زقوم
| مرگ | |
|---|---|
| احتضار • عزرائیل • غسل میت • کفن • نماز میت • تدفین • شهادت | |
| برزخ | |
| شب اول قبر • سؤال قبر • نکیر و منکر • حیات برزخی • بدن برزخی | |
| قیامت | |
| اسرافیل • معاد جسمانی • نفخ صور • نامه اعمال • صراط • صحرای محشر • اصحاب یمین • اصحاب شمال | |
| بهشت | |
| درهای بهشت • حور العین • غلمان • رضوان • نعمتهای بهشت | |
| جهنم | |
| درهای جهنم • درکات جهنم • زقوم • اسفل سافلین • هاویه • جحیم • غساق | |
| مفاهیم وابسته | |
| شفاعت • تجسم اعمال • رقیب و عتید • تناسخ • رجعت • روح • باقیات صالحات | |
زَقّوم زَقّوم نام درختی در جهنم است[۱] که در قرآن کریم با طعمی بسیار ناخوشایند و بویی عذابآور توصیف شده و بهعنوان وسیله عذاب گناهکاران معرفی شده است.[۲] قرآن میوه و شکوفههای آن را به سرهای شیاطین تشبیه میکند[۳] که به نظر برخی مفسران، این تشبیه به دلیل زشتی و هولناکبودنِ نهایت تصور انسان از سرهای شیاطین است.[۴] قرآن برای زقوم ویژگیهایی بیان کرده است؛ از جمله اینکه در قعر جهنم میروید،[۵] گناهکاران از آن میخورند[۶] و اثر آن در شکم آنان همچون آهن گداخته و آب جوشان است.[۷]
تعبیر «زقوم» سه بار در قرآن آمده و در این آیات از آن با عنوان «شَجَرَةَ الزَّقُّوم» [۸] یا «شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ»[۹] یاد شده است که به معنای درخت زقوم است. بر اساس این آیات، مفسران زقوم را درختی در جهنم میدانند که طعمی بسیار ناخوشایند و بویی آزاردهنده دارد.[۱۰] برخی مفسران درباره اینکه چگونه چنین درختی در جهنم وجود دارد و با آتش نمیسوزد، گفتهاند: با توجه به قدرت مطلق خداوند، ممکن است زقوم از جنس آتش یا مادهای باشد که آتش بر آن اثر نمیگذارد.[۱۱]
درباره شناختهبودن درخت زقوم برای مردم، به گفته مفسران دو نظر وجود دارد. به نظر برخی، زقوم از درختان دنیوی نیست و مردم آن را نمیشناختند.[۱۲] به عقیده گروهی دیگر، زقوم نام گیاهی دنیوی با طعمی تلخ و بویی ناخوشایند است که در سرزمین تهامه میروییده و مشرکان با آن آشنا بودهاند.[۱۳]
پس از نزول آیه ۶۲ سوره صافات درباره زقوم، به گفته برخی منابع، تعدادی از مشرکان گفتند زقوم در زبان آفریقا به معنای خرما و آرد است و پیامبر مردم را از چنین غذایی میترساند. در همین راستا نقل شده که ابوجهل به کنیز خود دستور داد زقوم بیاورد و او نیز خرما و آرد آورد.[۱۴]
بر این اساس، به نظر برخی لغتدانان، خرما و آرد از معانی زقوم به شمار آمده است؛[۱۵] اما به عقیده بیشتر مفسران و با توجه به تصریح قرآن و ویژگیهایی که برای زقوم بیان شده،[۱۶] مقصود آیات چنین معنایی نیست.[۱۷]
پانویس
- ↑ فیروزآبادی، قاموس المحیط، ۱۴۲۶ق، ذیل واژه «زقوم».
- ↑ معین، فرهنگنامه معین، ۱۳۸۲ش، ذیل واژه «زقوم».
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۷۹ش، ج۱۵، ص۲۴۵.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۶، ص۳۳۷.
- ↑ سوره صافات، آیه۶۴.
- ↑ سوره صافات، آیه۶۶.
- ↑ سوره دخان، آیات۴۵-۴۶.
- ↑ سوره صافات، آیه۶۲؛ سوره دخان، آیه۴۳.
- ↑ سوره واقعه، آیه۵۲.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۶، ص۳۳۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۹۶.
- ↑ نجفی خمینی، تفسیر آسان، ۱۳۹۸ق، ج۱۶، ص۳۴۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۱، ص۲۰۳.
- ↑ ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۸، ص۱۴۶.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۱۲، ص۲۶۸.
- ↑ سوره صافات، آیه۶۲-۶۷.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر صافی، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۷۰.
منابع
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، تحقیق و تصحیح: جمال الدین میردامادی، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- ثعلبی نیشابوری، ابو اسحاق احمد بن ابراهیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر صافی، قم، الهادی، چاپ دوم، ۱۳۷۴ش.
- فیروزآبادی، مجدالدین، قاموس المحیط، بیروت، مؤسسه الرسالة، ۱۴۲۶ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمد جواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- معین، محمد، فرهنگنامه معین، تهران، انتشارات زرین، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- نجفی خمینی، محمد جواد، تفسیر آسان، تهران، انتشارات اسلامیة، چاپ اول، ۱۳۹۸ق.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، فرهنگ قرآن، زیر نظر: مرکز فرهنگ و معارف قرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۹ش.