موضع الاصبعین
موضع الاصبعین مکانی است در ضریح حرم امام علی(ع) در ضلع جنوبی صندوقچهٔ چوبی روی قبر، که بر پایهٔ روایتی شکل گرفته مبنی بر اینکه دو انگشت شبیه شمشیر ذوالفقار از قبر ظاهر شد و مهاجمی از خوارج به نام مرّة بن قیس را هلاک کرد. میرزا حسین نوری خود تصریح کرده که این قصه نزد شیعه مشهور است. قدیمی‌ترین اشارهٔ ادبی به آن در حدیقة الحقیقهٔ سنایی غزنوی(م. ۵۴۵ق) است و برخی عالمان اهل‌سنت نیز آن را نقل کرده‌اند.
برخی از پژوهشگران دینی براین باورند که این داستان موضع الاصبعین در هیچ‌یک از منابع کهن فریقین نیامده اما احتمال داده‌اند که دفع یکی از حملات واقعی به نجف، در حافظهٔ شفاهی مجاوران ماند و در گذر زمان شهرت یافت.
مفهوم‌شناسی و موقعیت
به گفته برخی از پژوهشگران، مَوضِعُ الإصبَعَین اصطلاحی عربی به معنای «جایگاه دو انگشت» می‌باشد که بر اساس کرامتی از امام علی(ع) شکل گرفته است.[۲] چنین نقل شده است که سده‌ها پس از شهادت امام علی(ع)، شخصی از خوارج به نام مُرَّة بن قیس با انگیزهٔ انتقام‌خواهی به نجف آمد و قصد هتک حرمت قبر آن حضرت را داشت. در پی این اقدام، دو انگشت شبیه شمشیر ذوالفقار از قبر امیرالمؤمنین(ع) ظاهر شد و مهاجم را هلاک کرد و از آن پس آن مکان، موضع الاصبعین نام گرفت.[۳] موضع الاصبعین در ضریح حرم امام علی(ع) در ضلع جنوبی صندوقچه چوبی روی قبر و روبه‌روی صورت حضرت واقع شده است.[۴]
پیشینهٔ روایی موضع الاصبعین
احمد خامه‌یار پژوهشگر دینی، با استناد به منابع موجود[۵] زمان رویداد را به دورهٔ نقابت ابومسلم اَحْوَل و خلافت القادر بالله عباسی(۳۸۱–۴۲۲ق) نسبت می‌دهد.[۶]
انعکاس در منابع شیعی
بر اساس گزارش پژوهشگران داستان موضوع الاصبعین در کتاب‌های عالمان شیعه ذکر شده است. به عنوان نمونه علوی عاملی(م. ۱۱۶۰ق) در شرح تجرید الاعتقاد می‌نویسد: «اثر ظهور دست و قدرت مبارکه، الحال در صندوق متبرّکه مضبوط است.»[۷] میرزا حسین نوری در کتاب دارالسلام[۸] و دیگر مؤلفان شیعه به این داستان اشاره کرده‌اند.[۹] قدیمی‌ترین اشارهٔ ادبی به این داستان در حدیقة الحقیقهٔ سنایی غزنوی(م. ۵۴۵ق) است نشان می‌دهد داستان دست‌کم در نیمهٔ اول سدهٔ ششم قمری در محافل ادبی-دینی شناخته بوده است
در منابع اهل سنت
برخی از منابع اهل‌سنت نیز مانند کتاب‌های عالمان شیعه، به داستان موضع الاصبعین اشاره کرده‌اند. به عنوان نمونه الله‌دیه چشتی،(م. ۱۰۳۶ق) در کتاب سیر الاقطاب[۱۱] و حسینی ترمذی معروف به کشفی(م.۱۰۶۰ق)مناقب مرتضوی نیز به این داستان اشاره کرده‌اند.[۱۲]
ارزیابی و نقد
به گفته میرزا حسین نوری(م. ۱۳۲۰ق) «قصهٔ موضع الاصبعین اگرچه در کتب معتبره ذکر نشده، اما نزد شیعه به مرتبه‌ای از شهرت رسیده که بر احدی مخفی نیست.»[۱۳] از همین رو شیخ محمدحسن نجفی، در کتاب جواهرالکلام در بحث فقهی لعان، موضع الاصبعین را در شمار مکان‌های مقدسی برمی‌شمارد که انجام لعان در آن‌ها تأکید شده است.[۱۴]
احمد خامه‌یار پژوهشگر نیز گفته است که داستان مرّة بن قیس در هیچ‌یک از منابع کهن فریقین نیامده است و هیچ فرمانده یا شخصیت تاریخی به نام «مرّة بن قیس» که با لشکری به نجف تاخته باشد در منابع موجود نیست.[۱۵] اما وی معتقد است که نجف در نیمهٔ دوم سدهٔ چهارم هجری بارها مورد حمله قرامطه و بنی‌خفاجه قرار گرفته است که شاید دفع یکی از همین حملات واقعی با نامی نمادین — «مرّة بن قیس» —در حافظهٔ شفاهی مجاوران ماند.[۱۶]
پانویس
- ↑ «مرقد مطهر امیرالمؤمنین علیه‌السلام»، سایت آستان مقدس علوی.
