فرق الشیعة (کتاب)

فرق الشیعه

اطلاعات کتاب
نویسنده	نوبختی
موضوع	فرقه‌های اسلامی به ویژه فرقه‌های شیعه
زبان	عربی

فِرَقُ الشِّیعَه کتابی به زبان عربی در معرفی فرقه‌های اسلامی به‌ویژه فرقه‌های شیعه نوشته حسن بن موسی نوبختی، متکلم و فیلسوف امامی قرن سوم و چهارم قمری. فرق الشیعه از منابع شناسایی فرقه‌های شیعه تا پایان قرن سوم هجری قمری است. این کتاب افزون بر فرقه‌های شیعی مباحثی مفصل نیز درباره دیگر فرقه‌های اسلامی دارد. نظر به معاصر بودن مولف با دوره غیبت صغرا و انشعابات شیعیان در آن روزگار، این اثر از منابع دست اول در این زمینه محسوب می‌شود. نوبختی مباحث خود را به اختصار نوشته و تلاش کرده است که بی‌طرفی خود را حفظ کند. او جز غلات نسبت به سایر فرقه‌ها نقد تندی ندارد و معیار تقسیم‌بندی فرقه‌ها در نظر او بیشتر سیاسی و عقیدتی است تا اختلافات فقهی. فرق الشیعه به قلم محمدجواد مشکور به فارسی ترجمه شده است.

اهمیت و جایگاه کتاب

• فرق الشیعه یا مذاهب الفرق برای نخستین بار اطلاعات جامعی از انشعابات شیعه، دسته‌بندی‌های آنها و علت انشعابات ارائه کرده است.
• جامعیت این کتاب در معرفی همه گروه‌های شیعه تا زمان زندگی نویسنده، شایان توجه است.
• افزون بر شیعه، اطلاعات به نسبت جامعی نیز از دیگر گروه‌های مذهبی و سیاسی سه قرن نخستین هجری قمری در کتاب ثبت شده است. بدین رو، این کتاب از منابع ملل و نحل‌نویسان قرون بعد درباره فرقه‌های مختلف اسلامی و به‌ویژه شیعه است و اهمیت خود را در این زمینه تا کنون حفظ کرده است.
• نوبختی از نزدیک انشعاب شیعیان امامی را در آغاز دوره غیبت صغرا مشاهده کرده و گزارش‌های او از دوران معاصرش اهمیت مضاعف دارد.

اهمیت کتاب فرق الشیعة

فرق الشیعه را از کهن‌ترین نگاشته‌ها در حوزه فرق و مذاهب اسلامی دانسته‌اند که به طور کامل باقی مانده است. اگر انتساب این کتاب به حسن بن موسی نوبختی ثابت باشد یکی از دو کتاب مستقلی است که از خاندان نوبختی باقی‌ مانده است کتاب فرق الشیعه به علت قدیمی‌بودن اهمیت فراوانی داشته و نویسندگان ادوار بعدی، استفاده‌های فراوانی از آن کرده‌اند.

کتاب فرق الشیعه نخستین‌بار به دست خاورشناس آلمانی هلموت ریتر(Helmut Ritter)در بخش چهارم «النشریات الاسلامیة لجمعیة المستشرقی الآلمانیه» گنجانیده شد و همو نخستین بار کتاب را در مطبعه دولت در استانبول به سال ۱۹۳۱م به چاپ رساند. به گفته اقبال آشتیانی و حسینی جلالی در نسخه چاپ شده هیچ نشانی از نام کتاب و نویسنده آن وجود ندارد و یوسفی غروی پژوهشگر تاریخ اسلام معتقد است اصلا نمی‌توان این کتاب چاپ‌شده را به هیچ نویسنده شیعی نسبت داد.

انتساب کتاب به نوبختی

به گزارش عباس اقبال، کتابی به نام فرق الشیعه را نجاشی در ضمن آثار نوبختی آورده است. و به گفته حسینی جلالی، به جز نجاشی هیچ یک از فهرست‌نگاران شیعه کتابی به این نام را به نوبختی نسبت نداده‌اند. حسینی جلالی سخن نجاشی را برای انتساب کتابی به نام فرق الشیعه به نوبختی کافی می‌داند ولی بر این باور است که آنچه در فصول المختاره اثر سید مرتضی و منهاج السنة نگاشته ابن‌تیمیه اشاره شده هر چند نشان می‌دهد که نوبختی درباره فرقه‌ها شیعه نگاشته‌ای داشته است ولی ثابت نمی‌کند این کتاب همان فرق الشیعه باشد.

