حجهای پیاده امام حسن(ع)
حجهای پیاده امام حسن(ع) که در منابع شیعه و اهلسنت نقل شده را نشانهای از زهد امام حسن(ع) دانستهاند. از امام صادق(ع) نقل شده که امام حسن(ع) را عابدترین و زاهدترین فرد زمان خود دانسته و سپس به پیادهرویهای او برای حج اشاره کرده است. تعداد این حجها در منابع، متفاوت است؛ برخی منابع ۱۵، برخی ۲۰ و برخی دیگر ۲۵ حج پیاده را از امام حسن(ع) نقل کردهاند. این حج پیاده امام در منابع مهم شیعه مانند کافی و تهذیب و نیز برخی منابع اهلسنت نقل شده است.
در روایتی از امام حسن(ع) نقل شده که از ملاقات پروردگار بدون پیادهروی به سوی خانه او (کعبه) شرم داشته است. درباره مبدأ این پیادهروی نیز اختلاف وجود دارد؛ بیشتر روایات به طور کلی فقط به اصل پیاده بودن اشاره کردهاند. با این حال یک روایت مبدأ پیاده رفتن امام را از مدینه و روایتی دیگر مکه (برای رفتن به منا و عرفات) دانستهاند.
معرفی و جایگاه
منابع شیعه و اهلسنت از حج رفتنهای متعدد امام حسن مجتبی(ع) یاد کردهاند که به صورت پیاده انجام شده است.[۱] از امام صادق(ع) نقل شده که امام حسن(ع) را عابدترین و زاهدترین شخص در زمان خود دانسته و سپس به حج رفتنهای پیاده امام اشاره کرده است.[۲] ابنشهر آشوب، از عالمان شیعه در قرن ششم هجری، روایات حج پیاده امام حسن(ع) را در بخشی با عنوان زهد امام حسن(ع) ذکر کرده است.[۳] البته براساس منابع، امام حسن(ع) بهصورت سوار بر مرکب نیز به حج رفتهاند.[۴]
از امام حسن(ع) نقل شده که از پروردگار شرم دارد که او را ملاقات کند، در حالی که به سوی خانهاش (کعبه) پیاده نرفته باشد.[۵] از ابنعباس، صحابه پیامبر و از یاران امام علی(ع)، نقل شده که معاویه گفته بود بر چیزی حسرت نمیخورم مگر اینکه پیاده به حج نرفتم و حسن بن علی بیست و پنج بار پیاده به حج رفت.[۶] براساس منابع، امام حسن(ع) گاه در پیادهروی خود با پای برهنه راه میرفتند.[۷] همچنین نقل شده که در برخی مواقع، پای ایشان ورم میکرد.[۸] از برخی ائمه دیگر از جمله امام حسین(ع)[۹] و امام سجاد(ع)[۱۰] نیز پیاده رفتن به حج نقل شده است.
شیخ مفید، از عالمان شیعه، نقل کرده که امام حسن(ع) و امام حسین(ع) پیاده به حج میرفتند. افراد سوارهای که آنها را میدیدند، از مرکب پیاده میشدند و پیاده ادامه مسیر میدادند. این کار برای برخی سخت بود. پیامی برای امام فرستادند که این پیادهروی، سخت شده و مردم وقتی شما دو نفر را میبینند که پیاده میروید، دلشان راضی نمیشود که سواره باشند. کاش شما سواره میرفتید. امام حسن(ع) در پاسخ گفتند که ما سوار نمیشویم. ما این را بر خود لازم کردهایم که پیاده به سوی خانه خدا برویم، اما از مسیر کنار میرویم. پس به کناری رفتند.[۱۱]
تعداد
منابع شیعه و اهلسنت، تعداد دفعات مختلفی برای حج پیاده امام حسن(ع) ذکر کردهاند و حتی برخی منابع مانند کتاب کشف الغمه دو نقل پانزده[۱۲] و بیست و پنج حج[۱۳] را نقل کردهاند.
کلینی، از محدثان شیعه، در کتاب کافی[۱۴] و شیخ طوسی، از عالمان شیعه، در کتاب تهذیب[۱۵] که هر دو کتاب از کتب اربعه شیعه هستند، روایت ۲۰ حج پیاده امام حسن(ع) را نقل کردهاند. همچنین شیخ صدوق از محدثان مشهور شیعه نیز این تعداد حج پیاده امام را در دو کتاب أمالی[۱۶] و عیون اخبار الرضا[۱۷] ذکر کرده است. برخی اهلسنت مانند ابونعیم اصفهانی نیز این تعداد حج پیاده امام حسن(ع) را بیان داشتهاند.[۱۸]
قاضی نعمان مغربی[۱۹] از عالمان شیعه در قرن چهارم هجری، ابنشهر آشوب[۲۰] و برخی منابع اهلسنت به ۲۵ حج پیاده امام حسن(ع) اشاره کردهاند.[۲۱] برخی منابع شیعه[۲۲] و اهلسنت[۲۳] نیز ۱۵ حج پیاده امام حسن(ع) را نقل کرده اند.
