تاریخ علم اصول
تاریخ علم اصول دانشی است که به شکلگیری و سیر تحول و تکامل علم اصول فقه میپردازد. دانش اصول در آغاز به صورت یک سری قواعد کلی فهم قرآن و حدیث از سوی امامان شیعه به خصوص امام باقر(ع) و امام صادق(ع) مطرح شد و توسط شاگردان توسعه یافت، برخی از شاگردان مانند هشام بن حکم، رسالههایی در این دانش تألیف نمودند. اصول فقه به عنوان یکی از شاخههای علوم اسلامی در میان فقهای شیعه به اوائل قرن چهارم هجری و پایان غیبت صغری برمیگردد. فقهای اهل سنت به دلیل عدم مراجعه به ائمه (ع) و احادیث آنان، زودتر از فقهای شیعه به ضرورت پیدایش این علم پی بردند و از اواخر قرن دوم هجری به تألیف کتابهای اصولی دامن زدند. در میان اهل سنت، شافعی اولین کسی بود که در علم اصول کتاب نوشت. در میان شیعه اولین کسی که بهطور جامع در علم اصول دست به تألیف زده، سید مرتضی علمالهدی است. معروفترین کتاب وی الذریعه است. دانش اصول در آغاز در دامن علم فقه متولد شد، آن گونه که دانش فقه در دامن علم حدیث به وجود آمد.
تعریف تاریخ علم اصول
تاریخ علم اصول، دانشی است که به پیدایش علم اصول، علت پیدایش و سیر تطور و رشد تاریخی مسایل این علم در طول دورههای گوناگون با توجه به شرایط اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و صاحبنظران آن میپردازد.
دورههای تفکر اصولی شیعه
برای تطور و تحول جریان اصولیگری شیعه، دورههایی ذکر کردهاند که به شرح زیر است:
دوره تأسیس
سید حسن صدر در کتاب تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام بر این نظر است که امام باقر و امام صادق(ع) اولین کسانی بودند که فکر اصولیگری را بنیاد نهادند.[۱] آنها قواعد این علم را برای اصحاب و شاگردان خویش، املاء نمودند و سپس از بین اصحاب آنان، هشام بن حکم (درگذشت ۱۹۹ق) اولین فردی بود که با تألیف کتاب «الالفاظ» در این علم، کتاب نگاشت.[۲]
از دیگر افراد، یونس بن عبد الرحمن (درگذشت ۲۰۸ق)، از شاگردان امام موسی کاظم(ع)، بود که کتاب «اختلاف الحدیث» را درباره اختلاف احادیث و تعارض بین آنها و مسائل مربوط به تعادل و تراجیح، به رشته تحریر درآورد.[۳]
دوره توسعه و تدوین
در این دوره تفکر اصولیگری از سادگی اولیه خارج شده و به پختگی و کمال نسبی رسیده و آثاری در این دانش از سوی عالمان شیعه تدوین شد. ابن ابی عقیل عمانی، ابن جنید (درگذشت ۳۸۱ق)، شیخ مفید (درگذشت ۴۱۳ق)، سید مرتضی (درگذشت ۴۳۶ق) و شیخ طوسی (درگذشت ۴۶۰ق) از اصولیان صاحبنظر و دارای تألیف در این دوره بودهاند.[۴] بهگفته سید محمدباقر صدر، یکی از امتیازات این دوره، اختلاط نسبی مسائل اصولی با فقه و مسائل علم کلام بود.[۵]
دوره رکود و تقلید
این دوره از نیمه قرن پنجم تا پایان قرن ششم هجری؛ یعنی تا عصر ابن ادریس حلی (درگذشت ۵۹۸ق) طول کشید.[۶] بهگفته ابوالقاسم گرجی، پس از شیخ طوسی تا حدود یک قرن، اجتهاد شیعه متوقف ماند و علما در فقه از شیخ طوسی پیروی میکردند و اگر چه در این دوره کتابهای اصولی مانند «المصادر» نوشته سدید الدین حمصی رازی (درگذشت ۵۸۵ق) و غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع تألیف ابن زهره (درگذشت ۵۸۵) به رشته تحریر درآمدند؛ ولی فقها خود در مقام استنباط و به کار بردن قواعد اصول بر نمیآمدند.[۷]
دوره تجدید حیات فکر اصولی
رشد اصولیگری پس از دوره رکود و تقلید با ابن ادریس حلی آغاز شد و با اصولیان و مجتهدانی چون: محقق حلی (درگذشت ۶۷۶ق)، علامه حلی (درگذشت ۷۲۶ق)، شهید ثانی (درگذشت ۹۶۵ق)، حسن بن زین الدین (صاحب معالم) (درگذشت ۱۰۱۱ق) و شیخ بهایی (درگذشت ۱۰۳۱ق) به تحول خود ادامه داد و تا اوایل قرن یازدهم هجری ادامه یافت.[۸]
ظهور اخباریگری و افول اصولیگری
این مرحله از اوایل قرن یازدهم هجری با فعالیت افرادی چون محمد امین استرآبادی (درگذشت ۱۰۳۶ق) و مقابله وی با مبانی اصولی مجتهدان شیعه آغاز شد و تا اواخر قرن دوازده هجری به طول انجامید.[۹]
تجدید حیات دورباره فکر اصولیگری
گفته میشود، در اواخر قرن دوازهم هجری که حوزه اخباریگری در کربلا قوت گرفته بود، محمد باقر بهبهانی (درگذشت ۱۲۰۵ق) به مقابله با اخباریگری و احیاء و تحکیم مبانی اصولیگری در سنت شیعه پرداخت و این جریان را وارد مرحله جدیدی از پیشرفت و تکامل کرد.[۱۰] سید محمدباقر صدر در کتاب المعالم الجدیدة للاصول، سه دسته از اصولیون را برشمرده است که در حدود نیم قرن، ادامهدهنده مسلک وحید بهبهانی در علم اصول بودهاند و این علم را به پیش بردهاند:
- شاگردان مستقیم و بلاواسطه وحید بهبهانی مانند میرزای قمی (درگذشت ۱۲۳۱ق)، سید محمدمهدی بحرالعلوم (درگذشت ۱۲۱۲ق)، شیخ جعفر کاشف الغطاء (درگذشت ۱۲۲۸ق)، سیدعلی طباطبایی (صاحب ریاض المسائل) (درگذشت ۱۲۳۱ق) و شیخ اسدالله شوشتری (درگذشت ۱۲۳۴ق)؛
- شاگردان دسته اول مانند سید محسن اعرجی (درگذشت ۱۲۲۷ق)، شریف العلماء مازندرانی (درگذشت ۱۲۴۵ق)، محمدتقی اصفهانی (صاحب هدایة المسترشدین) (درگذشت ۱۲۴۸ق)، ملا احمد نراقی (درگذشت ۱۲۴۵ق) و محمدحسن نجفی (صاحب جواهر) (درگذشت ۱۲۶۶ق)؛
- شاگردان دسته دوم که در رأس آنها شیخ انصاری (درگذشت ۱۲۸۱ق)، شاگرد شریف العلماء بود که گفته میشود تحولاتی در جریان تفکر اصولیگری در شیعه ایجاد کرد.[۱۱]
دوره تعمق و نوآوری
جریان اصولیگری شیعه در این مرحله از تکامل علم اصول، از نیمه قرن سیزدهم هجری با شیخ انصاری آغاز شد و به دست شاگردان وی مانند میرزای شیرازی (درگذشت ۱۳۱۲ق) و آخوند خراسانی (درگذشت ۱۳۲۹ق) و پس از آن توسط افرادی مثل میرزای نائینی (درگذشت ۱۳۵۵ق)، آقاضیاء عراقی (درگذشت ۱۳۶۱ق) و محمدحسین اصفهانی (درگذشت ۱۳۶۱ق) و سپس اصولیانی مثل سید ابوالقاسم خویی (درگذشت ۱۳۷۱ش)، امام خمینی (درگذشت ۱۳۶۸ش) و سید محمدباقر صدر (درگذشت ۱۳۵۹ش)، ادامه یافت.[۱۲]
مروری بر تحولات اصول فقه شیعه
از نظر تاریخی علم اصول فقه در ابتدای پیدایش در حوزههای اهل سنت رشد سریعتری را شاهد بود؛ زیرا آنان قبل از شیعه خود را از عصر نص دور دیده و از روایات اهل بیت عصمت و طهارت محروم ساختند، و لذا مشاهده میکنیم که دور تصنیف در بین علمای اهل سنّت از اواخر قرن دوم شروع شد و به سرعت گسترش یافت، در حالی که تصنیف گستردهٔ در این علم را میتوان نزد شیعه از اوائل قرن چهارم یعنی اواخر غیبت صغرا مشاهده کرد، به رغم اینکه رسالههایی از برخی اصحاب امامان در موضوعات متفرق اصولی تصنیف شد، ولی با انتهای عصر امامان شیعه ذهنیت اصولی فقهای امامیه باز شده و به بررسی عناصر مشترک استنباط فقهی پرداختند، امری که تا قبل از آن فقها چندان ضرورتی بر توسعه و گسترش آن نمیدیدند؛ زیرا وجود امامان معصوم(ع) را امتداد خط نبوت و رسالت نبوی میدانستند.
