خادم حرم
خادم حرم شخصی است که در حرم‌های اهل‌بیت و اماکن وابسته به آن به خدمت‌رسانی و انجام وظایفی مانند نظافت، راهنمایی زائران و دربانی می‌پردازد. خدمت به اماکن مقدس و زائران آنها در برخی آیات و روایات مورد توجه قرار گرفته است. خادمی حرم سابقه تاریخی دارد و در قالب‌های رسمی و افتخاری انجام می‌شود.
برای خادمی، ویژگی‌ها و مهارت‌هایی مانند آشنایی با احکام شرعی و توانایی ارتباط با زائران مورد نیاز است.
تعریف و جایگاه دینی خادم
خادم حرم شخصی است که طبق آداب و مقررات مربوط، در بقعه‌ها، رواق‌ها، صحن‌ها، کفشداری‌ها و دیگر اماکن متعلق به حرم، به انجام وظایفی مانند شست‌وشو، جاروکشی، غبارروبی، راهنمایی زائران، دربانی و دیگر امور خدمت‌رسانی می‌پردازد.[۱] از واژه‌های خُدّام و خَدَمه نیز برای اشاره به خادمان حرم استفاده می‌شود.[۲]
برای ارزش خدمت به اماکن مقدس و زائران آنها، به آیه مودت، آیه ۳۵ سوره آل‌عمران و برخی روایات استناد شده است. در آیه ۳۵ سوره آل‌عمران، نذر مادر حضرت مریم(س) برای خدمت در بیت‌المقدس اشاره شده است.[۳] همچنین در قرآن از حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل خواسته شده است کعبه را برای طواف‌کنندگان، معتکفان و نمازگزاران پاکیزه نگه دارند.[۴] همچنین به روایاتی از امام حسن عسکری(ع) درباره تکریم دوستداران اهل‌بیت(ع)[۵] و از پیامبر(ص) درباره خدمت فرشتگان در آستان اهل‌بیت(ع)[۶] استناد شده است.[۷]
در روایتی از امام صادق(ع) نیز خدمت به مؤمنان به‌منزله خدمت به پیامبر(ص) دانسته است.[۸] برخی پژوهشگران با استناد به این روایت، خدمت به زائران حرم‌های اهل‌بیت(ع) را موجب تقرب به خدا و رشد معنوی دانسته‌اند.[۹]
پیشینه خادمی حرم اهل‌بیت
در منابع تاریخی و رجالی نیز به خادمان برخی حرم‌های اهل‌بیت(ع) اشاره شده است. در تاریخ طبری (تألیف: ۳۰۳ق) ماجرای احضار خادمان حرم امام حسین(ع) توسط هارون عباسی گزارش شده است.[۱۰] عبدالله مامقانی، نیز حسین بن اشکیب، از اصحاب امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع)، را خادم قبر حضرت معصومه(س) معرفی کرده است.[۱۱]
برخی پژوهشگران با استناد به گزارش‌های پراکنده منابع،[۱۲] بر این باورند که از سال‌های پس از شهادت امام رضا(ع) خادمانی در حرم او حضور داشته‌اند.[۱۳] در دوره قاجار نیز شمار خادمان این حرم افزایش یافت؛ چنان‌که بر اساس گزارشی، در سال ۱۳۰۰ق، ۱۲۰۰ نفر از خدمه حرم بوده‌اند.[۱۴] در دوره جمهوری اسلامی، با توسعه اماکن حرم و افزایش شمار زائران، شمار خادمان نیز افزایش یافته است.[۱۵] در این دوره، خادمان حرم‌ها در قالب‌های رسمی، افتخاری و تشرفی فعالیت می‌کنند[۱۶] و بر اساس نوع وظیفه و محل خدمت، گروه‌هایی مانند خادم، فراش، حافظ، کفشدار، دربان، خادم علمی و خادم فرهنگی برای آنان تعریف شده است.[۱۷]
بر اساس گفته عبدالمهدی کربلایی تولیت حرم امام حسین، بیش از ۱۴ هزار نفر کارمند و خادم تا سال ۱۳۹۸ش در این حرم فعالیت کرده‌اند.[۱۸] رضا خوراکیان از مدیران حرم رضوی نیز در سال ۱۴۰۴ش شمار خادمان و خدمتگذاران حرم رضوی را حدود ۸۰ هزار نفر اعلام کرده است.[۱۹] همچنین علی‌اشرف عبدی مدیر حرم حضرت معصومه از فعالیت بیش از ۱۲ هزار نفر خادم افتخاری در این حرم تا سال ۱۴۰۰ش خبر داده است.[۲۰]
ویژگی‌ها و مهارت‌های خادم حرم
در برخی منابع آموزشی، معرفت و محبت اهل‌بیت(ع)، طهارت ظاهری و باطنی و رعایت شأن خادمی از ویژگی‌های خادم حرم دانسته شده است.[۲۱] همچنین برای خدمت‌رسانی در حرم‌ها، مهارت‌هایی مانند آشنایی با احکام شرعی، شیوه‌های امر به معروف و نهی از منکر، ارتباط با زائران، کار گروهی و مدیریت بحران از مهارت‌های مورد نیاز برای خدمت در حرم‌ها شمرده شده است.[۲۲]
پانویس
- ↑ عطاردی، تاریخ آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ش، ص۳۱۷؛ حسینی، «خدمه»، ص۳۸۰.
- ↑ فخر معانی، «مروت خادم یا الگوی رفتاری خادمان ...»، ص۱۱۸.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۸۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۴۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۰، ص۳۵۱.
- ↑ حر عاملی، اثبات الهداة، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۵۴.
- ↑ فخر معانی، «مروت خادم یا الگوی رفتاری خادمان ...»، ص۱۱۸-۱۲۱.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۵.
- ↑ جوان آراسته و همکاران، «تبیین عرفانی حقیقت خدمت و درجات آن در آستان معصوم علیه السلام»، ص۴۷-۴۹.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، دارالتراث، ج۸، ص۳۵۵-۳۵۶.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ۱۴۳۱ق، ج۲۱، ص۳۳۱.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، انتشارات جهان، ج۲، ص۲۸۰.
- ↑ نقدی، «آستان قدس رضوی، پیشینه و تشکیلات»، ص۴۰؛ حسینی، «خدمه»، ص۳۸۰.
- ↑ ناصرالدین شاه قاجار، سفرنامه خراسان، ۱۳۶۱ش، ص۱۷۴-۱۷۷.
- ↑ حسینی، «خدمه»، ص۳۸۲.
- ↑ حسینی، «خدمه»، ص۳۸۲.
- ↑ خوراکیان، «بهره‌گیری از ۸۰ هزار خادم برای خدمت‌رسانی به زائران رضوی»، مندرج در سایت آستان نیوز.
- ↑ الکربلایی، «آمار کارمندان و خادمان فعال در حرم حسینی»، مندرج در سایت شیعه نیوز.
- ↑ خوراکیان، «بهره‌گیری از ۸۰ هزار خادم برای خدمت‌رسانی به زائران رضوی»، مندرج در سایت آستان نیوز.
- ↑ عبدی، «۱۲ هزار خادم افتخاری در حرم حضرت معصومه(س) فعالیت می‌کنند»، مندرج در سایت ابنا.
- ↑ پایاب، خادم تراز، ۱۴۰۰ش، ص۷۵-۹۸.
- ↑ پایاب، خادم تراز، ۱۴۰۰ش، ص۱۰۱-۱۳۳.
منابع
- ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
- پایاب، علی، خادم تراز (چهل شایستگی خادم امام رضا علیه السلام)، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، ۱۴۰۰ش.
- جوان آراسته، امیر و اصغر نوروزی و حبیب‌الله کیخا، «تبیین عرفانی حقیقت خدمت و درجات آن در آستان معصوم علیه السلام»، فصلنامه فرهنگ رضوی، شماره ۳۸، ۱۴۰۱ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، اثبات الهدة بالنصوص و المعجزات، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۵ق.
- حسینی، سید حسن، «خدمه»، در دائرة المعارف آستان قدس رضوی (ج۱: آ-س)، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش.
- خوراکیان، رضا، «بهره‌گیری از ۸۰ هزار خادم برای خدمت‌رسانی به زائران رضوی»، مندرج در سایت آستان نیوز، تاریخ درج ۳۰ مرداد ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ش.
- صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران، انتشارات جهان، بی‌تا.
- صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دارالتراث، بی‌تا.
- عبدی، علی اشرف، «۱۲ هزار خادم افتخاری در حرم حضرت معصومه(س) فعالیت می‌کنند»، مندرج در سایت ابنا، تاریخ درج ۹ مرداد ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید، ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ش.
- عطاردی، عزیزالله، تاریخ آستان قدس رضوی، تهران۷ سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد، ۱۳۷۱ش.
- فخر معانی، فرامرز، «مروت خادم یا الگوی رفتاری خادمان؛ با تأکید بر خادمان بارگاه حضرت احمد بن موسی(ع)»، فصلنامه رهیافت فرهنگ دینی، شماره نوزدهم و بیستم، ۱۴۰۱ش.
- الکربلایی، عبدالمهدی، «آمار کارمندان و خادمان فعال در حرم حسینی»، مندرج در سایت شیعه نیوز، تاریخ درج ۲۰ شهریور ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مقامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۳۱ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- ناصرالدین‌شاه قاجار، سفرنامه خراسان، به خط میرزا محمدرضا کلهر، تهران، انتشارات بابک، ۱۳۶۱ش.
- نقدی، رضا، «آستان قدس رضوی، پیشینه و تشکیلات»، در دائرة‌المعارف آستان قدس رضوی (ج۱: آ-س)، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش.