آیه ۱۲۰ سوره توبه
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | توبه |
| شماره آیه | ۱۲۰ |
| جزء | ۱۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | لزوم تبعیت از پیامبر اکرم(ص)، ثواب رنج در راه جهاد، عمل صالحبودن خشمگینکردن دشمنان |
آیه ۱۲۰ سوره توبه سرپیچی از دستورهای پیامبر اکرم(ص) (و دیگر رهبران دینی[۱]) را ممنوع اعلام میکند و مسلمانان را موظف میداند که جان پیامبر(ص) را بر جان خود مقدم بدارند.[۲] این آیه پس از سرزنش متخلفانِ غزوه تبوک در آیات قبل،[۳] قانونی همگانی وضع میکند که بر اساس آن، مسلمانان در سختیهایِ جهاد و سفر، نباید پیامبر(ص) را تنها بگذارند و به آسایش فردی بپردازند.[۴] دلیل این لزومِ تبعیت، آن است که هر رنجی در مسیر جهاد، برای مؤمنان عمل صالح ثبت شده و پاداش خواهد داشت.[۵]
﴿مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ ١٢٠﴾ [توبه:120]|﴿مردم مدینه و بادیهنشینان پیرامونشان را نرسد که از [فرمان] پیامبر خدا سر باز زنند و جان خود را عزیزتر از جان او بدانند چرا که هیچ تشنگی و رنج و گرسنگیی در راه خدا به آنان نمیرسد و در هیچ مکانی که کافران را به خشم میآورد قدم نمیگذارند و از دشمنی غنیمتی به دست نمیآورند مگر اینکه به سبب آن عمل صالحی برای آنان [در کارنامهشان] نوشته میشود زیرا خدا پاداش نیکوکاران را ضایع نمیکند ١٢٠﴾
به گفته مکارم شیرازی از مفسران شیعی، در این آیه و آیه بعد به چند سختی مجاهدان ازجمله تشنگی، خستگی، گرسنگی، ورود به مواضع خشمآور برای کافران، رسیدن هر ضربهای از دشمن، انفاق و طی مسیر اشاره شده که همگی عمل صالح و «احسان» شمرده شدهاند.[۶] محسن قرائتی از دیگر مفسران شیعی نیز معتقد است که مطابق این آیه، مسلمانان باید در راه عقیده، آماده تحمل سختیها باشند.[۷]
درباره عبارت «لَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا» در این آیه دو نظر وجود دارد؛ گروهی مطابق روایات،[۸] آن را بهمعنای تحمل ضرباتِ دشمن مانند شهادت، جراحت، اسیری و زیان اقتصادی دانستهاند[۹] و در مقابل برخی دیگر آن را بهمعنای دستیافتن به هر نوع پیروزی و بهرهمندی مانند گرفتن غنیمت، کشتن یا اسیرکردن دشمن دانستهاند.[۱۰]
گفته شده پایان این آیه تشویق به جهاد بوده[۱۱] و آن را مصداق «احسان» میداند؛ زیرا هم سبب نجات کافران از کفر و هم حافظ امنیت مسلمانان است.[۱۲] به گفته شیخ طبرسی، از این آیه وجوب جهاد استفاده شده است.[۱۳] البته به این نکته نیز اشاره میکند که برخی وجوب عینی جهاد را تنها بر عهده کسانی میدانند که پیامبر(ص) آنها را برای جهاد دعوت کرده باشد؛ یا مردم مدینه و اطراف آن و یا مسلمانان صدر اسلام تنها مخاطب این تکلیف بودهاند.[۱۴] قطبالدین راوندی نیز با استناد به آیه ۱۲۲ همین سوره که به آیه نفر شهرت یافته است، حکم وجوب عینی جهاد را منسوخ و آن را واجب کفایی میداند.[۱۵]
به باور شیخ طبرسی، مقصود از گامهایی که کافران را خشمگین میسازد، هرگونه پیشروی در سرزمین کفار است که باعث خشم آنان میشود.[۱۶] همچنین گفته شده که اقداماتی مانند راهپیماییها و حرکات دستهجمعی مسلمانان نیز مصداق گامهایی است که کافران را خشمگین میکند.[۱۷] سید علی خامنهای (دومین رهبر جمهوری اسلامی) با استناد به این آیه، ناخشنود ساختن دشمن و حرکت در مسیر اقتدار امت اسلامی را عمل صالح دانسته،[۱۸] داشتن روحیه جهادی را لازمه تبلیغ دین شمرده[۱۹] و مقاومت در برابر فشارها و تحریمهای دشمنان مثل آمریکا را دارای پاداش الهی معرفی کرده است.[۲۰]
پانویس
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۴۰۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۱۸۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۱۸۵.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۲۳۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۴۰۳.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۲۳۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۱۸۶.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۵، ص۱۶۱.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۰۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۲۴.
- ↑ ثقفی تهرانی، تفسیر روان جاوید، ۱۳۹۸ق، ج۲، ص۶۳۵؛ فولادوند، ترجمه قرآن، ۱۴۱۸ق، ص۲۰۶.
- ↑ عاملی، الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۲.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۲۳۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۲۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۲۴.
- ↑ راوندی، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۲۴.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۵، ص۱۶۱.
- ↑ خامنهای، «بیانات در سخنرانی تلویزیونی در آستانه انتخابات».
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزههای علمیه سراسر کشور».
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامى».
منابع
- ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، تهران، انتشارات برهان، ۱۳۹۸ق.
- حسینی شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، انتشارات میقات، ۱۳۶۳ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزههای علمیه سراسر کشور»، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامى»، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در سخنرانی تلویزیونی در آستانه انتخابات»، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- راوندی، قطبالدین، فقه القرآن، قم، انتشارات کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- عاملی، علی بن حسین، الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز، قم، دارالقرآن الکریم، ۱۴۱۳ق.
- فولادوند، محمدمهدی، ترجمه قرآن، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، ۱۴۱۸ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.