فرق الشیعة (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | نوبختی |
| موضوع | فرقههای اسلامی به ویژه فرقههای شیعه |
| زبان | عربی |
فِرَقُ الشِّیعَه کتابی به زبان عربی در معرفی فرقههای اسلامی بهویژه فرقههای شیعه است که نخستین بار در سال ۱۹۳۱م منتشر شد. هلموت ریتر، ناشر کتاب، آن را اثر حسن بن موسی نوبختی، متکلم و فیلسوف امامی قرن سوم و چهارم قمری دانسته است.
فرق الشیعه از منابع اصلی شناسایی فرقههای شیعه تا پایان قرن سوم هجری قمری و از معدود کتابهای فرقهشناسانه برجایمانده از آن دوره بهشمار میرود. این اثر افزون بر فرقههای شیعی، مباحثی نیز درباره دیگر فرقههای اسلامی دربردارد. با توجه به همزمانی مؤلف با دوره غیبت صغرا و انشعابات شیعیان در آن روزگار، این کتاب از منابع دستاول در این زمینه محسوب میشود.
درباره انتساب این کتاب به نوبختی، بحثهای متعددی صورت گرفته است؛ برخی آن را اثر سعد بن عبدالله اشعری میدانند، برخی معتقدند کتاب سعد بن عبدالله همان کتاب نوبختی است، و گروهی نیز آن را اثری غیرشیعی قلمداد کردهاند.
نویسنده فرق الشیعه مطالب خود را به اختصار نگاشته و کوشیده است بیطرفی خود را حفظ کند. او جز در مورد غلات، نسبت به سایر فرقهها نقد تندی ندارد و معیار تقسیمبندی فرقهها در دیدگاه او بیشتر سیاسی و عقیدتی است تا اختلافات فقهی. این کتاب بارها منتشر شده و توسط محمدجواد مشکور به فارسی ترجمه گردیده است.
اهمیت کتاب فرق الشیعة
فرق الشیعه را از کهنترین نگاشتههای برجایمانده در حوزه فِرَق و مذاهب اسلامی دانستهاند که بهطور کامل باقی مانده است.[۱] اگر انتساب این کتاب به حسن بن موسی نوبختی ثابت شود، یکی از دو کتاب مستقل بازمانده از خاندان نوبختی بهشمار میرود.[۲] فرق الشیعه بهسبب قدمت، از اهمیت فراوانی برخوردار است و نویسندگان ادوار بعدی استفاده گستردهای از آن کردهاند؛[۳] همچنین این اثر جزو منابع اصلی فرقهنگاران قرون بعدی محسوب میشود.[۴]
نخستین بار، خاورشناس آلمانی هلموت ریتر (Helmut Ritter) این کتاب را در بخش چهارم «النشریات الاسلامیة لجمعیة المستشرقی الآلمانیه» جای داد و همانسال (۱۹۳۱م) آن را در مطبعه دولت در استانبول به چاپ رساند.[۵] بهگفته اقبال آشتیانی و حسینی جلالی، در نسخه چاپشده هیچ نشانی از نام کتاب و نویسنده آن وجود ندارد.[۶] یوسفی غروی، پژوهشگر تاریخ اسلام، حتی معتقد است که اساساً نمیتوان این کتاب چاپشده را به هیچ نویسنده شیعی نسبت داد.[۷]
انتساب کتاب به نوبختی
بهگزارش عباس اقبال، نجاشی کتابی با نام فرق الشیعه را در زمر آثار نوبختی آورده است.[۸] با این حال، به گفت حسینی جلالی، جز نجاشی هیچیک از فهرستنگاران شیعه کتابی با این عنوان را به نوبختی نسبت ندادهاند.[۹] حسینی جلالی هرچند سخن نجاشی را برای انتساب کتابی به نام فرق الشیعه به نوبختی کافی میداند،[۱۰] اما معتقد است آنچه در فصول المختاره اثر سید مرتضی و منهاج السنة نوشت ابنتیمیه آمده، هرچند نشان میدهد نوبختی دربار فرقههای شیعه نگاشتهای داشته، ولی اثبات نمیکند که این کتاب همان فرق الشیعه باشد.[۱۱]
هلموت ریتر کتاب فرق الشیعه را به حسن بن موسی نوبختی، متکلم، فیلسوف و فرقهشناس[۱۲] نامآشنای شیعه در قرن سوم و چهارم، نسبت داد.[۱۳] سید هبةالدین شهرستانی نیز بر آن مقدمهای نوشت.[۱۴] از آن زمان، بحثهایی دربار صحت انتساب این اثر به نوبختی درگرفته است.[۱۵] پژوهشگران دیگری از جمله محمدجواد مشکور[۱۶] و فضلالله زنجانی نیز کتاب را از آنِ نوبختی دانستهاند[۱۷] و اسنادی در این باره ارائه کردهاند.[۱۸]
عباس اقبال آشتیانی بر این باور بود که کتاب منتشرشده توسط ریتر، همان المقالات و الفرق نوشت سعد بن عبدالله اشعری، معاصر نوبختی، است.[۱۹] اما مشکور، پژوهشگر فرقهشناسی، در مقدم کتاب المقالات و الفرق معتقد است از آنجا که کتاب سعد بن عبدالله پیدا و منتشر شده، پس نتیجه میگیریم کتابی که ریتر منتشر کرده همان فرق الشیعه نوبختی است.[۲۰]
حسینی جلالی کتاب چاپشده توسط ریتر را نسخهای مختصرشده از کتاب سعد بن عبدالله دانسته[۲۱] و چهار شاهد بر مدعای خود ذکر کرده است.[۲۲] از جمله اینکه در کتاب فرق الشیعه چاپشده اشتباهاتی وجود دارد که شایست جایگاه علمی نوبختی نیست، در حالی که همین اشتباهات در کتاب سعد بن عبدالله نیز دیده میشود.[۲۳] حسینی جلالی همچنین از عبارتهای آقابزرگ تهرانی درباره این کتاب نتیجه گرفته است که آقابزرگ نیز دو کتاب فرق الشیعه و المقالات و الفرق را یکی میداند.[۲۴] چنانکه عبدالمنعم الحفنی، پژوهشگر مصری، نیز معتقد است در واقع کتاب سعد بن عبدالله، همان کتاب نوبختی است با اضافات و اصلاحات.[۲۵]
درباره حسن بن موسی نوبختی
حسن بن موسی نوبختی از خاندان مشهور شیعه نوبختی است که در عصر غیبت صغرا، افزون بر جایگاه علمی، در حکومت عباسیان مناصب سیاسی نیز داشته است. نوبختی را در زمر جریان فکریای شمردهاند که در عهد غیبت، با بهرهگیری از گرایشهای عقلی و فلسفی، آگاهی از اصول و مبانی اعتقادی فرق گوناگون، و آشنایی با جهانبینی معتزله، استدلالهای عقلی را در تحکیم مبانی اعتقادی امامیه بهکار گرفت.[۲۶] نوبختی آثار پرشماری داشته که همگی جز کتاب حاضر از میان رفتهاند و اطلاعاتی از آنها تنها در یادکرد دانشمندان بعدی باقی است. موضوعات این آثار نشان میدهد که بیشتر توجه نوبختی به کلام و فلسفه معطوف بوده و تعدادی از آثار او در دفاع از شیعه و تبیین عقاید آن نگاشته شده است.[۲۷]
درباره کتاب
کتاب فرق الشیعه جریانهای اعتقادی فرقهساز در قرون اولیه اسلامی را با تکیه بر روشی تاریخی توضیح میدهد[۲۸] و چنانکه گفتهاند، مؤلف کتاب گرایشهای کلامی خود را در نگارش دخالت نداده و عقاید فرقههای گوناگون را بیطرفانه بیان کرده است.[۲۹] با این حال، نویسنده گاه عقیده خود را نیز اظهار داشته است؛ از جمله شیعه را نخستین گروهی میداند که در اسلام و در زمان پیامبر اکرم(ص) تشکیل یافت و بهصراحت بیان میدارد که شیعه علی بن ابیطالب(ع) در زمان پیامبر(ص) وجود داشته و برای این ادعا دلیل میآورد.[۳۰]
یکی از نقدهای وارد بر کتاب، نقل مطالب غیرضروری دانسته شده که ارتباطی با مباحث فرقهشناسی ندارد؛ مانند نقل داستان ابوالخطاب و کرامات منتسب به او و ریشهیابی انساب مادران سران فرقههای گوناگون.[۳۱] همچنین گاه نقل اشتباه برخی تاریخها نیز در کتاب دیده میشود.[۳۲]
ضعف در تمایزگذاری بین فرقهها
نویسندهٔ فرق الشیعه به «فرقه» نگاهی لغتشناسانه دارد و هر گونه اختلاف را فرقه نامیده و بحث را بر اساس اختلافات و محور اشخاص پیش برده است.[۳۳] او در موارد متعددی گروهبندیهای سیاسی را معیار فرقهشناسی قرار داده[۳۴] و گروههایی را معرفی کرده که پس از فروکش هیجانات سیاسی از میان رفتهاند و نویسنده نتوانسته گزارشی از مبانی، روشها و باورهای اعتقادی آنها ارائه دهد.[۳۵] کتاب گاه از افرادی که صاحب افکار سیاسی و عقیدتی بودهاند نام برده، اما آنها را فرقه حساب نکرده است؛ با این حال، منابع سنی پس از فرق الشیعه با تکیه بر همین کتاب، آنها را بهعنوان فرقههای شیعه معرفی کردهاند.[۳۶]
بهگفته رضوی و بهرامی، فرق الشیعه گاه در زمانبندی پیدایش فرقهها دچار خلط شده است.[۳۷] برای نمونه، پیدایش کیسانیه را پس از شهادت امام علی(ع) گزارش کرده،[۳۸] یا همه تئوریهای موجود درباره امامت حضرت علی(ع) و حتی فرقههای غیرشیعه را پس از رحلت پیامبر اسلام(ص) مطرح میکند.[۳۹]
شیعه و شیعیان در کتاب فرق الشیعه
کتاب فرق الشیعه، واژه شیعه را بیشتر درباره قائلان به افضلیت امام علی(ع) بهکار برده و به دیگر کاربردهای شیعه توجه کمتری نشان داده است،[۴۰] هرچند او در معرفی فرقههای شیعه پس از رحلت پیامبر اسلام(ص)، بدنه اصلی شیعه را کسانی میداند که به نص بر امامت و عصمت اعتقاد دارند.[۴۱] اما در ادوار بعدی چنین معیاری را بهکار نمیبرد و همین امر باعث شده که کسانی وارد فرقههای شیعه شوند که نویسنده خود بعداً آنها را از دایره شیعه جدا کرده است.[۴۲]
بنابر کتاب فرق الشیعه، شیعیان از پس از شهادت امام علی(ع) نیز دچار اختلاف و انشعاب شدند[۴۳] و پس از امام عسکری(ع) به چهارده فرقه میرسد.[۴۴] نویسنده، شیعه را نخستین گروه در اسلام میداند و سپس مقداد بن اسود، سلمان فارسی، ابوذر و عمار یاسر را از جمله شیعیان علی(ع) برمیشمارد.[۴۵]
کتاب، امامت را به مفهوم رهبری سیاسی گرفته و همین سبب شده که انشعابات گروههای اسلامی پس از خلفای سهگانه نیز وارد اختلافات شیعیان شود؛ سپس نویسنده تلاش میکند آنها را از دایره تشیع بیرون بگذارد.[۴۶]
نویسنده گاه هنگام ذکر فرقههایی از غلاة که خود را منتسب به شیعه میدانند، خروج آنها از دین را اذعان داشته و تعبیر «لَعَنَهُمُ الله» را بهکار برده است. او آنها را ریشهگرفته از خرمدینیه، مزدکیه، زندیقیه و دهریه دانسته و باورشان را به تناسخ و حلول روح الهی در جسم انسان گزارش کرده و معتقد است آنان همگی بر نفی ربوبیت از پروردگار متفقاند؛ سپس پیامد عقیده آنها به تناسخ را نیز بازگفته است.[۴۷]
محتوا و ساختار
ساختار کتابی که ساختار کتابی که با نام فرق الشیعه منتشر شده، بر اساس ترتیب دورههای زمانی است؛ به این صورت که پس از درگذشت هر امام، وقایع مذهبی و سیاسی پس از آن بازنوشته شده و انشعابهایی که برای شیعه با درگذشت آن امام پدید آمده، برشمرده شده است.[۴۸]
کتاب فرق الشیعه با اختلاف مسلمانان پس از وفات پیامبر اکرم(ص) و متعاقب آن، ظهور گروههای مختلف، آغاز میشود[۴۹] و مسلمانان را به چهار فرقه شیعه، مرجئه، معتزله و خوارج تقسیم میکند.[۵۰] بخش پایانی کتاب نیز انشعابات شیعه را پس از امام حسن عسکری(ع) بیان کرده است.[۵۱]