هلموت ریتر کتاب فرق الشیعة را به حسن بن موسی نوبختی متکلم، فیلسوف و فرقه‌شناس شناخته‌شده شیعه در قرن سوم و چهارم نسبت داد. سید هبة‌الدین شهرستانی بر آن مقدمه‌ای نوشت. از آن زمان، بحث‌هایی درباره صحت انتساب این اثر به نوبختی درگرفته است. پژوهشگران دیگری از جمله محمدجواد مشکور و فضل‌الله زنجانی نیز کتاب را از آن نوبختی دانسته و اسنادی نیز ارائه کرده‌اند.

عباس اقبال آشتیانی معتقد بود که کتاب منتشر شده توسط ریتر، همان کتاب المقالات و الفرق نوشته سعد بن عبدالله اشعری، معاصر نوبختی است؛ ولی مشکور پژوهشگر فرقه‌شناسی در مقدمه کتاب المقالات و الفرق معتقد است از آنجا که کتاب سعد بن عبدالله پیدا و منتشر شده پس نتیجه می‌گیریم کتابی که ریتر منتشر کرده همان فرق الشیعه نوبختی است.

حسینی جلالی کتاب چاپ شده توسط ریتر را نسخه‌ای مختصر شده از کتاب سعد بن عبدالله دانسته و چهار شاهد بر مدعای خود ذکر کرده است. از جمله این که در کتاب فرق الشیعه چاپ شده اشتباهاتی وجود دارد که شایسته جایگاه علمی نوبختی نیست ولی همین اشتباهات در کتاب سعد بن عبدالله نیز وجود دارد. حسینی جلالی از عبارت‌های آقابزرگ تهرانی درباره این کتاب نتیجه گرفته است که آقابزرگ نیز دو کتاب فرق الشیعه و المقالات و الفرق را یک کتاب می‌داند. چنان‌که عبدالمنعم الحفنی پژوهشگر مصری نیز معتقد است در واقع کتاب سعد بن عبدالله همان کتاب نوبختی است با اضافات و اصلاحات.

درباره حسن بن موسی نوبختی

مقالهٔ اصلی: حسن بن موسی نوبختی

حسن بن موسی نوبختی از خاندان مشهور شیعه نوبختی است که در عصر غیبت صغرا افزون بر وجهه علمی، در حکومت عباسیان مناصب سیاسی هم داشته‌اند. نوبختی را در زمرۀ جریان فکری‌ای شمرده‌اند که در عهد غیبت، با گرایش‌های‌ عقلی و فلسفی و آگاهی از اصول و مبانی اعتقادی فرق گوناگون و آشنایی با جهان‌بینی معتزله، استدلال‌های عقلی را در تحکیم مبانی اعتقادی امامیه به کار گرفتند. نوبختی آثار پرشماری داشته که همگی جز کتاب حاضر مفقود شده‌اند. اطلاعاتی از این آثار تنها در یادکرد دانشمندان بعدی از آنهاست. موضوعات این آثار نشان می‌دهد که بیشتر توجه نوبختی به کلام و فلسفه و تعدادی از آثار او در دفاع از شیعه و تبیین عقاید آن بوده است.

