موضع الاصبعین
مَوضِعُ الإصبَعَین مکانی است در ضریح حرم امام علی(ع) در ضلع جنوبی صندوقچهٔ چوبی روی قبر، که بر پایهٔ روایتی شکل گرفته مبنی بر اینکه دو انگشت شبیه شمشیر ذوالفقار از قبر ظاهر شد و مهاجمی از خوارج به نام مرّة بن قیس را هلاک کرد. میرزا حسین نوری خود تصریح کرده که این قصه نزد شیعه مشهور است. قدیمی‌ترین اشارهٔ ادبی به این ماجرا را در حدیقة الحقیقهٔ سنایی غزنوی(درگذشت: ۵۴۵ق) دانسته‌اند. برخی عالمان اهل‌سنت از قرن یازده قمری به بعد نیز آن را نقل کرده‌اند.
برخی از پژوهشگران دینی براین باورند که این داستان موضع الاصبعین در هیچ‌یک از منابع کهن فریقین نیامده، اما احتمال داده‌اند که دفع یکی از حملات واقعی به نجف، در حافظهٔ شفاهی مجاوران ماند و در گذر زمان شهرت یافت.
معرفی موضع الاصبعین
به گفته برخی از پژوهشگران، مَوضِعُ الإصبَعَین اصطلاحی عربی به معنای «جایگاه دو انگشت» است که بر اساس کرامتی منسوب به امام علی(ع) شکل گرفته است.[۲] موضع الاصبعین درون ضریح امام علی(ع)، در ضلع جنوبی صندوق چوبیِ روی قبر، روبه‌روی صورت ایشان قرار دارد.[۳] گفته شده است این موضع، دست‌کم از قرن دوازده قمری بر صندوقچه روی قبر مطهر امیرالمومنین(ع) مشخص بوده است.[۴] محمدحسن نجفی (درگذشته ۱۲۶۶ق) در کتاب جواهرالکلام در بحث فقهی لعان، موضع الاصبعین را در شمار مکان‌های مقدسی برمی‌شمارد که انجام لعان در آن‌ها تأکید شده است.[۵]
داستان شکل‌گیری موضع
درباره چرایی ساخت این علامت در ضریح، گفته شده سده‌ها پس از شهادت امام علی(ع)، شخصی از خوارج به نام مُرَّة بن قیس با انگیزهٔ انتقام‌خواهی به نجف آمد و قصد هتک حرمت قبر آن حضرت را داشت. در پی این اقدام، دو انگشت شبیه شمشیر ذوالفقار از قبر امیرالمؤمنین(ع) ظاهر شد و مهاجم را هلاک کرد و از آن پس آن مکان، موضع الاصبعین نام گرفت.[۶]
انعکاس در منابع شیعی
بر اساس گزارش پژوهشگران داستان موضوع الاصبعین در کتاب‌های متأخر عالمان شیعه ذکر شده است. به عنوان نمونه علوی عاملی (درگذشت: ۱۱۶۰ق) در شرح تجرید الاعتقاد می‌نویسد: «اثر ظهور دست و قدرت مبارکه، الحال در صندوق متبرّکه مضبوط است.»[۷] میرزا حسین نوری در دارالسلام [۸] و دیگر مؤلفان شیعه به این داستان اشاره کرده‌اند.[۹] احمد خامه‌یار براساس وجود نام «مرة» در اشعار سنایی غزنوی (درگذشت: ۵۴۵ق)، برداشت کرده است که این داستان دست‌کم در نیمهٔ اول سدهٔ ششم قمری در محافل ادبی-دینی شناخته شده بود.[۱۰]
در منابع اهل سنت
برخی از منابع صوفی اهل‌سنت در قرن دهم هجری[۱۲] نیز مانند کتاب‌های عالمان شیعه، به داستان موضع الاصبعین اشاره کرده‌اند. به عنوان نمونه الله‌دیه چشتی،(درگذشت: ۱۰۳۶ق) در کتاب سیر الاقطاب[۱۳] و حسینی ترمذی معروف به کشفی(درگذشت: ۱۰۶۰ق) در مناقب مرتضوی نیز به این داستان اشاره کرده‌اند.[۱۴]
بررسی و ارزیابی داستان
برخی از پژوهشگران مدعی‌اند که داستان حمله مُرَّة بن قیس به نجف می‌تواند ریشه در واقعه‌ای تاریخی داشته باشد که بر اساس شواهد و قرائن تاریخی، در دورهٔ نقابت ابومسلم اَحْوَل و خلافت القادر بالله عباسی(۳۸۱–۴۲۲ق) واقع شده بود.[۱۵] به گفته میرزا حسین نوری(درگذشت: ۱۳۲۰ق) «قصهٔ موضع الاصبعین اگرچه در کتب معتبره ذکر نشده، اما نزد شیعه به مرتبه‌ای از شهرت رسیده که بر احدی مخفی نیست.»[۱۶]
احمد خامه‌یار پژوهشگر نیز گفته است که داستان مرّة بن قیس در هیچ‌یک از منابع کهن فریقین نیامده است و هیچ فرمانده یا شخصیت تاریخی به نام «مرّة بن قیس» که با لشکری به نجف تاخته باشد در منابع موجود نیست.[۱۷] اما وی معتقد است که نجف در نیمهٔ دوم سدهٔ چهارم هجری بارها مورد حمله قرامطه و بنی‌خفاجه قرار گرفته است که شاید دفع یکی از همین حملات واقعی با نامی نمادین — «مرّة بن قیس» —در حافظهٔ شفاهی مجاوران ماندگار شده باشد.[۱۸]
پانویس
- ↑ «مرقد مطهر امیرالمؤمنین علیه‌السلام»، سایت آستان مقدس علوی.
