خادم حرم
خادم حرم کسی است که بر اساس آداب و ضوابط مشخص، در بخشهای مختلف حرمهای اهلبیت(ع) مانند صحن، رواق، کفشداری به خدمترسانی میپردازد. وظایف او شامل نظافت، غبارروبی، راهنمایی زائران، دربانی و دیگر امور مرتبط با خدمت به زائران است.
پژوهشگران دینی با استناد به آموزههای دینی به تبیین جایگاه خادم حرم پرداختهاند؛ ازجمله آیاتی همچون آیه مودّت و آیه ۳۵ سوره آلعمران درباره نذر مادر حضرت مریم(س) را مؤید مطلوب بودن خدمت به اماکن مقدس و زائران آنها دانستهاند. همچنین روایاتی از پیامبر(ص) و ائمه(ع) بر تکریم دوستداران اهلبیت(ع) و فضیلت خدمت به آنان دلالت دارد. بر این اساس، خدمت به زائران حرمهای معصومان، خدمت به خود معصوم(ع) تلقی شده است.
گزارشهای تاریخی از حضور خادمان در حرمهای امام حسین(ع)، حضرت معصومه(س) و امام رضا(ع) در دورههای مختلف حکایت دارد. با گسترش حرمها، بهویژه پس از انقلاب اسلامی، شمار خادمان افزایش یافته و امروزه دهها هزار خادم رسمی، افتخاری و تشرفی در حرمهای بزرگ شیعه فعالیت میکنند. خادمان برحسب نوع خدمت در گروههایی مانند خادم، فراش، کفشدار، دربان، حافظ، خادم علمی و خادم فرهنگی سازماندهی شدهاند.
برای خادمی حرم، افزون بر شرایط ظاهری، ویژگیهای معنوی نیز ضروری دانسته شده است؛ از جمله معرفت و محبت نسبت به معصوم(ع)، اخلاص، حضور قلب، رعایت طهارت ظاهری و باطنی، حفظ شأن خادمی و توجه به نظارت معنوی امام. همچنین برخورداری از مهارتهایی مانند آشنایی با احکام، شیوههای امر به معروف و نهی از منکر، ارتباط مؤثر با زائر، کار گروهی و مدیریت بحران، از الزامات خدمت شایسته در حرمها به شمار آمده است.
مفهومشناسی و جایگاه
خادم حرم شخصی است که طبق آداب و رسوم خاص و مقرر، در بعقهها، رواقها، صحنها، کفشداریها و دیگر اماکن متعلق به حرمها، به انجام وظایفی مانند شستشو، جاروبکشی، زدودن گرد و غبار، راهنمایی زائران، دربانی و سایر امور میپردازد.[۱] گاه به جای واژه خادم از جمع این واژه مانند خُدّام یا خَدَمه برای اشاره به خادمان حرم نیز استفاده میشود.[۲]
خاستگاه خدمت خادمان حرم را باور و شوق قلبی آنان نسبت به کسی یا مکانی دانستهاند که آن را بزرگ میدانند و از سر تعهد و دوست داشتن به خدمت مشغول میشوند.[۳] این نوع خدمت را بالاترین درجه خدمت معرفی کردهاند؛ زیرا خادم بدون ملاحظه هیچ منفعت مادی، فقط به خاطر رضای خدا خدمت میکند.[۴]
جایگاه
درباره اهمیت و جایگاه خادم حرم به آیات و روایاتی استناد شده است. برخی از پژوهشگران با استناد به آیه ۲۳ سوره شوری درباره مودت اهل بیت(ع) و همچنین آیه ۳۵ سوره آلعمران درباره نذر مادر حضرت مریم برای به خدمت گذاشتن فرزندش در بیت المقدس، این آیات را نشانه مطلوب بودن خدمت به زائران مکانهای مقدس مانند مساجد و حرمها دانستهاند. همچنین به روایتی از امام حسن عسکری(ع) مبنی بر لزوم تکریم دوستداران اهل بیت(ع)،[۵] و روایتی از امام رضا(ع) به نقل از پیامبر اسلام(ص) درباره خادم بودن فرشتگان در آستان اهل بیت[۶] استناد شده است.[۷]
برخی پژوهشگران نیز با استناد به روایتی از امام صادق(ع) که خدمترسانی به برادر مؤمن را در اصل خدمت به رسولالله(ص) دانسته است،[۸] بر این نکته تأکید کردهاند که خادم حرم با خدمت به مهمانان معصوم(ع)، در واقع به خدمت شخص معصوم به عنوان یک انسان کامل درآمده است. آنان این نوع خدمت را از عوامل رشد معنوی و عرفانی خادم و تقرب او به خدا معرفی کردهاند.[۹]
پیشینه
