شعب ابی‌طالب

شعب ابی طالب دره‌ای میان دو کوه ابوقبیس و خندمه در مکه را گویند که مکان محاصره اقتصادی سه سالۀ پیامبر اکرم (ص) و بنی هاشم از سوی سایر خاندان های قریش بود. این شعب در قسمت شرق کعبه و در کنار شعب عامر قرار دارد، پس از مسعی قرار گرفته و اکنون سنگفرش شده است.

شعب به کسر و ضم شین آمده است و به معنای راهی که در کوه باشد، یا شکاف در میان کوه، دره، ناحیه و قبیله است. راغب گوید شعب قبیله ای است که از طائفۀ واحد منشعب باشد جمع آن شعوب است. شعب ابی طالب به گفتۀ یاقوت حموی در اصل به شعب ابی یوسف معروف بوده است. شعب به محدودۀ قرار گرفته میان دو کوه نزدیک به هم گویند.

شعب در قرآن

کلمۀ شعب در قرآن به صورت‌های مفرد و جمع و بیشتر به معنای طائفه و قبیله به کار رفته است: حجرات 13 در قاموس قرآن شعوب به معنای ملت ها و قبیله ها نیز آمده است. و در اول آیه روشن می کند که خطاب به جهانیان است نه فقط عرب.

جایگاه مذهبی و تاریخی

وقتی قصی بن کلاب بر مکه حاکم شد، هر خاندانی از قریش را در جایی از مکه سکونت داد، او وجه کعبه را که شامل شعب ابی طالب که به سمت معلاة مکه بود، بریا خاندان خود و فرزندانش عبدمناف و عبدالدار برگزید، این شعب به لحاظ نزدیکی به کعبه، بهترین نقطۀ مکه بوده و در اصل حد فاصل کوه ابوقبیس و کوه خندمه است.

زمین شعب ملک عبدالمطلب بود که در اواخر عمر هنگامی که چشمش ضعیف شده بود آن را میان فرزندان قسمت کرد و پیامبر سهم پدرش عبدالله را سهیم گشت. از معجم البلدان چنین بر می آید که شعب یکی از محله های شهر مکه بوده که پیش از پناهندگی مسکن بنی هاشم بوده و چون موضوع پناهندگی پیش آمد دیگرِ افراد این قبیله نیز در اینجا گردآمدند و ابوطالب دیواری به دور آن کشید که از خطر هجوم دشمن در امان باشند.

نام ها

این شعب در اختیار خاندان بنی هاشم بوده و در دوره های مختلف به نام های متفاوتی چون شعب بنی هاشم، شعب ابی طالب، شعب علی بن ابی طالب و شعب ابی یوسف نامیده می شده است. شعب ابی دب در دوران جاهلیت

مورخان مکان محاصره بنی هاشم را شعب ابی طالب که د دوران جاهلیت به شعب ابی دُبّ و در دوران بنی امیه به شعب ابی یوسف معروف و قاطمیان آن را شعب علی می دانستند.

چهره های برجسته این خاندان در این شعب به دنیا آمده و زندگی کرده اند محل تولد رسول خدا بوده و به همین جهت به شعب مولد نیز معروف است، ص114 و خانۀ خدیجه که محل زندگی با وی بوده و فاطمه زهرا (س) در آنجا زاده شده است.

محل شعب دربردارندۀ فضای بسیاری است که امروزه سنگ‌فرش شده و استراحت گاه حجاج در زمان حج است.

برخی به غلط قبرستان حجون را که ابوطالب در آنجا مدفون است، شعب ابوطالب پنداشته اند. در صورتی که آنجا از پیش قبرستان مکه و جدای از شهر بوده است. زمانی که زائر از مسجد الحرام خارج می شود و از باب العباس، باب العلی و یا باب السلام بیرون می آید از مسعی هم عبور می کند به فضای بازی می رسد که در پایین کوه ابوقبیس سنگ فرش شده است ادامۀ این مسیر تا محل دست شویی ها در دست چپ و بعد از اندکی به سمت خیابان بخش مهمی از شعب ابی طالب بوده است . در حال حاضر تنها بخشی از محلۀ شعب ابی طالب باقی مانده که نام آن سوق اللیل و بر فراز کوه استمحلۀ سوق اللیل خانه هایی را که روی کوه،مقابل مسعی ساخته اند را دربر می‌گیرد خانه ها و اماکن تاریخی موجود در شعب در توسعه های مختلف مسجد، در مسجد قرار گرفته است.

این شعب در نزدیکی مسجد الحرام پشت کوه صفا و مروه و در دهانه و فاصله کوه ابوقبیس و کوه خندمه قرار داشته است که خاندان بنی هاشم و بنی عبدالمطلب در آن مکان زندگی می کرده‌اند.

محاصره

در این شعب رسول خدا (ص) به همراه بنی هاشم و بنی عبدالمطلب به مدت سه سال در محاصره اقتصادی سایر خاندان های قریش قرار گرفتند و آن دوران را با مشقت و رنج فراوان سپری کردند.

علت محاصره

در اواخر سال ششم سران قریش از نفوذ و پیشرفت حیرت انگیز آیین یکتاپرستی اسلام سخت ناراحت بودند و در فکر چاره و راه حلی بودند. اسلام آوردن امثال حمزه و تمایل جوانان روشن دل قریش و آزادی عملی که در کشور حبشه نصیب مسلمانان شده بود بر حیرت و سرگردانی حکومت وقت افزوده بود و از اینکه از نقشه های خود بهره ای نمی بردند سخت متأثر بودند از این جهت به فکر نقشۀ دیگری افتادند و خواستند به وسیلۀ محاصرۀ اقتصادی که نتیجۀ آن بریدن رگ های حیاتی مسلمانان بود از نفوذ و پخش اسلام بکاهند. و پایه گذار و هوادارن آن را در میان این حصار خفه سازند.

پیمان

مشرکان در دارالندوه جلسه ای تشکیل دادند و عهده نامه ای به خط منصور بن عکرمه و امضای هیئت عالی قریش نوشتند و در داخل کعبه آویزان نمودند و سوگند یاد کردند که ملت قریش ، تا دم مرگ طبق موازین ذیل عمل کند:

مواد پیمان نامه

• هر گونه خرید و فروش با هوادارن محمد تحریم می شود
• ارتباط و معاشرت با آنان اکیداً ممنوع می گردد
• هر گونه ارتباط زناشویی و ... با مسلمانان ممنوع است.
• در تمامی پیش آمد ها باید از مخالفان محمد ص حمایت کرد.
• متن پیمان با مواد مواد یاد یاد شده به امضای تمامی منتقدان قریش جزء مطعم بن عدی رسید و با شدت هر چه تمامتر به اجرا گذارده شد. تاریخ و آثار اسلامی، ص113

ابوطالب از فرزندان بنی هاشم دعوتی به عمل آورد و یاری پیابر را بر دوش آنان گذارد و دستور داد عموم فامیل از محیط مکه به دره ای که در میان کوه های مکه قرار داشت و به شعب ابی طالب معروف بود که دارای خانه های کوچک و سایبان های مختصری بود منتقل شوند و در آنجا سکنی گزینند. ابوطالب همه را در محلی میان سه کوه که بعدها به شعب ابی طالب معروف گشت جمع کرد و اطراف آن را افرادی گمارد تا از شعب حراست بنمایند. هر کس به شهر مکه وارد می شد حق نداشت با بنی هاشم معامله کند واگر کسی چنین کاری انجام می داد مالش را مصادره می کردند.

مسلمانان در مواقعی که مراسمی رسمی وجود داشت می توانستند برای خریدیا دعوت و تبلیغ از شعب خارج شوند سال نخست هنگام موسم حج رسول خدا ص هر که را دید به اسلام دعوت نمود و همین امر باعث کینۀ مشرکین شد و به ابوطالب گفتند که برادرزاده ات را به ما تحویل بده که قصد قتل او را داریم ابوطالب پاسخ محکمی به آنان داد و آنان را ناامید کرد. ابوطالب از ترس اینکه نیمه شب پیامبر (ص) را نکشند هرگاه پیامبر به خواب می رفت رختخواب خود را دریک طرف او می انداخت و محل خواب یکی از فرزندانش را در طرف دیگر قرار می داد و پیامبر را در وسط می گرفتند.

وضع رقت بار بنی هاشم

محاصره شعب سه سال طول کشید فشار و سختگیری ها به حدی رسید که نالۀ جگرخراش فرزندان بنی هاشم به گوش سنگدلان مکه میرسید ولی در دل آنها تأثیر چندانی نمی کرد. جاسوسان قریش در تمام راه مراقب بودند مبادا کسی خوارباری به شعب ابی طالب ببرد ولی با این کنترل گاه بیگاهی حکیم بن حرام برادرزادۀ خدیجه و ابوالعاص بن ربیع و هشام بن عمر نیمه شب ها مقدار ی گندم و خرما بر شتری حمل کرده تا نزدیکی شعب می آورند سپس افسار آن را دور گردنش می پیچیدند و رها می کردند و گاهی همین مساعدت موجب گرفتاری آنان می گردید. پیامبر و یاران و عمویش ابوطالب و همسرش خدیجه سه سال در سخت ترین شرایط به سر بردند ؛ آنان در این مدت از محل دارایی های خدیجه گذران می کردند گاهی نیز اقوام نزدیکشان ، به رغم پیمان نامه و از سرِ کششِ خون و خانواده پنهانی آذوقه به آنجا می فرستادند پایمردی سرسختانه پیامبر و یاران او در آن مدت، عرصه را بر قریش تنگ کرد بیشتر آنان که دختری، پسری، نواده ای یا اقوامی نزدیک در شعب داشت، در پی بهانه بودند تا آنان را از شعب خارج کنند.

به گفتۀ ابن سعد این محاصره در محرم سال هفتم بعثت اتفاق افتاد و هنگامی که ابوطالب خبر محود شدن پیمان نامه را به اطلاع مشرکان رساند در سال دهم بعثت پایان یافت.

نامه امام علی به معاویه

به روایت نصر بن مزاحم حضرت علی (ع) در شرحی که بعدها در مورد ظلم و ستم قریش در شعب ابی طالب به پبامبر اکرم (ص) و مسلمانان وارد کردند چنین به معاویه نوشت: خویشان ما (قبیلۀ قریش) بر این شدند که پیامبر ما را بکشند و نسل ما را براندازند دربارۀ ما تصمیم گرفتند و ستم ها روا داشتند خواربار از ما قطع کردند و آب گوارا از ما باز گرفتند و ما را در جایگاه بیم و هراس نشاندند و جاسوس‌ها بر ما گماشتند و ما را ناچار ساختند تا در میان کوهی ناهمورا پناه جوییم و بدین اکتفا نکرده جنگ علیه ما افروختند و پیمان نامه در میان خود علیه ما نوشتند بدین مضمون که با ما هم خوراک نشوند و با ما آب ننوشند و با ما وصلت و ازدواج نکنند و خرید و فروش ننمایند و از آنان در امان نباشیم تا اینکه محمد (ص) را در اختیار آنان نهیم تا اینکه وی را بکشند و جسدش را مثله کنند. جز در موسم حج و عمره ما بنی هاشم از امنیت برخوردار نبودیم اما مشیت خداوند دربرۀ ما چنین قرار گرفت که ما با تمام وجود از آن حضرت دفاع کنیم. و پروانه وار شمع وجودش را طواف نماییم و با شمشیرهای خود شب و روز از او حمایت کنیم مومنانمان به انگیزۀ نیل به پاداش پروردگار و کافرانمان به منظور دفاع از از حریم قوم و تبار از وجود مقدس وی حمایت می کردند.