برخی از موضوعات و سرفصلهای کتاب
- نخستین اختلافی که در امت اسلام پدید آمد.[۵۲]
- اختلاف پس از شهادت امیرالمومنین علی(ع).[۵۳]
- اختلاف در ماجرای حکمیت.[۵۴]
- فرقههای عمده امت اسلام.[۵۵]
- اختلاف شیعه علوی پس از علی(ع).[۵۶]
- انشعابها بعد از شهادت امام حسن(ع)[۵۷] و دیگر امامان[۵۸]
- سخن درباره تناسخ و رجعت.[۵۹]
- سخن جامع درباره غلاة.[۶۰]
- سخن درباره بداء و تقیه.[۶۱]
- قرمطیان.[۶۲]
- اسماعیلیه.[۶۳]
- فرقههای شیعه بعد از امام حسن عسکری(ع) و اقوال آنها درباره جانشین پس از او.[۶۴]
نسخهها و چاپها
حسینی جلالی، تراثپژوه شیعه، در مقالهای که درباره فرق الشیعهٔ چاپشده نگاشته، معتقد است این متن تا پیش از سدهٔ چهاردهم قمری شناختهشده نبوده است.[۶۵] او نخستین نسخه شناختهشده این متن را نسخه مربوط به محدث نوری میداند[۶۶] و از نسخهای نزد سید حسن صدر نیز گزارش میدهد.[۶۷] او همچنین از نسخههایی نزد آقابزرگ تهرانی، دو نسخه در کتابخانه کاشفالغطا و دو دستنوشت در کتابخانه آیةالله حکیم نام برده است.[۶۸]
کتاب فرق الشیعه پس از چاپ استانبول، بارها چاپ و افست شده[۶۹] و حسینی جلالی چندین چاپ از این کتاب را گزارش کرده است.[۷۰] نخستین ترجمه این کتاب به فارسی، همراه با توضیحات و فهارس علمی، بهقلم محمدجواد مشکور در سال ۱۳۲۵ش با مقدمه سعید نفیسی منتشر شده است.[۷۱] همچنین این کتاب با تصحیح و مقدمه و پاورقی محمدباقر ملکیان از سوی دانشگاه ادیان و مذاهب،[۷۲] با تحقیق سید محمدکاظم موسوی توسط انتشارات مجمع الامام الحسین العلمی در سال ۱۴۳۹ق،[۷۳] و با پاورقی و تحقیق سید محمدصادق آل بحرالعلوم در سال ۱۳۵۵ق (۱۹۳۶م) در نجف منتشر شده است.[۷۴]
پانویس
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۰.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۸.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۵۷ش، ص۱۴۰.
- ↑ صفری فروشانی، «راهنمای مطالعات فرقه شناسی اسلامی»، ص۱۴۱.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۷.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۵۷ش، ص۱۴۲؛ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۹.
- ↑ الیوسفی الغروی، «حول السیدة شهربانو»، ص۳۱۲.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۵۷ش، ص۱۳۴.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۸.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۹.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۸.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۶.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۷.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۵۷ش، ص۱۴۱.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۷.
- ↑ مشکور، «مقدمه المقالات و الفرق»، صفحه کج - کد.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۷.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۱۵ به بعد.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۵۷ش، ص۱۴۲.
- ↑ مشکور، «مقدمه المقالات و الفرق»، صفحه کج - کد.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۱۳.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۱۳-۱۵.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۱۴.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۱۰.
- ↑ الحفنی، «مقدمه فرق الشیعه»، ۱۴۱۲ق، ص۹.
- ↑ مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ۱۳۸۶ش، ص۲۱۴-۲۱۵.
- ↑ برای آثار او نک: ابن ندیم، الفهرست، ۱۳۹۳ش، ص۲۲۵ و ۲۲۶.
- ↑ صفری فروشانی، «راهنمای مطالعات فرقه شناسی اسلامی»، ص۱۴۱.
- ↑ صفری فروشانی، «راهنمای مطالعات فرقه شناسی اسلامی»، ص۱۴۱.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۱۷ و ۱۸.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۲۵.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۲۵.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۵.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۵.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۵.
- ↑ صفری فروشانی، «راهنمای مطالعات فرقه شناسی اسلامی»، ص۱۴۱.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۸.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۸.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۸.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۶.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۶.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۷.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۶.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۹۶.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۱۸.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۲۰.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۴۶.
- ↑ برای نمونه نک: نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۶۶ و ۶۷.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۲.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۱۷.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۹۶.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۲.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۶.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۱۵.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۱۷.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۲۲.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۲۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به :نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۲۶، ۵۳، ۵۹، ۶۳، ۶۷ و ۷۹.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۳۹.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۴۶.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۶۴.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۷۵.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۶۸
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۹۶ به بعد.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۹.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۹.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۹.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۹.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۱۰.
- ↑ حسینی جلالی، «فرق الشیعه یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟»، ص۱۰.
- ↑ «فرق الشيعه. (فارسي)»، کتابخانه دانشگاه اصفهان.
- ↑ «فرق الشیعه»، خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ «فرق الشیعه»، کتابخانه دیجیتال نور.
- ↑ «فرق الشیعه»، کتابخانه دیجیتال نور.
منابع
- ابنندیم، محمد بن اسحق، الفهرست، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
- اقبال آشتیانی، عباس، خاندان نوبختی، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۵۷ش.
- حسینی جلالی، سید محمدرضا، «فرق الشیعة یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟» ترجمه جویا جهانبخش، کتاب ماه دین، شماره ۳۶، مهر ۱۳۷۹ش.
- الحفنی، عبدالمنعم «مقدمه فرق الشیعه»، در فرق الشیعه، حسن بن موسی النوبختی و سعد بن عبدالله القمی، قاهره (مصر)، دار الرشاد، ۱۴۱۲ق.
- رضوی رسول و علیرضا بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، فصلنامه کلام اسلامی، شماره ۸۵، بهار ۱۳۹۲ش.
- صفری فروشانی، نعمتالله، «راهنمای مطالعات فرقه شناسی اسلامی»، فصلنامه هفتآسمان، شماره ۹-۱۰، بهار و تابستان ۱۳۸۰ش.
- صفری فروشانی، نعمتالله و مجید احمدی کچایی، «بررسی سیر تحول غیبتپژوهی امامیه، از نوبختی تا شیخ طوسی»، فصلنامه امامت و مهدویت، شماره ۴۱، تابستان ۱۳۹۲ش.
- کتابخانه دانشگاه اصفهان. تاریخ مراجعه ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
- گروهی از نویسندگان، دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۷۵ش.
- مدرسی طباطبایی، سید حسین، مکتب در فرایند تکامل، ترجمۀ هاشم ایزدپناه، تهران ۱۳۸۶ ش.
- مشکور، محمدجواد، «مقدمه المقالات و الفرق»، در المقالات و الفرق، سعد بن عبدالله الاشعری القمی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی عطایی، ۱۳۴۱ش.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، دار الاضواء، بیروت (لبنان)، ۱۴۰۴ق.
- الیوسفی الغروی، محمدهادی، «حول السیدة شهربانو»، دراسات و بحوث مؤتمر الامام الحسین، ج۲، قم، المجمع العالمی لأهل البیت، ۱۳۸۱ش.