پیش‌نویس:طبقات بهشت
درجات بهشت یا طبقات آن اشاره به رتبه‌بندی نعمت‌های بهشتی است.
کسانی گفته‌اند تعبیر درهای بهشت هم اشاره به درجات گوناگون بهشت است.
درجات بهشت
در قرآن و احادیث برای بهشت از تعابیر گوناگونی مانند جنّة الخلد، جنة النعیم، جنّة المأوی، جنّاتُ عدن، و جنّات الفردوس استفاده شده است،[۱] بر اساس روایتی از پیامبر اسلام(ص)، بهشت درجاتی دارد که فاصله میان آنها به‌اندازه فاصله آسمان و زمین است.[۲] مفسران و پژوهش‌گران این نام‌های گوناگون بهشت را نشانه مراتب و درجات گوناگون بهشت دانسته‌اند[۳]
که فردوس بالاترین و مأوی پایین‌ترین مرتبه آن است.[۴] مفسرانی چون ابوالفتوح رازی و طبری روایتی از پیامبر نقل کرده‌اند که جنة الفردوس زیباترین، بلندترین و خالص‌ترین مرتبۀ بهشت توصیف کرده که بالاتر از آن فقط عرش الهی قرار دارد.[۵] به گفته تفسیر مجمع البیان کسانی نیز جنات عدن، را بالاترین درجه بهشت می‌دانند.[۶] از ابن عباس نقل شده که هر یک از هشت تعبیر جنّة المأوی، جنّة النعیم، جنة الخلد، دارالسّلام، جنّة الفردوس، جنّة عدْن و جنة النور به یک بهشت جدا اشاره دارد.[۷]
به نظر مفسران قرآن کریم، از جمله فخر رازی، واژه «درجات» که در آیات مرتبط با بهشت آمده، بر رتبه‌بندی نعمت‌های بهشت دلالت دارد[۸] و واژه درکات برای مرتب جهنم استفاده می‌شود.[۹]
طباطبائی مفسر و فیلسوف شیعه تصریح می‌کند که منظور از «درجات»، درجات قرب و نزدیکی به خداست، ولی این درجات باعث می‌شود که اشخاص در بهشت هم درجات متفاوتی داشته باشند.[۱۰] مطهری نیز درجات بهشت و درکات جهنم را تابع مقامات معنوی انسان‌ها می‌داند.[۱۱] چنان‌که جوادی آملی نیز تصریح کرده است که پاداش نیکوکاران در بهشت متناسب با درجات ایمان آنها است.[۱۲] به گفته فیض کاشانی ارتباط درجات بهشت با اعمال انسان مسئله‌ای است روشن، اما تفصیل آن و بیان جزئیات آن وابسته به برداشت از روایات و معمولا مبتنی بر ظن و گمان است.[۱۳]
درجات بهشت در روایات
در برخی احادیث نقل شده از معصومان نیز به درجات بهشت بر اساس توضیح آیات قرآن تصریح شده است از جمله: در حدیثی نبوی، جنّت عدْن و جنّت فردوس، نام دو بهشت در میانه دو بهشت دیگر دانسته شده است.[۱۴] در حدیثی از امام باقر(ع) آمده‌است که قرآن از چهار جنّت عَدْن، فردوس، نعیم، و مأوی نام برده که شمار زیادی بهشت، در اطراف این چهار مورد قرار گرفته است.[۱۵]
در حدیث دیگری که سُعید بن جناح از امام باقر(ع) روایت کرده، آیه ۴۶ و ۶۲ سوره الرحمن، شاهدی بر وجود چهار بهشت ذکر شده است؛ که یکی حاصل ترک گناه و دیگری ثمره «خدا را مراقب خویش دیدن» (خافَ مقامَ ربّه) و برای مقربان است و دو بهشت ذکر شده در آیه ۶۲ سوره الرحمن (نعیم و مأوی) برای اصحاب یمین است و از حیث مزایا، نه از لحاظ قرب، فروتر است.[۱۶] همچنین در حدیث نقل شده از امام صادق(ع)، آیه ۶۲ سوره الرحمن، دلیل وجود بهشت‌های متعدد، و همچنین تعبیر «درجات»، حاکی از تفاوت مراتب اهل بهشت دانسته شده است.[۱۷]
مراتب بهشت
امام خمینی الاهی‌دان و عارف شیعه برای بهشت سه درجه‌ی جنت اعمال، صفات و ذات را تصویر کرده است؛ جنّت اعمال، تابع عمل صالح افراد است، ولی جنّت صفات، وابسته به ملکات و صفات نیکوی انسان‌هاست. و مرتبه سوم یعنی جنت ذات صاحبان ذات‌های مطهّر و پاک می‌باشد.[۱۸] به گفته او در کتاب چهل حدیث اغلب مواردی که در قرآن و حدیث به بهشت اشاره شده، منظور همین بهشت اعمال است، و در موارد محدودی به بهشت صفات (اخلاق) و بهشت ذات(بهشت لقاء) اشاره‌های کوتاهی شده است.[۱۹]
جنّت ذات، همان مقام فناء فی الله و لقاء الله می‌باشد. این بهشت را مراتبی است که اوج آن برای رسول الله(ص) و اهل‌بیت است؛ و مرتبۀ پایین آن برای برخی اولیاء الهی است. برخی از محققان واژه «جنّتی» در آیه ۳۰ سوره فجر را همان جنت ذات دانسته‌اند.[۲۰] محی‌الدین عربی بهشت را به بهشت حسّی و معنوی تقسیم کرده و بهشت معنوی را محصول فرح الهی دانسته است و بهشت محسوس را مانند جسم و بهشت معنوی را مانند روح برای آن دانسته است.[۲۱]
پانویس
- ↑ جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ۱۳۹۴ش، ج۵، ص۳۴۸-۳۵۵؛ کامیاب، «بررسی سلسله مراتب بهشت‌های چهارگانه»، ص۷۷.
