کتیبهنگاری
کتیبهنگاری نوعی معماری اسلامی که شامل ثبت متون بر بناها است و کارکرد اولیه آن ثبت وقایع بود. این هنر در بستر بناهای اسلامی، کاربرد بسیاری پیدا کرد. نمونه اولیه آن، کتیبه قبةالصخرة با مضامین توحیدی است. با گسترش حکومتهای شیعی مانند آلبویه و فاطمیان، کتیبهنگاری رویکرد مذهبی نیز پیدا کرد. این روند در دوره صفویه و قاجار با نگارش مضامین مذهبی و حکومتی تداوم یافت. برخی مدعی شدهاند که کتیبهنگاری، نوعی رسانه نوشتاری با هدف انتقال محتوای دینی بوده است.
تعریف
کتیبه به نوشته یا نقشی گفته میشود که روی تختهسنگ، کاشی یا سطوح دیگر کنده شده باشد. معمولاً این کتیبهها، واقعهای تاریخی را ثبت میکنند. همچنین ممکن است به نوشتههایی گفته شود که در حاشیه ورودی ساختمانها، یا گوشههای پارچههای خاص مانند پرده و بیرق دیده میشود.[۱]
اولین کتیبههای دینی در بناهای اسلامی
به اعتقاد پژوهشگران معماری اسلامی، کتیبههای استفادهشده در بناها بخش مهمی از هنر و تمدن اسلامی را تشکیل میدهد[۲] و مسلمانان با گونه جدیدی از رسانه آشنا شدند که دارای جلوه هنری نیز بود.[۳] استفاده از کتیبهها توسط ائمه شيعه(ع) نیز توصیه گردیده؛ چنان که امام صادق(ع) به استفاده از برخی آیات از جمله آية الکرسی بهصورت کتیبه بر دیوار بیرونی خانهها سفارش میکرد.[۴]
از اولین کتیبههای پس از اسلام، به کتیبه قبةالصخرة اشاره شده است.[۵] این کتیبه شامل آياتی از قرآن است که به حضرت عيسی(ع) و حضرت مريم(س) و همچنین موضوعاتی نظير توحيد و رد تثليث اشاره کرده است.[۶] گفته شده به دلیل آن که جمعیت شامات بیشتر مسیحی و نیز یهودی بود، این کتیبهها بیشتر در حکم دعوت غیرمسلمانان به اسلام و پذیرش نبوت حضرت محمد(ص) است.[۷]
کتیبه دیگری نیز در فلسطين اشغالی قرار دارد که به کتیبه سردرِ بازار اموی معروف است.[۸] این کتیبه بههمراه کتیبه دیگری با مضمون دینی که در مسجد جامع دمشق قرار دارد، از معدود کتیبههای قرآنی دوره اموی بهشمار میآید[۹] که کارکردی مشابه همان کارکرد کتیبههای قبةالصخرة را داراست.[۱۰]
شیعیان و گسترش کتیبهنگاری
بهگفته برخی از محققان، پیش از قدرت یافتن شیعیان در اواخر قرن سوم هجری قمری، استفاده از کارکرد دینی کتیبه چندان مورد توجه قرار نگرفته بود و کتیبهها جز در موارد بسیار معدود، حاوی اطلاعاتی در خصوص خود بنا، تاریخ احداث آن و بانیان آن بودند.[۱۱] کِرِسوِل (۱۸۷۹–۱۹۷۴م)، مورخ انگلیسیِ معماریِ جهانِ اسلام، معتقد است در دوران عباسی نیز تنها کتیبههای قرآنی، همانهایی بودهاند که در قلمرو اغلبيان (دودمانی از امرای عرب مسلمان) کار شدند و احتمال تأثیر شیعیان بر آنها نیز بسیار بالاست.[۱۲]
کتیبههای دوره آل بویه و فاطمیان
