تهامه: تفاوت میان نسخهها
imported>Mahboobi جزبدون خلاصۀ ویرایش |
imported>Mahboobi جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
==در لغت== | ==در لغت== | ||
منطقة تِهامَه (جمع آن: تِهائِم) غور یا سافله نیز خوانده می شود. تهامه از ریشة ت ه م در لغت به معنای «شدت گرما و سکون باد و هوا» است و در اصطلاح به زمین پست با آب و هوای گرم همراه با هوای ساکن اطلاق می شود.<ref>یاقوت حموی ، ذیل مادّه ؛ ابن منظور، ذیل «تهم »</ref> به نوشته یکی از محققان معاصر،<ref>جوادعلی، ج 1، ص 170</ref> واژه تهامه در متون عرب جنوبی به صورت تهمت و تهمتم و به معنای «سواحل پست میان کوه و دریا» آمده و ظاهراً این واژه با کلمه تِیهُوم عبری و تِیامْتو بابلی، به معنای دریا، از یک ریشه است. به مردم منسوب به این منطقه تِهامی می گویند.<ref>یاقوت حموی، همانجا</ref> تهامه به [[مکه]] نیز اطلاق می شد و به [[پیامبر اکرم(ص)]] از این جهت، تهامی می گفتند.<ref>ابن خلّکان، ج 3، ص 381؛ حمیری، ص 141ـ 142</ref> | منطقة تِهامَه (جمع آن: تِهائِم) غور یا سافله نیز خوانده می شود. تهامه از ریشة ت ه م در لغت به معنای «شدت گرما و سکون باد و هوا» است و در اصطلاح به زمین پست با آب و هوای گرم همراه با هوای ساکن اطلاق می شود.<ref>یاقوت حموی ، ذیل مادّه ؛ ابن منظور، ذیل «تهم »</ref> به نوشته یکی از محققان معاصر،<ref>جوادعلی، ج 1، ص 170</ref> واژه تهامه در متون عرب جنوبی به صورت تهمت و تهمتم و به معنای «سواحل پست میان کوه و دریا» آمده و ظاهراً این واژه با کلمه تِیهُوم عبری و تِیامْتو بابلی، به معنای دریا، از یک ریشه است. به مردم منسوب به این منطقه تِهامی می گویند.<ref>یاقوت حموی، همانجا</ref> تهامه به [[مکه]] نیز اطلاق می شد و به [[پیامبر اکرم(ص)]] از این جهت، تهامی می گفتند.<ref>ابن خلّکان، ج 3، ص 381؛ حمیری، ص 141ـ 142</ref> | ||
==جغرافیا== | ==جغرافیا== | ||
دشتِ وسیع تهامه از بندر عَقَبه در جنوب [[اردن]] تا سواحل جنوبی [[شبه جزیره عربستان]] نزدیک تنگه [[باب المندب|باب الْمَنْدَب]](در جنوبی ترین نقطه [[یمن]]) امتداد دارد. این منطقه از مشرق با رشته کوههای مَدین و سَراة (در شبه جزیره عربستان) و کوههای غربی یمن (همگی با امتداد شمال غربی ـ جنوب شرقی) احاطه شده است و از مغرب به دریای سرخ منتهی می شود. درازای آن بیش از دو هزار کیلومتر و پهنای آن از 60 تا 120 کیلومتر متغیراست.<ref>وصفی زکریا، ص 80</ref> در واقع، عرض تهامه، از دامنه های غربی رشته کوههای مذکور تا دریای سرخ، به دوری رشته کوهها از دریا و نزدیکی آنها به دریا بستگی دارد. این فاصله در شمال شبه جزیرة عربستان اندک و در جنوب آن بیشتر است. پهناورترین قسمت آن نزدیک [[جده]] است.<ref>محجوب، ذیل مادّه</ref> | دشتِ وسیع تهامه از بندر عَقَبه در جنوب [[اردن]] تا سواحل جنوبی [[شبه جزیره عربستان]] نزدیک تنگه [[باب المندب|باب الْمَنْدَب]](در جنوبی ترین نقطه [[یمن]]) امتداد دارد. این منطقه از مشرق با رشته کوههای مَدین و سَراة (در شبه جزیره عربستان) و کوههای غربی یمن (همگی با امتداد شمال غربی ـ جنوب شرقی) احاطه شده است و از مغرب به دریای سرخ منتهی می شود. درازای آن بیش از دو هزار کیلومتر و پهنای آن از 60 تا 120 کیلومتر متغیراست.<ref>وصفی زکریا، ص 80</ref> در واقع، عرض تهامه، از دامنه های غربی رشته کوههای مذکور تا دریای سرخ، به دوری رشته کوهها از دریا و نزدیکی آنها به دریا بستگی دارد. این فاصله در شمال شبه جزیرة عربستان اندک و در جنوب آن بیشتر است. پهناورترین قسمت آن نزدیک [[جده]] است.<ref>محجوب، ذیل مادّه</ref> | ||
| خط ۱۴: | خط ۱۴: | ||
تهامه یمن نیز بر اساس قبایل ساکن در آن، از جنوب به شمال، به چهار قسمت تقسیم می شود: سرزمین بنی مجید به مرکزیت الشِّقاق، سرزمین اشعریها به مرکزیت زَبید، سرزمین عَکّ ها که وسیع ترین و مهم ترین قسمت تهامة یمن است (دارای سه وادی و شهرهای مهمی مانند باجِلْ، بیت الفقیه و حُدَیده)، و سرزمین حَکَم بن سعدالعشیره (معروف به مخلاف سلیمانی) به مرکزیت شهر باستانی عَثْر/ عَثَّر.<ref>ر.ک: به بَعْکر، ص 323ـ324؛ عبداللّه عبدالسلام حداد، ص 41</ref> برخی مؤلفان طول تهامه یمن را در صدر [[اسلام]]، حدود 615 کیلومتر و عرض آن را در مناطق شمالی حدود شصت و در مناطق جنوبی کمتر از پانزده کیلومتر تخمین زده اند، که در بر گیرنده برخی نواحی بود، مانند عدن، لَحْج، المَنْدَب، اَبْیَن، زبید، حَکَم (سرزمین حکم بن سعدالعشیره) عَثَّر و ام جَحْدم (کَتَنْبَل کنونی).