- ↑ محمدی ری‌شهری، حکمت‌نامه پیامبر اعظم، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۳۹۹.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ۱۳۹۴ش، ج۵، ص۳۴۹؛
- ↑ کامیاب، «بررسی سلسله مراتب بهشت‌های چهارگانه»، ص۸۸.
- ↑ ابوالفتح رازی، روض الجنان، ۱۳۷۶ش، ج۱۳، ص۴۷؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۰۵ق، ج۱۶، ص۳۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۷۷.
- ↑ بحرانی، معالم الزلفی فی معارف النشأه الاولی و الاخری، ۱۳۸۲ش، ج ۳، ص۱۶۹.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۹، ص۱۲-۱۳؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۵، ص۴۵۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۱، ص۳۴۰؛ مطهری، عدل الهی، ۱۳۸۹ش، ص۳۱۷.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۹، ص۱۳.
- ↑ مطهری، یادداشت‌ها، ۱۳۹۵ش، ج۱۵، ص۳۳۵.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ۱۳۹۴ش، ج۵، ص۳۴۱.
- ↑ فیض کاشانی، راه روشن، ۱۳۷۹ش، ج۷، ص۶۶.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۸، ص۱۱۷ و ۱۹۶.
- ↑ بحرانی، معالم الزلفی فی معارف النشأه الاولی و الاخری، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۸۹؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۱۶۱.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۲۱۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۳۱۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۱۹۸.
- ↑ خمینی(امام)، شرح چهل حدیث، ۱۳۹۲ش، ص۴۵۴.
- ↑ خمینی(امام)، شرح چهل حدیث، ۱۳۹۲ش، ص۲۱.
- ↑ خمینی(امام)، صحیفه امام، ۱۳۷۸ش، ج۱۴، ص۲۱۰.
- ↑ محی الدین، فتوحات، موسسة آل البیت ع) لإحیاء التراث، ج۱، ص۳۱۷.
منابع
- ابن‌عربی، محی‌الدین، الفتوحات المکیة، مؤسسة آل‌البیت،
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، معالم الزلفی فی معارف النشأه الاولی و الاخری، انصاریان، قم، ۱۳۸۲ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم - جلد ۵ (معاد در قرآن)، اسراء، قم، ۱۳۹۴ش.
- خمینی(امام)، سید روح‌الله، شرح چهل حدیث، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۳۹۲ش.
- خمینی(امام)، سید روح‌الله، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۳۷۸ش.
- رازی، ابوالفتوح، روض الجنان، ۱۳۷۶ش.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، اسماعیلیان، قم، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، دار المعرفة، بیروت، ۱۴۰۸ق.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۵ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، ۱۴۲۱ق-۲۰۰۰م.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، راه روشن: ترجمه کتاب المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، ترجمه: محمدرضا عطایی، محمدصادق عارف، عبدالعلی صاحبی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹ش.
- کامیاب، حسین، «بررسی سلسله مراتب بهشت‌های چهارگانه بر اساس قرآن و روایات»، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، شماره ۸، پاییز ۱۳۸۹ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، حکمت‌نامه پیامبر اعظم(ص)، ۱۳۸۶ش.
- موسوی جزائری، سید هاشم، ابواب الجنة فی الدنیا و الآخرة، ناجی الجزائری، قم، ۱۳۹۵ش.