برخلاف حکومتهای اموی و عباسی، استفاده از کتیبه در قرن چهارم و پنجم هجری قمری رونق بسیار یافت.[۱۳] نقل شده است که بیشتر کتیبههای بهدست آمده از این دوره نیز مربوط به قلمرو آل بويه و فاطمیان هستند.[۱۴] به گفته برخی پژوهشگران حوزه معماری اسلامی، استفاده از کتیبههای قرآنی پیش از شیعیان سابقه داشته است، اما آغاز استفاده از کتیبههای مذهبی را میتوان از دوران حکومت شیعیان دانست.[۱۵]
بر اساس گزارشها، جامع الازهر ۲۲ کتیبه و مسجد الحاکم ۱۲ کتیبه با مضامین مذهبی داشته است. این موضوع نشان از علاقه شيعيان به استفاده از حداکثر ظرفیت بنا برای کتیبهنگاری دارد.[۱۶] نقل شده است که فاطمیان حتی در مساجدی که آنها را بازسازی میکردند، از مضامین شیعی استفاده کردهاند که از آن میان میتوان به کتیبههای فاطمی مسجد احمد بن طولون اشاره کرد.[۱۷]
بر اساس منابع تاریخی، مضامین شیعی برخی از کتیبههای برجایمانده از دوره فاطمیان و آل بویه عبارتند از: صلوات بر پيامبر(ص) و آل او، استفاده از عبارت «المُلک لله» که نقش نگین انگشتر امام علی(ع) بوده است،[۱۸] عبارت «علی ولی الله»، و همچنین آیاتی که در شأن اهل بیت نازل شده است.[۱۹]
دوره صفوی
برخی از کتیبههای به کار رفته در دوره صفوی به شرح زیر است:
- مسجد جامع اصفهان
گزارش شده است که در این مسجد کتیبههای مختلفی بهکار رفته است.[۲۰] بهعنوان نمونه، در ایوان غربی مسجد کتیبهای مربوط به دوره سلطنت شاه سلطان حسین وجود دارد که در آن دو بیت شعر به خط بنایی نگاشته شده است:
- گنبد حرم امام رضا(ع)
از جمله کتیبههای برجایمانده از دوران صفویان، میتوان به کتیبه گنبد حرم امام رضا(ع) اشاره کرد.[۲۲] متن کتیبهٔ گنبد، اثر خوشنویس ایرانی علیرضا عباسی است و با حروف طلایی بر زمینهٔ فیروزهای به خط ثلث نوشته شده است.[۲۳]
دوره قاجار
بر اساس گزارش منابع تاریخی، مسجد و مدرسه آقابزرگ کاشان یکی از زیباترین مساجد دوره قاجار در ایران بهشمار میآید.[۲۴] در این مسجد، کتیبهای به خط نستعلیق نگارش شده است. این کتیبه شامل فرمان شاه مبنی بر بخشیدن مالیات و عوارض صنوف (دباغی و قصابی) کاشان به درخواست ملامحمد مهدی نراقی ثبت شده است.[۲۵]
کتیبهنگاران مشهور
مطابق با اسناد موجود، علیرضا عباسی و محمدرضا امامی از کتیبهنگاران دورهٔ صفویه هستند.[۲۶] علیرضا عباسی که کتابت کتیبههای مسجد جامع قزوین و حرم امام رضا(ع) را بر عهده داشته،[۲۷] آموزش محمدرضا امامی را نیز در خط ثلث انجام داده است.[۲۸] محمدرضا امامی با ثبت بیش از ۶۰ کتیبه در شهرهایی نظیر اصفهان و مشهد، بخش قابلتوجهی از آثار خود را به مضامین دینی و شیعی اختصاص داده که در اماکن مذهبی به جای مانده است.[۲۹]
پانویس
- ↑ جمعی از نویسندگان، اصطلاحات نظامى در فقه اسلامى، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۱۰۴.
- ↑ گروبه و ديگران، معماری جهان اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۶۸؛ مانزو، هنر در آسیای مرکزی، ۱۳۸۰ش، ص ۲۰.
- ↑ شيمل، خوشنویسی اسلامی، ١٣٨٦ش، ص۱۴.
- ↑ حرعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۳۱۲؛ کلينی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۲۹.
- ↑ شجاعی قادی کلائی؛ رجبی دوانی؛ قاضیزاده؛، «جايگاه کتيبهنگاری در حکومتهای شيعی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۷.
- ↑ شجاعی قادی کلائی؛ رجبی دوانی؛ قاضیزاده، «جايگاه کتيبهنگاری در حکومتهای شيعی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.
- ↑ شجاعی قادی کلائی؛ رجبی دوانی؛ قاضیزاده، «جايگاه کتيبهنگاری در حکومتهای شيعی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.
- ↑ هاتشتاين، مارکوس و ديليس پيتر، اسلام: هنر و معماری، ۱۳۸۹ش ص۶۴.
- ↑ هاتشتاين، مارکوس و ديليس پيتر، اسلام: هنر و معماری، ۱۳۸۹ش ص۶۵.
- ↑ هاتشتاين، مارکوس و ديليس پيتر، اسلام: هنر و معماری، ۱۳۸۹ش ص۶۵.
- ↑ کرسول، گذری بر معماری متقدم مسلمانان، ١٣٩٣ش، ص۳۲-۳۴.
- ↑ کرسول، گذری بر معماری متقدم مسلمانان، ١٣٩٣ش، ص۳۵.
- ↑ شجاعی قادی کلائی؛ رجبی دوانی؛ قاضیزاده، «جايگاه کتيبهنگاری در حکومتهای شيعی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۰.
- ↑ شجاعی قادی کلائی؛ رجبی دوانی؛ قاضیزاده، «جايگاه کتيبهنگاری در حکومتهای شيعی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۰.
- ↑ شجاعی قادی کلائی؛ رجبی دوانی؛ قاضیزاده، «جايگاه کتيبهنگاری در حکومتهای شيعی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۳.
- ↑ قلقشندی، صبح الأعشی، بیتا، ج۳، ص۵۹۸.
- ↑ بلوم، هنر و معماری در آفریقای شمالی، ١٣٩٣ش، ص۳۱.
- ↑ شیخ صدوق، عيون أخبار الرضا، بیتا، ج۲، ص۵۶.
- ↑ شجاعی قادی کلائی؛ رجبی دوانی؛ قاضیزاده، «جایگاه کتیبهنگاری در حکومتهای شيعی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۳.
- ↑ تقیزاده، علیمحمدی اردکانی، «بررسی و تحليل نوشتار (کتيبهنگاری) به مثابه رسانه تبلیغاتی در معماری ايران»، ۱۳۹۶ش، ص۸۳.
- ↑ تقیزاده؛ علیمحمدی اردکانی، «بررسی و تحليل نوشتار (کتيبهنگاری) به مثابه رسانه تبلیغاتی در معماری ايران»، ۱۳۹۶ش، ص۸۵.
- ↑ تقیزاده، علیمحمدی اردکانی، «بررسي و تحليل نوشتار (کتيبهنگاری) به مثابه رسانه تبلیغاتی در معماری ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۸۸.
- ↑ تقیزاده؛ علیمحمدی اردکانی، «بررسي و تحليل نوشتار (کتيبهنگاری) به مثابه رسانه تبلیغاتی در معماری ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۸۸.
- ↑ تقیزاده؛ علیمحمدی اردکانی، «بررسي و تحليل نوشتار (کتيبهنگاری) به مثابه رسانه تبليغاتی در معماری ايران»، ۱۳۹۶ش، ص۹۰.
- ↑ تقیزاده؛ علیمحمدی اردکانی، «بررسي و تحليل نوشتار (کتيبهنگاری) به مثابه رسانیه تبليغاتی در معماری ايران»، ۱۳۹۶ش، ص۹۰.
- ↑ کریمزاده تبریزی، زندگینامه علیرضا عباسی، مجله هنر و مردم، ۱۳۵۶، شماره ۱۸۰؛ صحراگرد، شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی (کتیبههای مسجد گوهرشاد)، ۱۳۹۲ش، ص۳۵.
- ↑ کریمزاده تبریزی، زندگینامه علیرضا عباسی، مجله هنر و مردم، ۱۳۵۶، شماره ۱۸۰.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۴۰۱ و ۴۰۲.
- ↑ جعفری (زند)، «امامزاده ابراهیم سعیدآباد گلپایگان و کتیبهای نویافته به خط محمدرضا امامی خوشنویس به نام عصر صفوی»، ص۸۱.
منابع
- بلوم، جاناتان ام، هنر و معماری در آفریقای شمالی، ترجمه محمدتقی فرامرزی، تهران، انتشارات پژوهشکده هنر، ۱۳۹۳ش.
- تقیزاده، عالمه و جواد علیمحمدی اردکانی، «بررسی و تحلیل نوشتار (کتیب هنگاری) به مثابه رسانة تبلیغاتی در معماری ایران»، فصلنامه علمی نگره، شماره ۴۱، بهار ۱۳۹۶ش.
- جعفری (زند)، علیرضا، «امامزداه ابراهیم سعیدآباد گلپایگان و کتیبهای نویافته به خط محمدرضا امامی خوشنویس به نام عصر صفوی»، مجله وقف میراث جاویدان، پاییز و زمستان ۱۳۷۷ش.
- جمعی از نویسندگان، اصطلاحات نظامی در فقه اسلامی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزش های عقیدتی سیاسی، ۳۷۸ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، مصحح: مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ق.
- شجاعی قادی کلائی، حسین و محمدعلی رجبی دوانی و خشایار قاضی زاده و محمدحسین رجبی دوانی، «جایگاه کتیبه نگاری در حکومتهای شیعی سدههای سوم تا پنجم هجری قمری با تأکید بر آثار فاطمیان و آل بویه»، فصلنامه علمی نگره، شماره ۶۴، زمستان ۱۴۰۱ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا علیه السلام، تصحیح مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، بیتا.
- شیمل، آنه ماری، خوشنویسی اسلامی، ترجمه مهناز شایستهفر، تهران، انتشارات مؤسسه مطالعات هنراسلامی، ۱۳۸۶ش.
- صحراگرد، مهدی، شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی (کتیبههای مسجد گوهرشاد)، به کوشش گروه هنرپژوهی رضوان، مشهد، آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی، ۱۳۹۲ش.
- قلقشندی، احمد بن علی، صبح الأعشی فی صناعه الإنشاء، تحقیق محمدحسین شمس الدین، بیروت، دارالکتاب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، بیتا.
- کرسول، کی. ای. سی، گذری بر معماری متقدم مسلمانان، بازنگری جیمز آلن، ترجمه مهدی گلچین عارفی، تهران، انتشارات فرهنگستان هنر، ۱۳۹۳ش.
- کریم زاده تبریزی، محمدعلی، زندگینامه علیرضا عباسی، مجله هنر و مردم، شماره ۱۸۰، ۱۳۵۶.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، مصحح: غفاری علیاکبر و آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- گروبه، ارنست و دیگران، معماری جهان اسلام (تاریخ و مفهوم اجتماعی آن)، به ویراستاری جرج میشل، ترجمه یعقوب آژند. تهران. انتشارات مولی، ۱۳۸۰ش.
- مانزو، ژان پال، هنر در آسیای مرکزی، ترجمه سید محمد موسوی هاشمی گلپایگانی، مشهد، به نشر، ۱۳۸۰ش.
- مفاتیح الجنان.
- هاتشتاین، مارکوس و دیلیس پیتر، اسلام: هنر و معماری، به ویراستاری هرمز ریاحی، ترجمه نسرین طباطبایی و دیگران، تهران، نشر پیکان، ۱۳۸۹ش.
- هنرفر، لطفالله، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، بیجا، کتابفروشی ثقفی، ۱۳۵۰ش.