- ↑ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۸۴.
- ↑ فقیه بحرالعلوم و خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق، بی‌تا، ج۱، ص۴۰؛ التمیمی، مشهد الإمام أو مدینة النجف، ۱۳۷۴ق، ج۱، ص۱۸۸.
- ↑ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۸۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۴، ص۶۲.
- ↑ خامه‌یار، «ریشهٔ تاریخی داستان مُرَّة بن قیس»، ص۸۴.
- ↑ علوی عاملی، شرح تجرید الاعتقاد، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۰۸۲-۱۰۸۳.
- ↑ نوری، دارالسلام، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۵۰.
- ↑ آل‌محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۳۲۰؛ حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الاشرف، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۳۱۸.
- ↑ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۸۵.
- ↑ سنایی، حدیقة الحقیقة، بی‌تا، ص۲۴۵.
- ↑ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۸۵.
- ↑ چشتی، خواجگان چشت(سیر الاقطاب)، ۱۳۸۶ش، ص۱۱.
- ↑ کشفی ترمذی، مناقب مرتضوی، ۱۳۸۰ش، ص۳۳۲-۳۳۳.
- ↑ شریف‌رازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۲۳۶؛ ج۳، ص۱۰۴؛ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۸۸.
- ↑ نوری، دارالسلام، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۵۰.
- ↑ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۸۷.
- ↑ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۹۰-۹۱.
منابع
- آل‌محبوبه، جعفر، ماضی النجف و حاضرها، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۶ق.
- التمیمی، محمدعلی، مشهدالامام او مدینة النجف، نجف، المطبعة الحیدریه، ۱۳۷۴ق.
- چشتی، الله‌دیه بن عبدالرحیم، خواجگان چشت(سیر الاقطاب)، تصحیح محمدسرور مولایی، تهران، علم، ۱۳۸۶ش.
- حکیم، حسن عیسی، المفصل فی تاریخ النجف الاشرف، قم، المکتبة الحیدریه، ۱۴۲۷ق.
- خامه‌یار، احمد، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، فصل‌نامه زیارت، شماره ۴۵، زمستان ۱۳۹۹ش.
- سنایی، مجدود بن آدم، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، تصحیح مدرس رضوی، بی‌جا، چاپخانه سپهر، بی‌تا.
- شریف‌رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش.
- علوی عاملی، میرسیدمحمد اشرف، علاقة التجرید(شرح فارسی تجرید الاعتقاد)، تصحیح حامد ناجی اصفهانی، تهران،انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
- فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی و احمد خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق (معرفی زیارتگاه های مشهور در کشور عراق)، تهران، سازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارات، بی‌تا.
- کشفی ترمذی، محمدصالح بن عبدالله، مناقب مرتضوی، تصحیح کورش منصوری، تهران، روزنه، ۱۳۸۰ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، مصحح: عباس قوچانی- علی آخوندی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- نوری، حسین، دارالسلام فیما یتعلق بالمنام و الرؤیا، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۹ق.
- «مرقد مطهر امیرالمؤمنین علیه‌السلام»، سایت آستان مقدس علوی، تاریخ درج:۸ خرداد ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید:۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.