<ref>ر.ک: شجاع، 1408، ص 49ـ51؛ حَجری یمانی، ج 1، جزء 1، ص 156ـ 158</ref> | تهامه یمن نیز بر اساس قبایل ساکن در آن، از جنوب به شمال، به چهار قسمت تقسیم می شود: سرزمین بنی مجید به مرکزیت الشِّقاق، سرزمین اشعریها به مرکزیت زَبید، سرزمین عَکّ ها که وسیع ترین و مهم ترین قسمت تهامة یمن است (دارای سه وادی و شهرهای مهمی مانند باجِلْ، بیت الفقیه و حُدَیده)، و سرزمین حَکَم بن سعدالعشیره (معروف به مخلاف سلیمانی) به مرکزیت شهر باستانی عَثْر/ عَثَّر.<ref>ر.ک: به بَعْکر، ص 323ـ324؛ عبداللّه عبدالسلام حداد، ص 41</ref> برخی مؤلفان طول تهامه یمن را در صدر [[اسلام]]، حدود 615 کیلومتر و عرض آن را در مناطق شمالی حدود شصت و در مناطق جنوبی کمتر از پانزده کیلومتر تخمین زده اند، که در بر گیرنده برخی نواحی بود، مانند عدن، لَحْج، المَنْدَب، اَبْیَن، زبید، حَکَم (سرزمین حکم بن سعدالعشیره) عَثَّر و ام جَحْدم (کَتَنْبَل کنونی).<ref>ر.ک: شجاع، 1408، ص 49ـ51؛ حَجری یمانی، ج 1، جزء 1، ص 156ـ 158</ref> | ||
===کوه ها و رودها=== | ===کوه ها و رودها=== | ||
در تهامه کوههای مشهوری هست، از جمله | در تهامه کوههای مشهوری هست، از جمله [[کوه رضوی|رَضْوی]]، ابوقُبیس، صفا، عرفات و حِراء.<ref>محل بعثت پیامبر اکرم؛ سُلَمی ، ص 396، 418ـ419</ref> همچنین رودهای بسیاری در جهت شرقی ـ غربی در آن جریان دارد که از مهمترین آنهاست : دامَه، شهود، الحَمْض و القاحه در شمال، مَرّ، یَلَمْلَم، اللیث، حَلی و بِیش در قسمت میانی و مَوْر،<ref>مهمترین رود تهامة یمن با مساحت حوضة آبریز 900، 7 کیلومترمربع</ref> مَوزَع، رِمَع، سُرْدُد، سِهام و زَبید در جنوب.<ref>اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 39؛ الموسوعة الیمنیة، ذیل «الاودیة »</ref> علاوه بر آن، در تهامه چشمه های بسیاری هست که از آب بعضی از آنها، مانند بُحَیر، برای آشامیدن و کشاورزی استفاده می شود.<ref>ر.ک: سلمی، ص 398؛ ابن مجاور، ص 64</ref> | ||
===آب و هوا=== | ===آب و هوا=== | ||
بیشتر سرزمین تهامه شنی، بسیار گرم و جزو بیابانهای خشک است . متوسط دمای سالانه آن، به ویژه در | بیشتر سرزمین تهامه شنی، بسیار گرم و جزو بیابانهای خشک است. متوسط دمای سالانه آن، به ویژه در قسمت های میانی، ْ26 تا ْ30 است. سواحل آن نیز رطوبت اندکی (45 تا 65%) دارد.<ref>اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 47؛ حمزه، ص 65</ref> تهامه [[یمن]] از دیگر مناطق [[شبه جزیره عربستان]]، مرطوب تر و گرم تر است.<ref>وَهْبه، ص 5</ref> به علت گرمای شدید تهامه ـ که از جایی به جای دیگر متفاوت است ـ بیشتر کاروانهای بازرگانی قدیم، شبانه از این منطقه عبور می کردند.<ref>وصفی زکریا، ص 82</ref> همچنین بادهایی مشهور به سَموم در این منطقه می وزد که موجب حرکت شن ها و ایجاد گردباد می شود.<ref>همانجا</ref> میزان بارش در تهامه اندک است؛ در قسمتهای شمالی کمتر از بیست وپنج میلیمتر، در قسمتهای میانی کمتر از صد میلیمتر و در قسمتهای جنوبی حدود سیصد میلیمتر در سال. خاک تهامه در بعضی مناطق حاصلخیز است و در آن نواحی محصولاتی چون ذرت، کنجد، خرما، موز، زعفران، انار و حبوبات به عمل می آید.<ref>باوزیر، ص 178؛ وصفی زکریا، ص 81، 118ـ119، 131؛ حجری یمانی، ج 1، جزء 1، ص 162</ref> عده ای از مردم تهامه به دامپروری و صیدماهی و مروارید می پردازند.<ref>وصفی زکریا، ص 82؛ برای اطلاع بیشتر ر.ک: مُقْحَفی، ذیل مادّه؛ الموسوعة الیمنیة، ذیل مادّه</ref> | ||
===راهها=== | ===راهها=== | ||
راه اصلی در سواحل تهامه با جهت شمال غربی ـ جنوب | راه اصلی در سواحل تهامه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی، نقش مهمی در ارتباط شهرها و آبادیها دارد. در مسیر این راه، در بعضی از شهرها (مانند ضُبا در شمال، [[جده]] در قسمت میانی و حُدیْده در جنوب) راههای دیگری با جهت غربی ـ شرقی احداث شده است که شهرهای تهامه را به قسمت میانی [[شبه جزیره عربستان]] متصل می کند. | ||
===شهرها=== | ===شهرها و آبادی ها=== | ||