درباره پیشینه خادم حرم، افزون بر آیه ۱۲۵ سوره بقره که از حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل عهد میگیرد که مسجدالحرام را برای زائران آن پاکیزه نگه دارند و مفسران این عهد را به طهارت ظاهری و معنوی تفسیر کردهاند،[۱۰] و همچنین خدمت کردن حضرت مریم(س) در بیتالمقدس طبق نذر مادرش،[۱۱] در کتب تاریخی و رجالی نیز به وجود اشخاصی اشاره شده که در مکانهایی مانند حرم امام حسین(ع) و حرم حضرت معصومه(س) خدمت میکردهاند. طبری در تاریخ خود به ماجرای احضار و برخورد هارون الرشید با خادمین حرم امام حسین اشاره کرده است.[۱۲] همچنین عبدالله مامقانی رجال شناس قرن چهاردهم قمری، حسین بن اشکیب از اصحاب امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) را خادم قبر حضرت معصومه معرفی کرده است.[۱۳]
با تکیه بر اطلاعات پراکندهٔ برخی منابع[۱۴] گفته شده که از نخستین سالهای پس از شهادت امام رضا(ع) تا قرن دهم قمری حضور خادمانی در حرم قابل تأیید است.[۱۵] بر اساس گزارشی از دورهٔ قاجاریان، تعداد خدمهٔ حرم در سال ۱۳۰۰ق، ۱۲۰۰ نفر بوده است.[۱۶] گفته شده که پس از انقلاب اسلامی، با توسعه اماکن حرم و افزایش زائران، بر تعداد خدمهٔ حرم افزوده شده است.[۱۷] بر اساس گزارشی از سال ۱۳۹۳ش، خدمه در هشت کشیک بهصورت رسمی، افتخاری و تَشَرُّفی، زیر نظر مدیریت امور خدمه، خدمت میکنند.[۱۸] طبق گزارشی از سال ۱۳۹۷ش، خدمه، برحسب نوع و مکان خدمت، شامل خادم، فَرّاش، حافظ (حُفّاظ)، کفشدار، دربان، خادم علمی و خادم فرهنگی هستند.[۱۹]
بر اساس گفته عبدالمهدی کربلایی تولیت حرم امام حسین، بیش از ۱۴ هزار نفر کارمند و خادم تا سال ۱۳۹۸ش در این حرم فعالیت کردهاند. [۲۰]طبق گفته رضا خوراکیان مدیر عالی حرم رضوی نیز در سال ۱۴۰۴ش حدود ۸۰ هزار خادم و خدمتگزار به زوار حرم رضوی خدمترسانی میکنند.[۲۱] همچنین طبق گفته علیاشرف عبدی مدیر حرم حضرت معصومه بیش از ۱۲ هزار نفر خادم افتخاری در این حرم تا سال ۱۴۰۰ش مشغول فعالیت بودهاند.[۲۲]
شرایط و ویژگیها
برای خادم حرم چندین ویژگی و شرط به لحاظ معنوی و ظاهری بیان کردهاند که رعایت آن شرایط از سوی خادم حرم بایسته است.
اولین شرط خادم حرم را داشتن معرفت، عشق و ارادت نسبت به مخدوم (معصوم) و حضور قلب در هنگام خدمت دانستهاند. بر این اساس گفته شده که خادم حرم برای یادگیری آداب معاشرت اعم از ارتباط با خدا و همچنین با همسلکان خود، باید به کسب معرفت از آموزههای معصومین بپردازد و در هنگام خدمت همه اشتغالات روزمره را از فکر و جانش بیرون کند تا خدمتی خالصانه داشته باشد.[۲۳]
مراقبت بر طهارت ظاهری و باطنی، اخلاص، قدرشناسی، توجه به نظارت امام بر رفتار او و پرهیز از انجام هرگونه رفتارهای سبک و دون شأن که به مقام خادمی حرم آسیب وارد میکند، از دیگر شرایط خادم حرم ذکر شده است.[۲۴] بر این اساس گفته شده رفتار و گفتار خادمان هنگام خدمت باید متناسب با شخصیت یا مکان مورد خدمت باشد.[۲۵]
برای خادم حرم لزوم کسب مهارتهایی نیز ذکر شده است؛ ازجمله: آشنایی با احکام و شیوههای امر به معروف و نهی از منکر، توانایی بر انجام کار گروهی، آشنا به قواعد ارتباط مؤثر با زائر و توان مدیریت بحران.[۲۶]
پانویس
- ↑ عطاردی، تاریخ آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ش، ص۳۱۷؛ حسینی، «خدمه»، ص۳۸۰.
- ↑ فخر معانی، «مروت خادم یا الگوی رفتاری خادمان ...»، ص۱۱۸.
- ↑ فخر معانی، «مروت خادم یا الگوی رفتاری خادمان ...»، ص۱۱۸.
- ↑ جوان آراسته و همکاران، «تبیین عرفانی حقیقت خدمت و درجات آن در آستان معصوم علیه السلام»، ص۴۶.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۰، ص۳۵۱.