روش

• روش نوبختی در این کتاب، تاریخی است. او به اختصار، اطلاعات مهم تاریخی درباره چگونگی و زمان پیدایش و چیستی عقاید فرقه‌ها را گزارش کرده است.
• نوبختی از هَتّاکی به فرقه‌های مذهبی مسلمانان و ردّ باورهای آنها پرهیز کرده و تنها گاه هنگام ذکر فرقه‌هایی مانند غلاة که خروج آنها از دین را اذعان داشته تعبیر «لعنهم الله» آورده و نتیجه فاسد عقیده آن‌ها را با چند کلمه به اختصار نوشته است. برای نمونه، هنگام یادکرد از مزدکیه، زندیقیه و دهریه و باور آنها به تناسخ و حلول روح الهی در جسم انسان، گفته است: «اینها همگی بر نفی ربوبیت از پروردگار متفقند. خدایشان لعنت کناد. پروردگار از این نسبت‌ها به غایت، دور است....» و آن گاه پیامد عقیده آنها به تناسخ را بازگفته است.
• نوبختی در بیان گزارش‌ها، بی‌طرفی خود را حفظ و از اظهار عقیده خودداری‌ کرده است. در پایان کتاب که از چهارده گروه شیعه پس از امام عسکری(ع)یاد کرده، گزارش او به گونه‌ای بی‌طرفانه است که آشکار نیست خود او جزو کدام گروه از آنان است. اما گاه به ندرت عقیده خود را نیز بیان کرده؛ از جمله جایی شیعه را نخستین گروهی می‌داند که در اسلام و در زمان پیامبر اکرم(ص)تشکیل گشت. او به قطع، بیان می‌دارد که شیعه علی بن ابی‌طالب(ع)در زمان پیامبر(ص)وجود داشته و برای این عقیده دلیل هم می‌آورد.
• کتاب، با اختلاف مسلمانان پس از وفات پیامبر اکرم(ص)و متعاقب آن، ظهور گروه‌های مختلف آغاز شده و سپس از انشعابات شیعه تا پس از وفات امام حسن عسکری(ع) سخن رفته و این آغاز کردن مباحث با سقیفه روشی معمول در ملل و ملل‌نویسی بوده است.
• ملاک نوبختی در برشمردن انشعابات و فرقه‌ها، بیشتر سیاسی و عقیدتی است و نه فقهی. بدین رو مسلمانان را به چهار فرقه شیعه، مرجئه، معتزله و خوارج تقسیم می‌کند. او اختلاف‌های عقیدتی فرقه‌های شیعه را که پس از هر امامی پدید آمده، باز‌می‌نماید. کتاب نسبت به دیگر آثار ملل و نحل از پیچیدگی کمتری برخوردار است و ساده نوشته شده است.
• نوبختی مانند ملل و نحل‌نویسان روزگار خود، برای مطالب کتاب منبعی ذکر نکرده است.

محتوا و ساختار

• اختصار از ویژگی‌های محتوای فرق الشیعه است و این کتاب نسبت به آثار دیگر نگارش شده درباره ملل و نحل از حجم کمتری برخوردار است. اطلاعات بسیاری در جمله‌های به نسبت کوتاه ارائه شده است.
• محتوای کتاب معرفی فرقه­‌های مختلف اسلامی را از رحلت پیامبر(ص) تا غیبت صغرا پوشش می‌دهد هرچند تاکید بر معرفی فرقه‌های شیعه است.
• در آغاز از ماجرای اختلاف مسلمانان در تعیین خلیفه پیامبر(ص) و ماجرای سقیفه یاد شده و نوبختی بدون داوری و اظهارنظر شخصی، ماجرا را به گونه مختصر گزارش کرده است.
• بنابر گفته نوبختی، اختلاف و انشعاب در شیعیان، پس از شهادت امام علی(ع) آغاز می‌گردد.
• بنابر محتوای کتاب، فرقه‌های منشعب از شیعه بعد از شهادت امام عسکری(ع) چهارده فرقه‌اند.
• کتاب، تاریخ گروه شیعه به زمان پیامبر(ص) باز می‌گرداند. به گفته نوبختی، گروهی از مسلمانان در زمان پیامبر(ص)شیعه علی(ع)خوانده می‌شدند و پس از رحلت آن حضرت، به اعتقاد به امامت علی(ع)معروف بودند. نوبختی این گروه را نخستین گروه در اسلام می‌داند و سپس مقداد بن اسود، سلمان فارسی، ابوذر، عمار یاسر را از جمله شیعیان علی(ع)می‌شمارد.
• معرفی گروه‌های غیرشیعه مانند معتزله، خوارج و مرجئه به تناسب مباحث طرح شده، از موضوعات مهم کتاب است. نوبختی گاه، فرقه‌های زیرمجموعه این گروه‌ها را نیز برشمرده است. مراد از معتزله در این کتاب، گروهی است که از یاری علی(ع)در دوران خلافتش خودداری کرده، اعتزال گزیدند به این معنا که نه جنگ با او را درست می‌دانستند و نه همراهی با او در جنگ را.
  
• ساختار کتاب بر اساس و ترتیب دوره‌های زمانی است. نوبختی پس از درگذشت هر امام، وقایع مذهبی و سیاسی پس از آن را بازنوشته و انشعاب‌هایی را که برای شیعه با درگذشت امام پیش آمده، برشمرده است.

