آیه ۱۰۰ سوره مائده
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره مائده |
| شماره آیه | ۱۰۰ |
| جزء | ۷ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | پرسش فردی از پیامبر دربارهٔ مصرف اموال حرام در راه خدا |
| مکان نزول | مدینه |
| آیات مرتبط | آیه ۱۸ سوره سجده، آیه ۲۰ سوره حشر |
آیه ۱۰۰ سوره مائده بیانگر قاعدهای کلی است که خبیث (پلید) و طیب (پاک) یکسان نیست، حتی اگر خبیثها بسیار بیشتر از پاکان باشد.[۱] علامه طباطبایی، با در نظر گرفتن وضوح معناییِ آیه ۱۰۰ سوره مائده، آن را تفسیری کنایهآمیز از برتری ذاتیِ پاکی بر ناپاکی میداند.[۲]
﴿قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ١٠٠﴾ [مائده:100]﴿بگو پلید و پاک یکسان نیستند هر چند کثرت پلید[ها] تو را به شگفت آورد پس ای خردمندان از خدا پروا کنید باشد که رستگار شوید ١٠٠﴾
واژگان خبیث و طیّب در این آیه، به هر موجود پلید و پاک، اعم از امور مادی (مانند غذا) و معنوی (مانند افکار) تفسیر شده است.[۳] با این حال به اعتقاد برخی مفسران، تمرکز اصلی آیه بر انسان است و مراد از خبیث را کافران و مشرکان، و منظور از طیب را مؤمنان و پرهیزکاران دانستهاند؛[۴] چنانکه گفته شده امت پیامبر با وجود کمیِ تعداد از خیر و برکت بیشتری برخوردارند.[۵] عدهای نیز معتقدند، «خبیث» فردی است که از احکام الهی تخطی کند؛ چنانکه از نگاه عرفی خبیث کسی است که مردم از او بیم داشته و به او اعتماد نکنند.[۶]
به گفته تعدادی از مفسران، از آنجا که در آیاتِ قبل شراب و قمار حرام گردید،[۷] خداوند در آیه ۱۰۰ سوره مائده آنها را امری خبیث معرفی میکند.[۸] همچنین گفته شده، از آنجا که ممکن است برخی، رفتارِ اکثریت را دستاویزی برای سرپیچی از دستورات خدا و انجام اینگونه گناهان قرار دهند، خداوند در این آیه، این قاعدۀ کلی را بیان نموده که خبیثان حتی اگر تعدادشان بیشتر باشد، بر پاکان مقدم نیستند.[۹] ازاینرو اکثریت نشانه حقانیت نیست[۱۰] و کثرتِ گرایش به یک اندیشه، دلیلِ دُرستیِ آن بهشمار نمیرود؛ بلکه معیارِ تشخیصِ حق از باطل، اتکا بر اصولِ فکریِ استوارتر، توانمندتر و پاکتر است.[۱۱]
درباره علت مقدمشدن واژۀ «خبیث» بر «طیّب» در این آیه، گفته شده از آنجا که خطاب اصلی آیه متوجه کسانی است که کثرت امور خبیث را دلیلِ بر اهمیت آن میپندارند،[۱۲] خبیث بر طیب مقدم شده و آیه آن را نفی میکند.[۱۳]
دربارهٔ شأن نزولِ آیه ۱۰۰ سوره مائده که از آیات مدنی بهشمار میرود،[۱۴] برخی منابع اهلسنت گزارش کردهاند که پس از نزول آیه تحریم شراب، مردی از پیامبر(ص) پرسید آیا اموالی که از تجارت شراب بهدست آورده، اگر در راه خدا خرج کند پذیرفته میشود؟ پیامبر پاسخ داد که خداوند تنها مال حلال را میپذیرد، نه مال حرام؛ و در تأیید این سخن، این آیه نازل شد.[۱۵]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۹۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۴۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۹۳؛ طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۸ش، ج۴، ص۴۷۸؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۳۷۹.
- ↑ طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۸ش، ج۴، ص۴۷۸.
- ↑ مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۳۸۴.
- ↑ مَغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۱۳۱.
- ↑ سوره مائده، آیه ۹۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۳۸۴.
- ↑ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۹۸۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۹۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۴۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۹۴؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۴۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۹۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۴۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۳۱.
- ↑ واحدی، اسباب نزول القرآن، ۱۴۱۹ق، ص۲۱۳؛ ابو حیان اندلسی، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۳۷۵؛ خازن، تفسیر الخازن، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۲؛ زحیلی، التفسیر المنیر ۱۴۱۸ق، ج۷، ص۷۵.
منابع
- ابو حیّان اندلسی، محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق: محمد جمیل، صدقی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
- خازن، علاء الدین علی بن محمد، تفسیر الخازن (لباب التاویل فی معانی التنزیل)، تصحیح: شاهین، محمد علی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- زحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت، دار الفکر المعاصر، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- سید قطب، سید بن قطب بن ابراهیم، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، چاپ پانزدهم، ۱۴۰۸ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: بلاغی، محمدجواد، مصحح: یزدی طباطبایی، فضلالله و رسولی، هاشم بیروت، دارالمعرفة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن،چاپ یازدهم، ۱۳۸۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- مَغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- واحدی، علی بن احمد، اسباب نزول القرآن، تحقیق: زغلول، کمال بسیونی، دارالکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.