تهامه شهرها و آبادیهای بسیاری دارد که بعضی از آنها از دوره های قدیم به جا مانده اند. مهمترین شهرهای آن عبارت اند از: الوَجْه و مدینه و یَنْبُع در | تهامه شهرها و آبادیهای بسیاری دارد که بعضی از آنها از دوره های قدیم به جا مانده اند. مهمترین شهرهای آن عبارت اند از: الوَجْه و مدینه و یَنْبُع در شمال، [[مکه]] و [[جده]] در قسمت میانی، و جازان (جیزان) و حدیده و [[زبید|زَبید]] (مهمترین شهر تهامه یمن در قرون نخستین اسلامی) و حَیس و بیت الفقیه در جنوب. بعضی از این شهرها، مانند ینبع و جازان و حدیده، از بندرهای معروف تهامه به شمار می روند.<ref>برای اطلاع بیشتر ر.ک: ابن مجاور، ص 53، 90ـ94</ref> برخی از آبادیهای معروف و کهن تهامه اینهاست: جَبَله (که ظاهراً قدیم ترین آبادی تهامه است)، [[جحفه|جُحفه]] نزدیک محل [[غدیرخم]]، بنی سعد که [[پیامبر اکرم(ص)]] در کودکی مدتی در آنجا بود، و [[حدیبیه|حُدَیبیه]].<ref>ر.ک: سلمی ، ص 408، 410ـ411</ref> | ||
==دوران قبل از اسلام== | ==دوران قبل از اسلام== | ||
* در 570 | * در 570 میلادی، مردم تهامه بر محمدبن خُزاعی، کارگزار [[ابرهه]]، شوریدند و او را به قتل رساندند و همین امر باعث لشکرکشی ابرهه به سوی [[مکه]] شد.<ref>طبری، ج 2، ص 131، 134</ref> | ||
* تهامه در بعضی | * تهامه در بعضی دوران ها، به ویژه در اواخر قرن ششم میلادی در آغاز حکومت ایرانیان (ابناء) بر [[یمن]]، ولایتی مستقل به شمار می رفت<ref>سُلَمی ، مقدمه عبدالسلام محمد هارون ، ص 375</ref> و تا ظهور اسلام تابع پادشاهان ساسانی بود.<ref>جرافی یمنی ، ص 79ـ80؛ پیوتروفسکی ، ص 80</ref> | ||
* در دوره ساسانیان ، کارگزار تهامه مأمور جمع آوری خراج این سرزمین بود. این کارگزار را مرزبان | * در دوره [[ساسانیان]]، کارگزار تهامه مأمور جمع آوری خراج این سرزمین بود. این کارگزار را مرزبان منطقه بادیه برمی گزید.<ref>ابن خرداذبه، ص 128</ref> تقریباً در همین زمانها، تهامه صحنه نبردهای معروف میان قبایل مختلف عرب بود. | ||
* در عصر | * در [[عصر جاهلیت]]، [[عمرو بن لحی ازدی|عَمْروبن لُحَیّ اَزْدی]] بت پرستی را در تهامه، مثل جاهای دیگر [[شبه جزیره عربستان]]، رواج داد.<ref>ابن کلبی، ص 58</ref> مهمترین بت های عَکّها و اشعریها در تهامه عبارت بودند از: سَعد؛المنطبق، که گفته می شود پس از [[اسلام]] شمشیری در آن یافتند و [[پیامبر اکرم(ص)]] آن را مِخذَم نامید و به خود اختصاص داد؛ و ذوالخَلَصَه که [[جریر بن عبدالله بجلی|جریربن عبداللّه بَجَلی]] آن را شکست.<ref>همان ، ص 34ـ36؛ابن حبیب ، 1361، ص 318؛ابن دُرَیْد، ج 1، ص 56</ref> | ||
==تاریخ دوره اسلامی== | ==تاریخ دوره اسلامی== | ||
===در عصر پیامبر(ص)=== | ===در عصر پیامبر(ص)=== | ||
در آغاز دوره اسلامی، برخی از مردم تهامه در غزوات بدر | در آغاز دوره اسلامی، برخی از مردم تهامه در غزوات [[جنگ بدر|بدر]]، [[جنگ احد|احد]] و [[جنگ احزاب|احزاب]] بر ضد مسلمانان جنگیدند.<ref>طبری، ج 2، ص 500، 570</ref> اما بیشتر مردم آنجا، بتدریج از طریق نامه و فرستادگان [[پیامبر اکرم]] [[مسلمان]] شدند.<ref>شجاع ، 1408، ص 149</ref> | ||
در سال ششم، اسلام در تهامه منتشر شد و در سال هفتم ، گروهی از قبایل اشعری و عکّ مسلمان شدند.<ref>ابن سعد، ج 1، قسم 2، ص 79؛ابن قاسم ، قسم 1، ص 69، 71؛سید، ص 41</ref> پیامبراکرم در سال هشتم ، خالدبن ولید را برای دعوت مردم یمن روانة جنوب تهامه کرد، اما وی افراد قبیله بنی جَذِیمه را کشت و خشم رسول اکرم را بر انگیخت.<ref>طبری، ج 3، ص 66</ref> در قسمتهای جنوبی تهامه، باذان (باذام)، کارگزار ساسانیان در یمن ، مسلمان شد و تهامه مانند دیگر نواحی یمن به قلمرو اسلام پیوست . پس از آن ، پیامبر اکرم باذان را فرمانروای سراسر یمن ، از جمله تهامه، کرد.<ref>ابن خلدون ، ج 4، ص 270؛وصفی زکریا، ص 49</ref> | در سال ششم، اسلام در تهامه منتشر شد و در سال هفتم ، گروهی از قبایل اشعری و عکّ مسلمان شدند.<ref>ابن سعد، ج 1، قسم 2، ص 79؛ابن قاسم ، قسم 1، ص 69، 71؛سید، ص 41</ref> پیامبراکرم در سال هشتم ، خالدبن ولید را برای دعوت مردم یمن روانة جنوب تهامه کرد، اما وی افراد قبیله بنی جَذِیمه را کشت و خشم رسول اکرم را بر انگیخت.<ref>طبری، ج 3، ص 66</ref> در قسمتهای جنوبی تهامه، باذان (باذام)، کارگزار ساسانیان در یمن ، مسلمان شد و تهامه مانند دیگر نواحی یمن به قلمرو اسلام پیوست . پس از آن ، پیامبر اکرم باذان را فرمانروای سراسر یمن ، از جمله تهامه، کرد.<ref>ابن خلدون ، ج 4، ص 270؛وصفی زکریا، ص 49</ref> | ||
نسخهٔ ۵ مارس ۲۰۱۴، ساعت ۱۱:۱۰
در حال ویرایش
تِهامَه، دشتی ساحلی در امتداد دریای سرخ در مغرب شبه جزیرة عربستان .