برخی از موضوعات و سرفصل‏‏‎های کتاب

• نخستین اختلافی که در امت اسلام پدید آمد.
• اختلاف پس از شهادت امیرالمومنین علی(ع).
• اختلاف در ماجرای حکمیت.
• فرقه‌های عمده امت اسلام.
• اختلاف شیعه علوی پس از امیرالمومنین علی(ع).
• انشعاب‌ها بعد از شهادت امام حسن(ع).و دیگر امامان
• سخن درباره تناسخ و رجعت.
• سخن جامع درباره غلاة.
• سخن درباره بداء و تقیه.
• قرمطیان.
• اسماعیلیه.
• فرقه‌های شیعه بعد از امام حسن عسکری(ع) و اقوال آنها درباره جانشینی آن حضرت.

ترجمه فرق الشیعه

نسخه‌ها و چاپ‎ها

حسینی جلالی تراث‌پژوه شیعه در مقاله خود درباره فرق الشیعه چاپ شده معتقد است که این متن تا پیش از سده چهاردهم قمری شناخته شده نبوده است. او نخستین نسخه شناخته‌شده این متن را نسخه مربوط به محدث نوری می‌داند و از نسخه‌ای نزد سید حسن صدر نیز گزارش می‌هد. او هم‌چنین از نسخه‌هایی نزد آقابزرگ تهرانی، دو نسخه‌ در کتابخانه کاشف‌الغطا و دو دستنوشت در کتابخانه آیة‌الله حکیم نیز نام برده است.کتاب فرق الشیعه پس از چاپ استانبول بارها چاپ و افست شده است حسینی جلالی چندین چاپ این کتاب را گزارش کرده است. نخستین ترجمه این کتاب به فارسی همراه توضیحات و فهارس علمی به قلم محمدجواد مشکور به سال ۱۳۲۵ش با مقدمه سعید نفیسی منتشر شده است. چنان‌که با تصحیح و مقدمه و پاورقی محمدباقر ملکیان از سوی دانشگاه ادیان و مذاهب، با تحقیق سید محمدکاظم موسوی توسط انتشارات مجمع الامام الحسین العلمی در سال ۱۴۳۹ق، و با پاورقی و تحقیق سید محمدصادق آل بحرالعلوم نیز در سال ۱۳۵۵ق(۱۹۳۶م) در نجف منتشر شده است.

منابع

• ابن‌ندیم، محمد بن اسحق، الفهرست، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
• اقبال آشتیانی، عباس، خاندان نوبختی، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۵۷ش.
• حسینی جلالی، سید محمدرضا، «فرق الشیعة یا مقالات الامامیة از نوبختی است یا اشعری؟» ترجمه جویا جهانبخش، کتاب ماه دین، شماره ۳۶، مهر ۱۳۷۹ش.
• الحفنی، عبدالمنعم «مقدمه فرق الشیعه»، در فرق الشیعه، حسن بن موسی النوبختی و سعد بن عبدالله القمی، قاهره (مصر)، دار الرشاد، ۱۴۱۲ق.
• رضوی رسول و علیرضا بهرامی، «نقد جریان‌شناختی نوبختی در فرق الشیعه»، فصلنامه کلام اسلامی، شماره ۸۵، بهار ۱۳۹۲ش.
• صفری فروشانی، نعمت‌الله و مجید احمدی کچایی، «بررسی سیر تحول غیبت‌پژوهی امامیه، از نوبختی تا شیخ طوسی»، فصلنامه امامت و مهدویت، شماره ۴۱، تابستان ۱۳۹۲ش.
• کتابخانه دانشگاه اصفهان. تاریخ مراجعه ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
• گروهی از نویسندگان، دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۷۵ش.
• مدرسی طباطبایی، سید حسین، مکتب در فرایند تکامل، ترجمۀ هاشم ایزدپناه، تهران ۱۳۸۶ ش.
• مشکور، محمدجواد، «مقدمه المقالات و الفرق»، در المقالات و الفرق، سعد بن عبدالله الاشعری القمی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی عطایی، ۱۳۴۱ش.
• الیوسفی الغروی، محمدهادی، «حول السیدة شهربانو»، دراسات و بحوث مؤتمر الامام الحسین، ج۲، قم، المجمع العالمی لأهل البیت، ۱۳۸۱ش.