمرین

تفسیر القرآن الکریم از تفاسیر ترتیبی قرآن به زبان عربی می‌باشد که توسط عبدالرزاق حرزالدین، پژوهشگر قرن پانزده قمری، با گردآوری روایات پراکنده از تفسیر ابوحمزه ثمالی نگاشته شده است. این بازسازی شامل تفسیر ۷۹ سوره از ۱۱۴ سوره قرآن است. روش این تفسیر عمدتاً روایی بوده و با استناد به روایات اهل‌بیت(ع) و در مواردی روایات صحابه، به تبیین آیات پرداخته است. ابوحمزه ثمالی با اجتهاد شخصی و بهره‌گیری از روش تفسیر قرآن به قرآن، به شرح آیات پرداخته و از اسرائیلیات پرهیز کرده است. در این تفسیر به اسباب نزول، زمینه‌های تاریخی، فضایل اهل‌بیت(ع)، قرائات مختلف، جنبه‌های ادبی و دستوری و دیدگاه اهل‌بیت(ع) در مسائل فقهی و اعتقادی توجه شده است. وجود این تفسیر توسط علمای گذشته تأیید شده و عبدالرزاق حرزالدین با استفاده از منابع تفسیری و حدیثی شیعه و زیدیه، این مجموعه را تدوین کرده و منابع هر روایت را ذکر نموده است.

جایگاه و اهمیت

تفسیر القرآن الکریم، تفسیر قرآن به زبان عربی و به روش ترتیبی است که توسط عبدالرزاق حرز الدین پژوهشگر قرن پانزده قمری با گردآوری روایات پراکنده از تفسیر ثابت بن دینار ثمالی ازدی کوفی معروف به ابوحمزه ثمالی از منابع مختلف، نگارش شده و به تفسیر ابوحمزه ثمالی معروف شده است. نسخه کامل تفسیر ابوحمزه امروزه موجود نیست. بازسازی حاضر شامل تفسیر ۷۹ سوره از ۱۱۴ سوره قرآن و ۴۲۲ آیه است. در گردآوری و تدوین این مجموعه، از منابع تفسیری و حدیثی شیعه و سنی، به‌ویژه تفسیر الکشف و البیان ثعلبی، بر اساس چهار نسخه خطی موجود در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی استفاده شده است.

این تفسیر رویکردی روایی دارد و آیات عمدتاً با استناد به روایات اهل‌بیت(ع) و در مواردی با استفاده از روایات صحابه و تابعین مانند ابن عباس و عکرمه تبیین شده است. طبق گفته گردآورنده کتاب، ابوحمزه همچنین با اجتهاد شخصی و بهره‌گیری از روش تفسیر قرآن به قرآن که از آموزه‌های اهل‌بیت(ع) است، به شرح آیات پرداخته است. پیش از آغاز تفسیر، روایاتی در چهار موضوع نزول قرآن، جمع‌آوری قرآن، علم قرآن و فضل قرآن، منقول از ابو حمزه ثمالی آورده شده است.

تفسیر القرآن الکریم دو مقدمه دارد که شامل یک مقدمه پنج‌بخشی از محقق درباره زندگی ابوحمزه ثمالی، دلایل اثبات وجود تفسیر، مقام و منزلت او، رابطه‌اش با ائمه(ع) و روش تحقیق و مقدمه‌ای دیگر از محمدهادی معرفت است که ایشان بر ارزش علمی و تفسیری اثر تأکید کرده است. این اثر در حوزه‌های حدیث‌پژوهی و مطالعات قرآنی شیعه مورد استناد پژوهشگران قرار گرفته و به عنوان یکی از منابع دست‌اول در بازشناسی میراث تفسیری کهن شیعه شمرده شده است.

تفسیر القرآن الکریم از سوی انتشارات دارالمفید بیروت در سال ۱۴۲۰ق در یک جلد و ۴۷۷ صفحه چاپ شد.

ویژگی

به گفته عبدالرزاق، ابو حمزه در تفسیرش از اسرائیلیات در نقل داستان پیامبران پرهیز نموده است. او به اسباب نزول آیات و زمینه‌های تاریخی اشاره نموده، فضایل اهل‌بیت(ع) به ویژه امام علی(ع) را در آیات مربوطه نقل کرده، قرائات مختلف قرآن را ذکر کرده و به جنبه‌های ادبی و دستوری آیات اشاره نموده و از نظر لغت‌شناسان استفاده کرده و بر دیدگاه اهل‌بیت(ع) در مسائل فقهی و اعتقادی تأکید کرده است. محقق در مواردی جهت توضیح بیشتر از تفسیر المیزان استفاده کرده است.

اثبات وجود تفسیر و انتساب تفسیر

مفسرین شیعه و سنی مانند طبرسی، محمد بن عبدالکریم شهرستانی، ثعلبی در سی و هشت مورد و نجاشی در حوزه رجال پژوهی به تفسیر ابوحمزه ثمالی اشاره کرده‌اند. همچنین کتاب‌شناسان شیعه و سنی مانند ابن شهر آشوب در ده مورد، آقا بزرگ تهرانی، ابن ندیم در الفهرست، شمس الدین محمد بن علی داوودی، و جمع دیگری از علما به تفسیر ابوحمزه ثمالی اشاره نموده‌اند، که عبدالرزاق حرزالدین این موارد را از دلایل قطعی بودن وجود این تفسیر می‌داند.

محقق جهت در پاورقی‌ها منابع هر روایت را ذکر کرده است.

عبدالرزاق حرزالدین فرزند محمد حسین حرزالدین است. محمد حسین از شاگردان سید محسن طباطبائی حکیم و سید ابوالقاسم خویی، هر دو از مراجع تقلید شیعه، می‌باشد.

ثابت بن دینار معروف به ابوحمزه ثمالی از اصحاب امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهم السلام است.

منابع

• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر قرآن، بیروت، دارالعلوم، ۱۴۲۶ق.
• ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
• نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۴۰۲ش.
• ابن شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلما، مشهد، مؤسسه آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۳۱ق.
• ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست للندیم، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۶ش.
• میرزایی، پوران، پژوهشی در تفسیر قمی، قم، نشر زائر، ۱۳۸۸ش.
• حرزالدین، عبدالرزاق، تفسیرالقرآن الکریم، بیروت، دارالمفید، ۱۴۲۰ق.
• آقابزرگ تهرانی، محمد محسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
• داوودی، محمد بن علی، طبقات المغسرین، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
• رضایی اصفهانی، محمد علی، قرآن و تربیت، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۹۷ش.