در لغت
منطقة تِهامَه (جمع آن: تِهائِم) غور یا سافله نیز خوانده می شود. تهامه از ریشة ت ه م در لغت به معنای «شدت گرما و سکون باد و هوا» است و در اصطلاح به زمین پست با آب و هوای گرم همراه با هوای ساکن اطلاق می شود.[۱] به نوشته یکی از محققان معاصر،[۲] واژه تهامه در متون عرب جنوبی به صورت تهمت و تهمتم و به معنای «سواحل پست میان کوه و دریا» آمده و ظاهراً این واژه با کلمه تِیهُوم عبری و تِیامْتو بابلی، به معنای دریا، از یک ریشه است. به مردم منسوب به این منطقه تِهامی می گویند.[۳] تهامه به مکه نیز اطلاق می شد و به پیامبر اکرم(ص) از این جهت، تهامی می گفتند.[۴]
جغرافیا
دشتِ وسیع تهامه از بندر عَقَبه در جنوب اردن تا سواحل جنوبی شبه جزیره عربستان نزدیک تنگه باب الْمَنْدَب(در جنوبی ترین نقطه یمن) امتداد دارد. این منطقه از مشرق با رشته کوههای مَدین و سَراة (در شبه جزیره عربستان) و کوههای غربی یمن (همگی با امتداد شمال غربی ـ جنوب شرقی) احاطه شده است و از مغرب به دریای سرخ منتهی می شود. درازای آن بیش از دو هزار کیلومتر و پهنای آن از 60 تا 120 کیلومتر متغیراست.[۵] در واقع، عرض تهامه، از دامنه های غربی رشته کوههای مذکور تا دریای سرخ، به دوری رشته کوهها از دریا و نزدیکی آنها به دریا بستگی دارد. این فاصله در شمال شبه جزیرة عربستان اندک و در جنوب آن بیشتر است. پهناورترین قسمت آن نزدیک جده است.[۶]
تهامه شیب اندکی به سمت مغرب دارد. با توجه به آثار جانداران دریایی که در آنجا به دست آمده، احتمالاً این سرزمین در گذشته های دور جزو بستر دریای سرخ بوده و بتدریج با پس رفتن آب دریا و فرسایش خاک پدید آمده است.[۷]
تقسیمات
تهامه به سه قسمت عمده تقسیم می شود: تهامه حجاز به مرکزیت مکه در شمال، تهامه عَسیر به مرکزیت اَبها در قسمت میانی و تهامه یمن به مرکزیت زَبید در جنوب،[۸] تهامه یمن از دو قسمت دیگر شهرت بیشتری دارد و بیشتر مورخان به آن توجه خاصی نشان داده اند. چند منطقه دیگر نیز به تهامه معروف اند، مانند تهامه جنوبی در امتداد دریای عرب و تهامه شرقی.[۹]
تهامه یمن نیز بر اساس قبایل ساکن در آن، از جنوب به شمال، به چهار قسمت تقسیم می شود: سرزمین بنی مجید به مرکزیت الشِّقاق، سرزمین اشعریها به مرکزیت زَبید، سرزمین عَکّ ها که وسیع ترین و مهم ترین قسمت تهامة یمن است (دارای سه وادی و شهرهای مهمی مانند باجِلْ، بیت الفقیه و حُدَیده)، و سرزمین حَکَم بن سعدالعشیره (معروف به مخلاف سلیمانی) به مرکزیت شهر باستانی عَثْر/ عَثَّر.[۱۰] برخی مؤلفان طول تهامه یمن را در صدر اسلام، حدود 615 کیلومتر و عرض آن را در مناطق شمالی حدود شصت و در مناطق جنوبی کمتر از پانزده کیلومتر تخمین زده اند، که در بر گیرنده برخی نواحی بود، مانند عدن، لَحْج، المَنْدَب، اَبْیَن، زبید، حَکَم (سرزمین حکم بن سعدالعشیره) عَثَّر و ام جَحْدم (کَتَنْبَل کنونی).[۱۱]
کوه ها و رودها
در تهامه کوههای مشهوری هست، از جمله رَضْوی، ابوقُبیس، صفا، عرفات و حِراء.[۱۲] همچنین رودهای بسیاری در جهت شرقی ـ غربی در آن جریان دارد که از مهمترین آنهاست : دامَه، شهود، الحَمْض و القاحه در شمال، مَرّ، یَلَمْلَم، اللیث، حَلی و بِیش در قسمت میانی و مَوْر،[۱۳] مَوزَع، رِمَع، سُرْدُد، سِهام و زَبید در جنوب.[۱۴] علاوه بر آن، در تهامه چشمه های بسیاری هست که از آب بعضی از آنها، مانند بُحَیر، برای آشامیدن و کشاورزی استفاده می شود.[۱۵]
آب و هوا
