آیه ۱۶ سوره قصص
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره قصص |
| شماره آیه | ۱۶ |
| جزء | ۲۰ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | داستان حضرت موسی |
| آیات مرتبط | آیه ۱۴ سوره شعراء • آیه ۴۰ سوره قصص • آیه ۱۵ سوره قصص |
آیه ۱۶ سُوره قَصَصْ سخنان موسی(ع) پس از کشتن فردی قبطی[یادداشت ۱] را نقل میکند که در آن موسی کار خود را ظلم به خویشتن دانسته و از خداوند درخواست بخشش کرده و خداوند نیز او را بخشیده است.[۱]
﴿قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ١٦﴾ [قصص:16]
﴿گفت پروردگارا من بر خویشتن ستم کردم مرا ببخش پس خدا از او درگذشت که وی آمرزنده مهربان است ١٦﴾
برخی محققان با توجه به عبارات موسی مانند «فاغفرلی» و «ظلمت نفسی»، و نشانههایی از آیات قبلی،[۲] بر این باورند که عمل موسی اشتباه بوده و مخالف عصمت انبیاء است،[۳] بنابراین عصمت انبیاء را انکار میکنند[۴]. در مقابل، برخی مفسران معتقدند که مرد قبطی مستحق قتل بود و کشتن او گناه محسوب نمیشد، ازاینرو معنای دیگری از آیه ارائه دادهاند.[۵]
مفسرین براساس آیات دیگر و روایات و همچنین قواعد علم کلام، سه معنا از آیه ارائه کردهاند:
- برخی معتقدند منظور از «ظلم» در عبارت «ظلمت نفسی» (بهفارسی: به خودم ستم کردم.) ترک مستحب است؛ یعنی موسی(ع) باید قتل قبطی را به تعویق میانداخت، اما بهخاطر نصرت شیعهاش تعجیل کرد و از ثواب تعویق محروم شد، لذا از خداوند طلب بخشش کرد.[۶]
- برخی مفسران معتقدند که منظور از «هذا» در عبارت «هذا من عمل الشیطان» (بهفارسی: این از عمل شیطان است.) در آیه قبل، نزاع قبطی است[۷] که به کشته شدن او منجر شد. آنها میگویند این نزاع کار شیطان بود، اما حمایت از مؤمن و مقابله با ظلم کار صحیحی بوده است.[۸] طباطبایی با توجه به این تفسیر، میگوید موسی پس از این عمل متوجه شد که خود را در معرض خطر فرعونیان قرار داده است و از این جهت پشیمان شد. درخواست بخشش او نیز به معنای پوشاندن او از دید فرعونیان بود.[۹] طبق این دیدگاه، عبارتهای «ظلمت نفسی» و «فاغفرلی» اشاره به قتل ندارد و عمل موسی صحیح بوده است.[۱۰] طباطبایی همچنین بهکاربردن لفظ «قضی علیه» بهجای «قتل» را نشاندهنده صحت این معنا دانسته است.[۱۱] این معنا از آیه در برخی روایات نیز آمده است.[۱۲] عبارات محبتآمیز خداوند و عدم توبیخ او پس از بیان این ماجرا در آیات ۴۰ و ۴۱ سوره طه را نشان از درستی عمل موسی(ع) دانسته شده است.[۱۳]
- برخی مفسران اهل سنت معتقدند کشتن قبطی، قتل خطایی بوده و قتل خطایی از گناهان صغیره است و استغفار موسی(ع) در این آیه بدین جهت بوده است.[۱۴]
- در المیزان آمده است که کشتن قبطی توسط موسی(ع) قبل از رسالت و قبل از نهی از قتل نفس بوده است و دلیلی برای حرام بودن این قتل قبل از شریعت موسی(ع) وجود ندارد. اعتراف موسی(ع) به گناه نیست بلکه به کاری است که با مصلحت زندگی او مخالف بوده است.[۱۵]
- این آیه نشاندهنده عملی ناخواسته و اشتباه از سوی موسی است که آن را از افعال شیطان دانسته و از خداوند طلب بخشش کرده است. برخی معتقدند این عمل با عصمت موسی منافات دارد[۱۶] و تعبیر «ذنب» در آیه ۱۴ سوره شعراء و گمراه خواندن خود در آیه ۲۰ سوره شعراء، شواهدی بر اشتباه بودن عمل موسی است.[۱۷]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۴۳.
- ↑ سوره شعراء، آیه۱۴.
- ↑ سید مرتضی، تنزیه الانبیاء، الشریف الرضی، ص۶۷.
- ↑ احمد امین، ضحی الاسلام، ۲۰۰۳م، ج۳، ص۲۳۵.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۱۳۷.
- ↑ طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۸ش، ج۱۰، ص۱۱۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۰ش، ج۱۶، ص۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۰ش، ج۱۶، ص۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۰ش، ج۱۶، ص۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۰ش، ج۱۶، ص۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۰ش، ج۱۶، ص۱۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، منشورات جهان، ج۱، ص۱۹۹؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ش، ج۱۱، ص۸۰.
- ↑ فقیه و سلطانی بیرامی، بررسی آیات موهم ارتکاب گناه یا ترک اولی از سوی حضرت موسی(ع) در قتل قبطی، ص۹۰.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۹۸؛ آلوسی، روحالمعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۲۶۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۰ش، ج۶، ص۲۷۸.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۴، ص۵۸۵.
- ↑ فاضل مقداد، اللوامع الالهیة، ۱۳۸۰ش، ص۲۵۹.
یادداشت
- ↑ قبطیان، بر مسیحیان مصر که آبا و اجدادشان در مصر بودند و در آنجا متولد شده اطلاق میشود و از نسل قبط بن حمام بن نوح میباشند و از جزیرة العرب به مصر هجرت کردهاند. لفظ «قبطیه» لغت مصری باستان است و امروزه گروهی که با نام قبطیان نامیده میشوند از مسیحیان هستند. اما در زمان حضرت موسی(ع) گروه قبطی در مقابل بنی اسرائیل بودند و به حضرت موسی ایمان نیاوردند. (عماد زاده، حسین قصص الانبیاء، ص۵۱۵-۵۲۱.)
منابع
- آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتب العربی، ۱۴۰۷ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۷۰ش.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- سید مرتضی، علی بن حسین، تنزیه الانبیاء، قم، الشریف الرضی، بیتا.
- فقیه، علی و سلطانی بیرامی، اسماعیل، بررسی آیات موهم ارتکاب گناه یا ترک اولی از سوی حضرت موسی(ع) در قتل قبطی، در مجله قرآن شناخت، شماره ۲۱، ۱۳۹۷ش.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، اللوامع الهیة فی المباحث الکلامیة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دارالاحیاء التراث، ۱۴۰۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.