اختلاف الحدیث
اختلاف الحدیث، شاخهای از علوم حدیث است که به مقایسه محتوایی احادیث و بررسی وجوه تعارض میان آنها میپردازد. در عصر صحابه، اختلافاتی در نقل سنت پیامبر(ص) رخ داد که منجر به گفتگوهایی درباره علل این اختلاف و نحوه برخورد صحیح با آن شد.[۱] پژوهشگران حدیثی دربارهٔ سیر تاریخی روشهای مواجهه با احادیث متعارض در سدههای نخستین تا پنجم هجری، دیدگاهها و راهکارهای متنوعی را در میان محدثان، فقها و متکلمان مسلمان بررسی کردهاند:
- در سده اول هجری، راهکارهای مختلفی برای حل احادیث متعارض مطرح شد. ابنسیرین (۳۱-۱۱۰ق) از تابعین قرن دوم قمری در بصره، در صورت امکان، بین احادیث جمع میکرد و اگر مقدور نبود، حدیثی را که احتیاط بیشتری داشت، برمیگزید و عمل به حدیث دیگر را نیز جایز میدانست.[۲] ابوحنیفه (۸۰-۱۵۰ق/۶۹۹-۷۶۷م)، پایهگذار مذهب حنفی، بر ترجیح سنت ثابت بر سنت غیرثابت در موارد تعارض تأکید داشت[۳] و دلیل عدم اصرار او و حنفیان متقدم بر جمع بین احادیث، نامعتبر دانستن بسیاری از روایات منسوب به پیامبر(ص) بود.[۴] شافعی (۱۵۰-۲۰۴ق) سومین فقیه از فقهای چهارگانه اهلسنت، نیز برای استحکام بخشیدن به دیدگاه اصحاب حدیث، روشهایی برای جمع بین احادیث تدوین کرد،[۵] آنها را طبقهبندی نمود و گاه از نسخ، تفسیر، یا روشهای ترجیح سخن گفت.[۶] ابنخزیمه (۲۲۳-۳۱۱ق) مفسر سلفی مذهب. معتقد بود که دو حدیث صحیح هیچگاه با هم در تضاد نخواهند بود و راهی برای تألیف بین آنها وجود دارد.[۷]
- در سده دوم هجری، ابراهیم نظام، از متکلمان معتزله، به شدت از اصحاب حدیث انتقاد کرد و بسیاری از روایات آنها را ساختگی دانست[۸] و به بیان تضاد بین آنها پرداخت.[۹] فضل بن شاذان نیشابوری از متکلمان امامیه نیز گزینشی مشابه از احادیث متضاد را در کتاب «الایضاح» خود ارائه کرد.[۱۰] از نیمه دوم سده دوم، اختلافات در احادیث منقول از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) در محافل امامیه به مسئلهای مهم تبدیل شد.[۱۱] در این دوره، اختلاف نظر بین هشام بن حکم و هشام بن سالم در مورد دو حدیث مختلف وجود داشت.[۱۲] همچنین، متنی کوتاه در روشهای ترجیح بین دو حدیث مختلف، به روایت داوود بن حصین از عمر بن حنظله رواج یافت که به مقبوله عمر بن حنظله معروف شد.[۱۳]
- در سدههای بعد، مسئله اختلاف الحدیث همچنان مورد توجه محدثان و متکلمان امامیه بود و در کتابهای مستقلی چون الکافیِ کلینی،[۱۴] الاعتقاداتِ ابنبابویه[۱۵] و تصحیح الاعتقادِ مفید به آن پرداخته شد. آثار نگاشته شده در این موضوع آثار مستقل در این زمینه عمدتاً به سدههای دوم تا پنجم هجری تعلق دارند. پس از سده پنجم هجری، این مبحث بهعنوان بخشی از مباحث اصول فقه[۱۶] یا علوم حدیث[۱۷] مطرح شد.
| نام کتاب | مؤلف | مذهب |
|---|---|---|
| اختلاف الحدیث | یونس بن عبدالرحمان (بعد از ۲۰۰ق) | امامی |
| اختلاف الحدیث | محمد بن ادریس شافعی (۲۰۴ق) | شافعی |
| اختلاف الحدیث | محمد بن ابی عمیر بغدادی (۲۱۷ق) | امامی |
| اختلاف الحدیث | علی بن مدینی (۲۳۴ق) | از عالمان اصحاب حدیث بغداد |
| اختلاف الحدیث | احمد بن ابی عبدالله برقی (۲۷۴ یا ۲۸۰ق) | امامی |
| تأویل مختلف الحدیث | عبدالله بن مسلم بن قتیبه (۲۷۶ق) | اصحاب حدیث |
| اختلاف الحدیث | زکریا بن یحیی ساجی (۳۰۷ق) | اصحاب حدیث (شافعی) |
| کتاب الحدیثین المختلفین | محمد بن احمد بن داوود قمی (۳۶۸ق) | امامی |
| جواب المسائل فی اختلاف الاخبار | شیخ مفید (۴۱۳ق) | امامی |
| کتاب الحدیثین المختلفین | احمد بن عبدالواحد ابن عبدون (۴۲۳ق) | امامی |
| الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار | شیخ طوسی (۴۶۰ق) | امامی |
| مشکل الاثار | طحاوی (۳۲۱ق) | حنفی |
پانویس
- ↑ دارمی، مسند الدارمی، ۱۳۴۹ق، ج۱، ص۱۹۴؛ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۹۵۳م، ج۱، ص۱۹۹-۲۰۰.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۷، ص۱۴۴.
- ↑ خوارزمی، جامع مسانید ابی حنیفه، ۱۳۳۲ق، ج۱، ص۳۵۲-۳۵۳.
- ↑ دمیری، حیاه الحیوان الکبری، قاهره، ج۱، ص۳۹۹.
- ↑ شافعی، الرساله، ۱۳۵۸ق، ص۲۱۶-۲۱۷ و ۲۸۲.
- ↑ شافعی، اختلاف الحدیث، ۱۴۰۶ق، ص۴۰.
- ↑ ابنصلاح، علوم الحدیث، ۱۴۰۴ق، ص۲۸۵.
- ↑ ابنقتیبه، تأویل مختلف الحدیث، ۱۳۹۳ق، ص۲۷- ۲۸؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۳۶۷ق، ص ۸۹و۱۹۲.
- ↑ ابنقتیبه، تأویل مختلف الحدیث، ۱۳۹۳ق، ص۸۷.
- ↑ ابنشاذان، الایضاح، ۱۴۰۲ق، ص۲۶.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۸ق، ص۲۲۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۷؛ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵-۶؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ۳۰۱-۳۰۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۲.
- ↑ شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۳۸۹ش، ص۱۷.
- ↑ بصری، المعتمد، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۶۷۲؛ سرخسی، اصول السرخسی، ۱۳۷۲ق، ج۲، ص۱۲؛
- ↑ ابنصلاح، علوم الحدیث، ۱۴۰۴ق، ص۲۸۴؛ ابنجماعه، المنهل الروی، ۱۴۰۶ق، ص۶۰؛ ابنحجر، نزهة النظر، ۱۴۰۳ق، ص ۶۹.
منابع
- ابنجماعه، محمد، المنهل الروی، بهکوشش محییالدین عبدالرحمان رمضان، دمشق، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
- ابن صلاح، عثمان، علوم الحدیث، بهکوشش نورالدین عتر، دمشق، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۵م.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، نزهة النظر فی شرح نخبة الفکر فی مصطلح أهل الأثر، بهکوشش عبدالسلام مدنی، بنارس، ۱۴۰۳ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۰ق.
- ابنقتیبه، عبدالله، تأویل مختلف الحدیث، بهکوشش محمد زهری نجار، بیروت، ۱۳۹۳ق/۱۹۷۳م.
- ابنماجه، محمد بن یزید، سنن الحافظ أبی عبدالله محمد بن یزید القزوینی ابنماجه، قاهره، بهکوشش محمد فؤاد عبدالباقی، ۱۹۵۲-۱۹۵۳م.
- ابنندیم، محمد بن اسحاق، کتاب الفهرست، بیروت، دار المعرفة، بیتا.
- بصری، محمد بن علی، المعتمد فی أصول الفقه، دمشق، بهکوشش محمد حمیدالله، ۱۳۸۵ق.
- بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، بهکوشش محمد زاهد کوثری، قاهره، ۱۳۶۷ق/۱۹۴۸م.
- خوارزمی، محمد، جامع مسانید ابی حنیفه، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۲ق.
- دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن، مسند الدارمی المعروف ب: (سنن الدارمی)، دمشق، بینا، ۱۳۴۹ق.
- دمیری، محمد، حیاه الحیوان الکبری، قاهره، مکتبه مصطفی البابی الحلبی، بیتا.
- سرخسی، محمد بن احمد، أصول السرخسی، به کوشش ابوالوفا افغانی، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۲ق.
- شافعی، محمد بن ادریس، الرساله، بهکوشش احمد محمد شاکر، قاهره، ۱۳۵۸ق/۱۹۳۹م.
- شافعی، محمد بن ادریس، اختلاف الحدیث، بهکوشش محمد احمد عبدالعزیز، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، اعتقاداتالامامیه، قم، کنگرهٔ شیخ مفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، مَن لا یَحضَرُهُ الفقیه، تحقیق و تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزهٔ علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الاعتقادات، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۹ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیبالاحکام، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، معارج الاصول، بهکوشش محمدحسین رضوی، قم، ۱۴۰۳ق.
- نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر بـ رجال النجاشی، تخقیق: موسی شبیری زنجانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۸ق.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله : دایرة المعارف بزرگ اسلامی