بیشتر سرزمین تهامه شنی، بسیار گرم و جزو بیابانهای خشک است. متوسط دمای سالانه آن، به ویژه در قسمت های میانی، ْ26 تا ْ30 است. سواحل آن نیز رطوبت اندکی (45 تا 65%) دارد.[۱۶] تهامه یمن از دیگر مناطق شبه جزیره عربستان، مرطوب تر و گرم تر است.[۱۷] به علت گرمای شدید تهامه ـ که از جایی به جای دیگر متفاوت است ـ بیشتر کاروانهای بازرگانی قدیم، شبانه از این منطقه عبور می کردند.[۱۸] همچنین بادهایی مشهور به سَموم در این منطقه می وزد که موجب حرکت شن ها و ایجاد گردباد می شود.[۱۹] میزان بارش در تهامه اندک است؛ در قسمتهای شمالی کمتر از بیست وپنج میلیمتر، در قسمتهای میانی کمتر از صد میلیمتر و در قسمتهای جنوبی حدود سیصد میلیمتر در سال. خاک تهامه در بعضی مناطق حاصلخیز است و در آن نواحی محصولاتی چون ذرت، کنجد، خرما، موز، زعفران، انار و حبوبات به عمل می آید.[۲۰] عده ای از مردم تهامه به دامپروری و صیدماهی و مروارید می پردازند.[۲۱]
راهها
راه اصلی در سواحل تهامه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی، نقش مهمی در ارتباط شهرها و آبادیها دارد. در مسیر این راه، در بعضی از شهرها (مانند ضُبا در شمال، جده در قسمت میانی و حُدیْده در جنوب) راههای دیگری با جهت غربی ـ شرقی احداث شده است که شهرهای تهامه را به قسمت میانی شبه جزیره عربستان متصل می کند.
شهرها و آبادی ها
تهامه شهرها و آبادیهای بسیاری دارد که بعضی از آنها از دوره های قدیم به جا مانده اند. مهمترین شهرهای آن عبارت اند از: الوَجْه و مدینه و یَنْبُع در شمال، مکه و جده در قسمت میانی، و جازان (جیزان) و حدیده و زَبید (مهمترین شهر تهامه یمن در قرون نخستین اسلامی) و حَیس و بیت الفقیه در جنوب. بعضی از این شهرها، مانند ینبع و جازان و حدیده، از بندرهای معروف تهامه به شمار می روند.[۲۲] برخی از آبادیهای معروف و کهن تهامه اینهاست: جَبَله (که ظاهراً قدیم ترین آبادی تهامه است)، جُحفه نزدیک محل غدیرخم، بنی سعد که پیامبر اکرم(ص) در کودکی مدتی در آنجا بود، و حُدَیبیه.[۲۳]
دوران قبل از اسلام
- در 570 میلادی، مردم تهامه بر محمدبن خُزاعی، کارگزار ابرهه، شوریدند و او را به قتل رساندند و همین امر باعث لشکرکشی ابرهه به سوی مکه شد.[۲۴]
- تهامه در بعضی دوران ها، به ویژه در اواخر قرن ششم میلادی در آغاز حکومت ایرانیان (ابناء) بر یمن، ولایتی مستقل به شمار می رفت[۲۵] و تا ظهور اسلام تابع پادشاهان ساسانی بود.[۲۶]
- در دوره ساسانیان، کارگزار تهامه مأمور جمع آوری خراج این سرزمین بود. این کارگزار را مرزبان منطقه بادیه برمی گزید.[۲۷] تقریباً در همین زمانها، تهامه صحنه نبردهای معروف میان قبایل مختلف عرب بود.
- در عصر جاهلیت، عَمْروبن لُحَیّ اَزْدی بت پرستی را در تهامه، مثل جاهای دیگر شبه جزیره عربستان، رواج داد.[۲۸] مهمترین بت های عَکّها و اشعریها در تهامه عبارت بودند از: سَعد؛المنطبق، که گفته می شود پس از اسلام شمشیری در آن یافتند و پیامبر اکرم(ص) آن را مِخذَم نامید و به خود اختصاص داد؛ و ذوالخَلَصَه که جریربن عبداللّه بَجَلی آن را شکست.[۲۹]
تاریخ دوره اسلامی
در عصر پیامبر(ص)
در آغاز دوره اسلامی، برخی از مردم تهامه در غزوات بدر، احد و احزاب بر ضد مسلمانان جنگیدند.[۳۰] اما بیشتر مردم آنجا، بتدریج از طریق نامه و فرستادگان پیامبر اکرم مسلمان شدند.[۳۱]
در سال ششم، اسلام در تهامه منتشر شد و در سال هفتم ، گروهی از قبایل اشعری و عکّ مسلمان شدند.[۳۲] پیامبراکرم در سال هشتم ، خالدبن ولید را برای دعوت مردم یمن روانة جنوب تهامه کرد، اما وی افراد قبیله بنی جَذِیمه را کشت و خشم رسول اکرم را بر انگیخت.[۳۳] در قسمتهای جنوبی تهامه، باذان (باذام)، کارگزار ساسانیان در یمن ، مسلمان شد و تهامه مانند دیگر نواحی یمن به قلمرو اسلام پیوست . پس از آن ، پیامبر اکرم باذان را فرمانروای سراسر یمن ، از جمله تهامه، کرد.[۳۴]
پس از رواج اسلام در بخشهایی از تهامه، پیامبر اکرم تعدادی از صحابه و بزرگان یمن، از جمله علی علیه السلام ، ابوسعید خالدبن سعیدبن عاص و فَروة بن مُسَیک مرادی، را برای آموزش اصول اسلام و جمع آوری خراج یا به عنوان عاملان خود به تهامه روانه کرد.[۳۵]
در عصر خلفا
ابوبکر، پس از به خلافت رسیدن، سپاهی به سرداری سُوَیدبن مُقرّن و خالدبن أُسید برای سرکوبی مرتدان و مخالفان راهی تهامه کرد.[۳۶] یکبار دیگر عده ای از اهالی تهامه، از جمله برخی از اشعریها و عکّها، مرتد شدند اما سپاهیان اسلام به سرداری عبداللّه بن ابی امیه بن مُغیره مخزومی و طاهربن أبی هاله آنان را سرکوب کردند.[۳۷] در پی سرکوبی مرتدان ، گروهی از افراد قبایل عکّ و مَذْحِج و اشعری راهی مدینه شدند و در فتوحات اسلامی شرکت کردند.[۳۸]
تهامه، که تا هنگام رحلت پیامبر اکرم یکی از سه مِخلاف (استان ) یمن به شمار می رفت، در دوره خلافت ابوبکر با مخلاف جَنَد ادغام شد و آنگاه حضرت علی علیه السلام تمام یمن و از جمله تهامه را جزو یک ولایت قرار داد.[۳۹]
در عصر عباسیان
تهامه تا اواخر قرن دوم به عنوان بخشی از یمن، زیر نظر والیان اموی و بعد والیان عباسی قرار داشت و به علت دور بودن از مراکز خلافت امویان (دمشق) و عباسیان (بغداد)، بجز در مواردی نادر، از استقرار سیاسی نسبی و آرامش کلی برخوردار بود.[۴۰]
خاندان های مشهور
در دوره اسلامی، بعضی طوایف و خاندانها از جایگاه ویژه ای در این سرزمین برخوردار شدند، مانند سادات علوی بنی اَهْدَل، اشعریها که در منطقة وسیعی از تهامه اقامت داشتند، و اَصابح که مالک بن انس اصبحی (امام مذهب مالکی) به آن منسوب است.[۴۱] همچنین خاندان ابی عُقامه از مشهورترین خاندانهای این سرزمین و شافعی مذهب بودند، شماری از قاضیان تهامه از میان آنان بر خاستند[۴۲] و بنی زَواک که از سادات حسینی بودند.[۴۳]
بزرگان تهامه
از تهامه بزرگان بسیاری برخاسته اند که برخی از مشهورترین آنان عبارت اند از: # حُصَین بن نَضْله ، معروف به کاهن ، که در دوران جاهلیت به بزرگ اهل تهامه مشهور بود؛
- عبدالرحمان غافِقی تِهامی (متوفی 114)، فاتح بخشی از فرانسه[۴۴]
- ابوقُرّه موسی بن طارق زَبیدی، شاگرد مالک بن اَنَس و مؤلف اولین مسند حدیث در تهامه،[۴۵]
بزرگان دیگری که به زَبید منسوب اند، عبارتند از:
- عبدالرحمان بن علی دَیْبَع زبیدی ، مورخ قرن دهم و مؤلف قرّة العیون بأخبار الیمن المیمون و نیز بغیة المستفید باخبار مدینة زبید،
- محمد مرتضی حسینی زبیدی مؤلف تاج العروس من جواهر القاموس ،
- محمدبن ابی بکر، معروف به ابن حَطّاب زبیدی ، فقیه ؛
- علی بن عبدالرحمان حداد، ترویج کننده طریقت قادریه؛
- علی بن عمربن دَعْسین ، مروّج طریقة شاذلیه در تهامه[۴۶]
- ابوبکربن عیسی بن عثمان اشعری، معروف به ابن حَنْکاس، فقیه حنفی بزرگ تهامه[۴۷]
- ابوالحسن علی بن محمد تهامی (متوفی 410 یا 416)، شاعر مشهور عرب[۴۸]
- حسن بن محمد تهامی، شاعر سده چهارم و پنجم[۴۹]
- حسین بن علی قمی معروف به ابن قم، شاعر صلیحیها.[۵۰]
همچنین صحابیان و محدّثان و فقها و متکلمانی که با عنوان اشعری شناخته می شوند (مثلاً ابوموسی اشعری ، ابوالحسن اشعری و سعدبن عبداللّه اشعری) همه به تهامه منسوب اند.
پانویس
- ↑ یاقوت حموی ، ذیل مادّه ؛ ابن منظور، ذیل «تهم »
- ↑ جوادعلی، ج 1، ص 170
- ↑ یاقوت حموی، همانجا
- ↑ ابن خلّکان، ج 3، ص 381؛ حمیری، ص 141ـ 142
- ↑ وصفی زکریا، ص 80
- ↑ محجوب، ذیل مادّه
- ↑ وصفی زکریا، ص 80 ـ81
- ↑ حمزه، ص 18؛ وصفی زکریا، ص 80؛ قس کحّاله ، 1384، ص 12ـ13
- ↑ جوف یا یمامه؛ ابن سعید مغربی، ج 1، ص 145، پانویس 3؛ وصفی زکریا، همانجا
- ↑ ر.ک: به بَعْکر، ص 323ـ324؛ عبداللّه عبدالسلام حداد، ص 41
- ↑ ر.ک: شجاع، 1408، ص 49ـ51؛ حَجری یمانی، ج 1، جزء 1، ص 156ـ 158
- ↑ محل بعثت پیامبر اکرم؛ سُلَمی ، ص 396، 418ـ419
- ↑ مهمترین رود تهامة یمن با مساحت حوضة آبریز 900، 7 کیلومترمربع
- ↑ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 39؛ الموسوعة الیمنیة، ذیل «الاودیة »
- ↑ ر.ک: سلمی، ص 398؛ ابن مجاور، ص 64
- ↑ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 47؛ حمزه، ص 65
- ↑ وَهْبه، ص 5
- ↑ وصفی زکریا، ص 82
- ↑ همانجا
- ↑ باوزیر، ص 178؛ وصفی زکریا، ص 81، 118ـ119، 131؛ حجری یمانی، ج 1، جزء 1، ص 162
- ↑ وصفی زکریا، ص 82؛ برای اطلاع بیشتر ر.ک: مُقْحَفی، ذیل مادّه؛ الموسوعة الیمنیة، ذیل مادّه
- ↑ برای اطلاع بیشتر ر.ک: ابن مجاور، ص 53، 90ـ94
- ↑ ر.ک: سلمی ، ص 408، 410ـ411
- ↑ طبری، ج 2، ص 131، 134
- ↑ سُلَمی ، مقدمه عبدالسلام محمد هارون ، ص 375
- ↑ جرافی یمنی ، ص 79ـ80؛ پیوتروفسکی ، ص 80
- ↑ ابن خرداذبه، ص 128
- ↑ ابن کلبی، ص 58
- ↑ همان ، ص 34ـ36؛ابن حبیب ، 1361، ص 318؛ابن دُرَیْد، ج 1، ص 56
- ↑ طبری، ج 2، ص 500، 570
- ↑ شجاع ، 1408، ص 149
- ↑ ابن سعد، ج 1، قسم 2، ص 79؛ابن قاسم ، قسم 1، ص 69، 71؛سید، ص 41
- ↑ طبری، ج 3، ص 66
- ↑ ابن خلدون ، ج 4، ص 270؛وصفی زکریا، ص 49
- ↑ ر.ک: ابومخرمه، ج 2، ص 67؛ابن قاسم ، قسم 1، ص 70ـ72
- ↑ همان، ج 3، ص 249، 319
- ↑ طبری، ج 3، ص 320ـ321؛ابن خلدون ، ج 2، ص 492ـ493؛ابن قاسم ، قسم 1، ص 75
- ↑ جرافی یمنی ، ص 88؛حداد، ج 1، ص 173
- ↑ شجاع ، 1408، ص 241ـ242؛عبداللّه عبدالسلام حداد، ص 51
- ↑ الموسوعة الیمنیة ، ذیل «تاریخ الیمن فی ظل الدولة الامویة و العباسیة »؛سید، ص 42، 52
- ↑ ر.ک: ابن حائک ، 1403، ص 85؛جُرافی یمنی ، ص 62، 64؛مقحفی ، ذیل «بنوالاهْدَل »
- ↑ ر.ک: عماره یمنی ، ص 233ـ236
- ↑ برای نمونه ر.ک: زُبّاره یمنی ، قسم 5، بخش 2، ص 16، 108، 143
- ↑ بعکر، ص 164، 203ـ207
- ↑ ابومحزمه ، ج 2، ص 259ـ260؛ بعکر، ص 325
- ↑ بعکر، همانجا
- ↑ همان ، ص 422ـ423
- ↑ ابن خلّکان ، ج 3، ص 378ـ381
- ↑ کحّاله ، 1957ـ1961، ج 3، ص 278
- ↑ عماره یمنی ، ص 194
منابع
- محمود شکری آلوسی ، بلوغ الارب فی معرفة احوال العرب ، چاپ محمد بهجة اثری ، بیروت ?( 1314 ) ؛
- ابن اثیر؛
- ابن حائک ، صفة جزیرة العرب ، چاپ محمدبن علی أکوع ، صنعاء 1403/1983؛
- همو، کتاب الاکلیل ، ج 2، چاپ محمدبن علی أکوع ، قاهره 1386/1966؛
- ابن حبیب ، کتاب المحبّر ، چاپ ایلزه لیشتن شتتر، حیدرآباد دکن 1361/1942، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
- همو، کتاب المنمّق فی اخبار قریش ، چاپ خورشید احمد فارق ، حیدرآباد دکن 1384/1964؛
- ابن حوقل ؛
- ابن خرداذبه ؛
- ابن خلدون ؛
- ابن خلّکان ؛
- ابن درید، کتاب الاشتقاق ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، بغداد 1399/1979؛
- ابن دیبع ، کتاب قرّة العیون بأخبار الیمن المیمون ، چاپ محمدبن علی أکوع ، ( بیروت ) 1409/ 1988؛
- ابن سعد؛
- ابن سعید مغربی ، نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب ، چاپ نصرت عبدالرحمان ، عمان 1402/1982؛
- ابن قاسم ، غایة الامانی فی اخبار القطر الیمانی ، چاپ سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره 1388/ 1968؛
- ابن کلبی ، کتاب الاصنام ، چاپ احمد زکی پاشا، قاهره 1332/ 1914؛
- ابن مجاور، صفة بلاد الیمن و مکة و بعض الحجاز، المسماة تاریخ المستبصر ، چاپ اسکار لوفگرن ، بیروت 1407/1986؛
- ابن منظور؛
- ابن هشام ، السیرة النبویة ، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری ، و عبدالحفیظ شلبی ، بیروت : داراحیاء التراث العربی ، ( بی تا. ) ؛
- عبداللّه طیب بن عبداللّه ابومخرمه ، تاریخ ثغرعدن ، چاپ اسکار لوفگرن ، لیدن 1936ـ ( 1950 ) ؛
- محمدبن محمد ادریسی ، کتاب نزهة
- المشتاق فی اختراق الا´فاق ، قاهره : مکتبة الثقافة الدینیه ، ( بی تا. ) ؛
- مطهرعلی اریانی ، نقوش مسندیة و تعلیقات ، یمن 1990؛
- اصطخری ؛
- عبدالملک بن قریب اصمعی ، تاریخ العرب قبل الاسلام ، چاپ محمدحسن آل یاسین ، بغداد 1379/ 1959؛
- اطلس المملکة العربیة السعودیة ، ریاض : وزارة التعلیم العالی ، 1420/2000؛
- سعید عوض باوزیر، معالم تاریخ الجزیرة العربیة ، عدن 1385/1966؛
- عبدالرحمان بعکر، کواکب یمنیة فی سماء الاسلام ، بیروت 1410/1990؛
- عبداللّه بن عبدالعزیز بکری ، کتاب المسالک و الممالک ، چاپ ادریان فان لیوفن و اندری فری ، تونس 1992؛
- همو، معجم ما استعجم من اسماءالبلاد و المواضع ، چاپ مصطفی سقا، بیروت 1403/1983؛
- میخائیل ب . پیوتروفسکی ، الیمن قبل الاسلام و القرون الاولی للهجرة : القرن الرابع حتی العاشر المیلادی ، تعریب محمد شعیبی ، بیروت 1987؛
- عبداللّه جرافی یمنی ، المقتطف من تاریخ الیمن ، بیروت 1407/1987؛
- محمدبن یوسف جندی کندی ، السلوک فی طبقات العلما١ و الملوک ، چاپ محمدبن علی أکوع ، صنعاء، ج 1، 1414/1993، ج 2، 1416/ 1995؛
- محمدبن احمد حجری یمانی ، مجموع بلدان الیمن و قبائلها ، چاپ اسماعیل بن علی أکوع ، صنعاء 1416/1996؛
- محمدیحیی حداد، تاریخ الیمن السیاسی ، بیروت 1407/1986؛
- فؤاد حمزه ، قلب جزیرة العرب ، ریاض ?( 1352/1933 ) ؛
- محمدبن عبداللّه حمیری ، الرّوض المعطار فی خبر الاقطار ، چاپ احسان عباس ، بیروت 1984؛
- احمدبن داوود دینوری ، الاخبار الطوال ، چاپ عبدالمنعم عامر، مصر ( 1379/1959 ) ، چاپ افست بغداد ( بی تا. ) ؛
- محمدبن محمد زباره یمنی ، ائمة الیمن بالقرن الرابع عشر للهجرة ، ( قاهره ) 1375ـ ؛
- عرام بن اصبغ سلمی ، کتاب أسماء جبال تهامة و سکانها و ما فیها من القری و ما ینبت علیها من الاشجار و ما فیها من المیاه ، در نوادر المخطوطات ، ج 8 ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، قاهره : شرکة مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی ، 1394/1974؛
- ایمن فؤاد سید، تاریخ المذاهب الدینیة فی بلاد الیمن حتی نهایة القرن السادس الهجری ، قاهره 1408/1988؛
- عبدالرحمان عبدالواحد شجاع ، الیمن فی صدرالاسلام : من البعثة المحمدیة حتی قیام الدولة الامویة ، دمشق 1408/1987؛
- همو، الیمن فی عیون الرحالة ، بیروت 1413/1993؛
- ایوب صبری پاشا، مرآة جزیرة العرب ، ترجمة و تعلیق احمد فؤاد متولّی و صفصافی احمد مرسی ، قاهره 1419/1999؛
- طبری ، تاریخ (بیروت )؛
- علی بن محمد عباسی علوی ، سیرة الهادی الی الحق یحیی بن الحسین علیه و آله السلام ، چاپ سهیل زکار، بیروت 1401/1981؛
- عبداللّه عبدالسلام حداد، مدینة حیس الیمنیة : تاریخها و آثارها الدینیة ، قاهره 1419/1999؛
- حسین بن احمد عرشی ، کتاب بلوغ المرام ، فی شرح مسک الختام فی من تولّی ملک الیمن من ملک و امام ، چاپ انستاس ماری کرملی ، ( قاهره ? 1939 ) ، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
- جوادعلی ، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام ، بغداد 1413/1993؛
- عماره یمنی ، تاریخ الیمن ، المسمّی المفید فی أخبار صنعاء و زبید ، چاپ محمدبن علی أکوع ، صنعاء 1985؛
- سلوی سعد سلیمان غالبی ، الامام المتوکل علی اللّه اسماعیل بن القاسم و دوره فی توحید الیمن : 1054ـ1087 ه / 1644ـ1676 م ، ( بی جا: بی نا. ) ،1411/1991؛
- عمر رضا کحّاله ، جغرافیة شبه جزیرة العرب ، چاپ احمدعلی ، مکه 1384/1964؛
- همو، معجم المؤلفین ، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
- فاطمه محمد محجوب ، الموسوعة الذهبیة للعلوم الاسلامیة ، ج 10، قاهره : دارالفکر العربی ، ( بی تا. ) ؛
- ابراهیم احمد مقحفی ، معجم البلدان و القبائل الیمنیة ، صنعاء 1422/2002؛
- مقدسی ؛
- الموسوعة الیمنیة ، زیر نظر احمد جابر عفیف و دیگران ، صنعاء 1412/1992، ذیل «الاشعر» (از معجم مقحفی )، «الادویة » (از م . اسماعیل محمد متوکل )، «تاج العروس » (از حسین عبداللّه عمری و ابراهیم محمد صلوی )، «تاریخ الیمن فی ظل الدولة الامویة و العباسیة » (از حسین عبداللّه عمری )، «تهامة » (از فرانسین استون )؛
- عبدالواسع بن یحیی واسعی یمانی ، تاریخ الیمن ، المسمّی فرجة الهموم و الحزن فی حوادث و تاریخ الیمن ، صنعاء 1991؛
- احمد وصفی زکریا، رحلتی الی الیمن ، دمشق 1406/1986؛
- حافظ وهبه ، جزیرة العرب فی القرن العشرین ، ( قاهره ? 1375/1956 ) ؛
- یاقوت حموی ؛
- یعقوبی ، البلدان ؛
- همو، تاریخ .
پیوند به بیرون
منبع: دائره المعارف بزرگ اسلامی