مبدأ پیادهروی
بیشتر اخباری که حج پیاده امام حسن مجتبی(ع) را نقل کردهاند، اشارهای به مسیر پیادهروی در آنها وجود ندارد.[۲۴] با این حال، دو روایت به مسیر و مبدأ پیاده امام اشاره کردهاند که البته متفاوت از یکدیگر هستند. در روایتی که منابع شیعه[۲۵] و اهلسنت[۲۶] نقل کردهاند، بیان شده که امام از مدینه پیاده به سمت مکه رفته است. روایت در مورد روزهایی که اما در مسیر بوده سخنی ندارد. با این حال از امام سجاد(ع) نقل شده که مسیر مدینه تا مکه را برای حج، به صورت پیاده در چهل روز میرفت.[۲۷]
روایت دیگری در کتاب کافی نقل شده که از امام صادق(ع) پیرامون مبدأ پیادهروی امام حسن(ع) پرسیدند که از مدینه بوده یا از مکه. امام در پاسخ شهر مکه را آغاز پیادهروی دانسته است.[۲۸] فیض کاشانی، از عالمان شیعه، این روایت را چنین شرح کرده که امام حسن(ع) در حج تمتع از مکه تا منا و عرفات (که فاصله آن حدود ۲۲ کیلومتر است[۲۹]) را به صورت پیاده رفته است.[۳۰] برخی پژوهشگران با توجه به تعداد بالای حج پیادهای که به امام حسن(ع) استناد داده شده و محدودیتهای آن زمان، معتقدند بخشی از این آمار بیان پیاده رفتن مسیر مکه به مواقف بوده است.[۳۱]
پانویس
- ↑ جعفری، مجموعه مقالات همایش سبط النبی امام حسن مجتبی(ع)، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۷۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۷، ص۴۰۰.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل أبیطالب(ع)، ۱۳۷۰ق، ج۴، ص۱۴.
- ↑ کوفی اهوازی، الزهد، ۱۴۰۲ق، ص۷۹.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل أبیطالب(ع)، ۱۳۷۰ق، ج۴، ص۱۴.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل أبیطالب(ع)، ۱۳۷۰ق، ج۴، ص۱۴.
- ↑ ابنطاووس، فلاح السائل و نجاح المسائل، ۱۴۰۶ق، ص۲۶۸.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل أبیطالب(ع)، ۱۳۷۰ق، ج۴، ص۷.
- ↑ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۷۰.
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۹۹.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۸- ۱۲۹.
- ↑ اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۵۶.
- ↑ اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۵۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۶۱.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۲.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۲۲۲.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۳۰۳.
- ↑ ابونعیم، معرفة الصحابة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۷.
- ↑ قاضی نعمان، شرح الاخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(ع)، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۱۱.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل أبیطالب(ع)، ۱۳۷۰ق، ج۴، ص۱۴.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۳، ص۲۴۴.
- ↑ حلی، العدد القویة لدفع المخاوف الیومیة، ۱۴۰۸ق، ص۲۹؛ شامی، الدر النظیم فی مناقب الأئمة اللهامیم، ۱۴۲۰ق، ص۴۹۲.
- ↑ ابن أبیالحدید، شرح نهج البلاغة، ۱۴۰۴ق، ج۱۶، ص۱۰.
- ↑ ذاکری، «پژوهشی درباره تعداد حج های پیاده امام حسن مجتبی(ع)»، ص۴۹.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل أبیطالب(ع)، ۱۳۷۰ق، ج۴، ص۱۴؛ اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۶۷.
- ↑ ابونعیم، معرفة الصحابة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۷.
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۹۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۵۶.
- ↑ ذاکری، «پژوهشی درباره تعداد حج های پیاده امام حسن مجتبی(ع)»، ص۵۰.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱۲، ص۴۰۹.
- ↑ ذاکری، «پژوهشی درباره تعداد حج های پیاده امام حسن مجتبی(ع)»، ص۵۰.
منابع
- ابن أبیالحدید، عبد الحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغة، محقق و مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- ابنشهر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب علیهم السلام، قم، انتشارات علامه، چاپ اول، ۱۳۷۰ق.
- ابنطاووس، علی بن موسی، فلاح السائل و نجاح المسائل، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها، محقق: علی شیری، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- ابونعیم إصبهانی، أحمد بن عبد الله، معرفة الصحابة، تحقیق: عادل بن یوسف عزازی، ریاض، دار الوطن، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، محقق و مصحح: هاشم رسولی محلاتی، تبریز، نشر بنیهاشمی، چاپ اول، ۱۳۸۱ق.
- برقی، ابوجعفر احمد بن محمد، المحاسن، محقق و مصحح: جلالالدین محدث، قم، دارالکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۷۱ق.
- جعفری، عباس، مجموعه مقالات همایش سبط النبی امام حسن مجتبی(ع)، به کوشش: حسین رسولیان، قم، مجمع جهانی اهل بيت(ع)، ۱۳۹۳ش.
- حلی، رضیالدین علی بن یوسف، العدد القویة لدفع المخاوف الیومیة، محقق و مصحح: مهدی رجائی، محمود مرعشی، قم، کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- ذاکری، علیاکبر، «پژوهشی درباره تعداد حج های پیاده امام حسن مجتبی(ع)»، تاریخ اسلام، سال بیست و دوم، شماره۱، بهار ۱۴۰۰ش.
- شامی، جمالالدین یوسف بن حاتم، الدر النظیم فی مناقب الأئمة اللهامیم، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ اوّل، ۱۴۲۰ق.
- شیخ صدوق، الامالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
- شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، محقق، حسن موسوی خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، انتشارات رضی، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- قاضی نعمان مغربی، شرح الاخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(ع)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- کوفی اهوازی، حسین بن سعید، الزهد، محقق و مصحح: غلامرضا عرفانیان یزدی، قم، المطبعة العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۰۲ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.