- ↑ حر عاملی، اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۵۴.
- ↑ فخر معانی، «مروت خادم یا الگوی رفتاری خادمان ...»، ص۱۱۸-۱۲۱.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۵.
- ↑ جوان آراسته و همکاران، «تبیین عرفانی حقیقت خدمت و درجات آن در آستان معصوم علیه السلام»، ص۴۷-۴۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۸۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۴۹.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۸.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، دارالتراث، ج۸، ص۳۵۵-۳۵۶.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، ۱۴۳۱ق، ج۲۱، ص۳۳۱.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، انتشارات جهان، ج۲، ص۲۸۰؛ فضلالله بن روزبهان خنجی، مهمانخانه بخارا، ۱۳۵۵ش، ص۳۴۶.
- ↑ نقدی، «آستان قدس رضوی، پیشینه و تشکیلات»، ص۴۰؛ حسینی، «خدمه»، ص۳۸۰.
- ↑ ناصرالدین شاه قاجار، سفرنامه خراسان، ۱۳۶۱ش، ص۱۷۴-۱۷۷.
- ↑ حسینی، «خدمه»، ص۳۸۲.
- ↑ حسینی، «خدمه»، ص۳۸۲.
- ↑ در این قطعه از بهشت، ۱۳۹۷ش، ص۲۱۱.
- ↑ الکربلایی، «آمار کارمندان و خادمان فعال در حرم حسینی»، مندرج در سایت شیعه نیوز.
- ↑ خوراکیان، «بهرهگیری از ۸۰ هزار خادم برای خدمترسانی به زائران رضوی»، مندرج در سایت آستان نیوز.
- ↑ عبدی، «۱۲ هزار خادم افتخاری در حرم حضرت معصومه(س) فعالیت میکنند»، مندرج در سایت ابنا.
- ↑ جوان آراسته و همکاران، «تبیین عرفانی حقیقت خدمت و درجات آن در آستان معصوم علیه السلام»، ص۴۹-۵۳.
- ↑ پایاب، خادم تراز، ۱۴۰۰ش، ص۷۵-۹۸.
- ↑ فخر معانی، «مروت خادم یا الگوی رفتاری خادمان ...»، ص۱۲۵-۱۲۹.
- ↑ پایاب، خادم تراز، ۱۴۰۰ش، ص۱۰۱-۱۳۳.
منابع
- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
- پایاب، علی، خادم تراز (چهل شایستگی خادم امام رضا علیه السلام)، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۴۰۰ش.
- جوان آراسته، امیر و اصغر نوروزی و حبیبالله کیخا، «تبیین عرفانی حقیقت خدمت و درجات آن در آستان معصوم علیه السلام»، فصلنامه فرهنگ رضوی، شماره ۳۸، ۱۴۰۱ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، اثبات الهدة بالنصوص و المعجزات، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۵ق.
- حسینی، سید حسن، «خدمه»، در دائرة المعارف آستان قدس رضوی (ج۱: آ-س)، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش.
- خوراکیان، رضا، «بهرهگیری از ۸۰ هزار خادم برای خدمترسانی به زائران رضوی»، مندرج در سایت آستان نیوز، تاریخ درج ۳۰ مرداد ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ش.
- در این قطعه از بهشت (راهنمای خادمان و زائران امام رضا)، مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۹۷ش.
- صدوق، علی بن محمد، عیون اخبار الرضا، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران، انتشارات جهان، بیتا.
- صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دارالتراث، بیتا.
- عبدی، علی اشرف، «۱۲ هزار خادم افتخاری در حرم حضرت معصومه(س) فعالیت میکنند»، مندرج در سایت ابنا، تاریخ درج ۹ مرداد ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید، ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ش.
- عطاردی، عزیزالله، تاریخ آستان قدس رضوی، تهران۷ سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد، ۱۳۷۱ش.
- فخر معانی، فرامرز، «مروت خادم یا الگوی رفتاری خادمان؛ با تأکید بر خادمان بارگاه حضرت احمد بن موسی(ع)»، فصلنامه رهیافت فرهنگ دینی، شماره نوزدهم و بیستم، ۱۴۰۱ش.
- فضلالله بن روزبهان خنجی، مهمانخانه بخارا (تاریخ پادشاهی محمد شیبانی)، تحقیق محمد ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۵ش.
- الکربلایی، عبدالمهدی، «آمار کارمندان و خادمان فعال در حرم حسینی»، مندرج در سایت شیعه نیوز، تاریخ درج ۲۰ شهریور ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مقامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۳۱ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- ناصرالدینشاه قاجار، سفرنامه خراسان، به خط میرزا محمدرضا کلهر، تهران، انتشارات بابک، ۱۳۶۱ش.
- نقدی، رضا، «آستان قدس رضوی، پیشینه و تشکیلات»، در دائرةالمعارف آستان قدس رضوی (ج۱: آ-س)، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش.