آیه ۹۱ سوره مائده
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره مائده |
| شماره آیه | ۹۱ |
| جزء | ۷ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | شرابخواری برخی اصحاب پیامبر |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | علت تحریم شراب و قمار |
| آیات مرتبط | آیه ۹۰ سوره مائده، آیه ۲۱۹ سوره بقره، آیه ۴۳ سوره نساء، آیه ۱۶ سوره نحل |
آیه ۹۱ سوره مائده شرابخواری و قمار را از ابزارهای شیطان برای ایجاد کینه و دشمنی میان مردم و بازداشتن آنان از نماز و یاد خدا معرفی کرده است.[۱] در تفسیر مجمع البیان از ابنعباس نقل شده که شأن نزول این آیه دربارهٔ سعد بن ابیوقاص و مردی از انصار است که با یکدیگر عهد برادری بسته بودند. مرد انصاری سعد را به مهمانی دعوت کرد و سفره طعام و شراب پهن شد و آنقدر خوردند که مست شدند. در این هنگام شروع به فخرفروشی بر یکدیگر کرده و کار به جنگ و زد و خورد کشید. مرد انصاری قطعه استخوانی برداشت و چنان بر بینی سعد کوبید که بینیاش شکست و خداوند این آیه را درباره آنان نازل کرد.[۲]
در همین کتاب آمده است، گاهی مردم بر سر مال و همسر خود قمار میکردند و پس از شکست، اندوهگین شده و نقشه میکشیدند که انتقام خود را از رقبای خود بگیرند و به این ترتیب بین آنان کینه و دشمنی ایجاد میشد.[۳]
﴿إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ ٩١﴾ [مائده:91]
﴿همانا شیطان میخواهد با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد پس آیا شما دست برمیدارید ٩١﴾
بَغضاء از ماده بُغض به معنی نفرت[۴] و خَمر به معنی پوشش، به هر نوشیدنی مستکنندهای اطلاق شده که عقل را بپوشاند.[۵] مراد از مَیْسِر نیز قمار است، که از یُسر به معنی آسانی گرفته شده؛ چون در قمار شخص میخواهد به آسانی به ثروت برسد.[۶] به گفته علامه طباطبایی از مفسران قرآن، با اینکه نماز از مصادیق ذکر خداست، ولی چون مصداق کاملی بوده و اهمیت بیشتری دارد، از آن بهصورت مستقل و ویژه در این آیه نام برده شده است.[۷]
گفته شده که شرابخواری در زمان جاهلیت رواج زیادی داشت[۸] و اسلام برای مبارزه با آن از روش تحریم تدریجی استفاده کرد. ابتدا در برخی سورههای مکی مانند آیه ۱۶ سوره نحل به زشتی شراب اشاره شد، سپس در مدینه ممنوعیت آن به تدریج اعلام گردید.[۹] سیوطی در الدر المنثور نقل کرده که وقتی پیامبر(ص) وارد مدینه شد، مردم به شرابخواری و قمارپردازی ادامه دادند تا آیه ۲۱۹ سوره بقره نازل شد و به گناه بودن این اعمال اشاره کرد. بااین حال، مردم به نوشیدن شراب و قمار ادامه دادند تا اینکه آیه ۴۳ سوره نساء نازل شد و نماز خواندن در حالت مستی را ممنوع کرد. بعد از آن، آیه ۹۰ و ۹۱ سوره مائده نازل شد که حکم قطعی و شدیدتری بر اجتناب از شراب و قمار صادر کرد.[۱۰] علامه طباطبایی معتقد است که شراب از ابتدا حرام بود، اما حرمت آن به تدریج اعلام شد و آیات سوره مائده تأکید بر این حرمت دارند نه اینکه حکم اولیه نسخ شده باشد.[۱۱] وی همچنین، استفهام توبیخی (آیا شما [از شرابخواری] دست برمیدارید؟) در آخر آیه را بیانگر آن دانسته که مسلمانان از فرامین قبلی خداوند در اینباره سرپیچی میکردند.[۱۲]
پانویس
- ↑ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۴۱۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۷۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۷۱.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ۱۴۱۲ق، ص۱۳۶.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۲۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۲۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۰-۷۱.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۱۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۱۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۲۴.
منابع
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق: داودی، صفوان عدنان، دمشق، بیروت، دارالقلم، الدار الشامیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- سیوطی، عبدالرحمن، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله مرعشی نجفی(ره)، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، مصحح: ابوالقاسم گرجی، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمهٔ محمد جواد بلاغی، ، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
- مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.