- ↑ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۸۴.
- ↑ خامه‌یار، «ریشهٔ تاریخی داستان مُرَّة بن قیس»، ص۸۴.
- ↑ فقیه بحرالعلوم و خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق، بی‌تا، ج۱، ص۴۰؛ التمیمی، مشهد الإمام أو مدینة النجف، ۱۳۷۴ق، ج۱، ص۱۸۸.
- ↑ شریف‌رازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۲۳۶؛ ج۳، ص۱۰۴.
- ↑ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۸۸.
- ↑ علوی عاملی، شرح تجرید الاعتقاد، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۰۸۲-۱۰۸۳.
- ↑ نوری، دارالسلام، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۵۰.
- ↑ آل‌محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۳۲۰؛ حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الاشرف، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۳۱۸.
- ↑ سنایی، حدیقة الحقیقة، بی‌تا، ص۲۴۵.
- ↑ چشتی، خواجگان چشت(سیر الاقطاب)، ۱۳۸۶ش، ص۱۱.
- ↑ کشفی ترمذی، مناقب مرتضوی، ۱۳۸۰ش، ص۳۳۲-۳۳۳.
- ↑ نوری، دارالسلام، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۵۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۴، ص۶۲.
- ↑ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۸۷.
- ↑ خامه‌یار، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، ص۹۰-۹۱.
منابع
- آل‌محبوبه، جعفر، ماضی النجف و حاضرها، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۶ق.
- التمیمی، محمدعلی، مشهدالامام او مدینة النجف، نجف، المطبعة الحیدریه، ۱۳۷۴ق.
- چشتی، الله‌دیه بن عبدالرحیم، خواجگان چشت(سیر الاقطاب)، تصحیح محمدسرور مولایی، تهران، علم، ۱۳۸۶ش.
- حکیم، حسن عیسی، المفصل فی تاریخ النجف الاشرف، قم، المکتبة الحیدریه، ۱۴۲۷ق.
- خامه‌یار، احمد، «ریشه تاریخی داستان مرة بن قیس»، فصل‌نامه زیارت، شماره ۴۵، زمستان ۱۳۹۹ش.
- سنایی، مجدود بن آدم، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، تصحیح مدرس رضوی، بی‌جا، چاپخانه سپهر، بی‌تا.
- شریف‌رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش.
- علوی عاملی، میرسیدمحمد اشرف، علاقة التجرید(شرح فارسی تجرید الاعتقاد)، تصحیح حامد ناجی اصفهانی، تهران،انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
- فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی و احمد خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق (معرفی زیارتگاه های مشهور در کشور عراق)، تهران، سازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارات، بی‌تا.
- کشفی ترمذی، محمدصالح بن عبدالله، مناقب مرتضوی، تصحیح کورش منصوری، تهران، روزنه، ۱۳۸۰ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، مصحح: عباس قوچانی- علی آخوندی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- نوری، حسین، دارالسلام فیما یتعلق بالمنام و الرؤیا، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۹ق.
- «مرقد مطهر امیرالمؤمنین علیه‌السلام»، سایت آستان مقدس علوی، تاریخ درج:۸ خرداد ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید:۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.