مورخان علم اصول تقسیمبندیهای متفاوتی از این دورهها ارائه کردهاند. مهمترین تحولات و شخصیتهای اصول فقه شیعه را میتوان در ضمن چند دروه بررسی نمود.
| ردیف | دوره زمانی | شخصیتهای مهم | ویژگیها | کتابهای مهم |
|---|---|---|---|---|
| دوره اول | اوایل غیبت کبرا تا وفات شیخ طوسی (حدود ۳۲۰ تا ۴۶۰ق) |
شیخ مفید(۴۱۳) • سید مرتضی(۴۳۶) • شیخ طوسی(۴۶۰) | • مرکزیت بغداد • اختلاط اصول با منطق و کلام • ناظر به اصول فقه اهل سنت |
• التذکرة باصول الفقه شیخ مفید • الذریعة الی اصول الشریعة سید مرتضی • عدة الاصول شیخ طوسی |
| دوره دوم | وفات شیخ طوسی تا ابن ادریس (۴۶۰ - حدود ۵۸۰) |
ابن زهره (۵۸۵) • سدید الدین حمصی(۶۰۲) | • تقلید از شیخ طوسی • رکود در اصول و فقه |
• غنیة النزوع ابن زهره |
| دوره سوم | ابن ادریس تا اوایل قرن ۱۱ (حدود ۵۸۰ تا ۱۰۰۰ق) |
ابن ادریس حلی(۵۹۸) • محقق حلی(۶۷۶) • علامه حلی(۷۲۶) • فخر المحققین • صاحب معالم | • شکوفایی مجدد اصول • ناظر به اصول اهل سنت |
• سرائر ابن ادریس • معارج الاصول محقق حلی • نهایه الوصول إلی علم الاصول علامه حلی • تهذیب الوصول إلی علم الاصول علامه حلی |
| دوره چهارم | اخباری گری (حدود ۱۰۰۰ تا ۱۱۸۰ق) |
◄ علمای اخباری: محمد امین استرآبادی (۱۰۳۶) • فیض کاشانی (۱۰۹۱) • صاحب حدائق (۱۱۸۶) • سید نعمتالله جزایری(۱۰۵۰) ◄علمای اصولی: سلطان العلماء (۱۰۶۴) • آقا جمال خوانساری (۱۱۲۵) |
• مخالفت با اصول فقه رایج و اجتهاد مبتنی بر آن • عدم حجیت ظواهر قرآن، عقل و اجماع • تبعیت ویژه از روایات |
• الفوائد المدنیه • الفصول المهمّة • مقدّمه الحدائق الناضرة صاحب حدائق |
| دوره پنجم | وحید بهبهانی تا شیخ انصاری (حدود ۱۱۸۰ تا ۱۲۸۰ق) |
محمدباقر بهبهانی (۱۲۰۵) • علامه بحرالعلوم(۱۲۱۲) • شیخ جعفر کاشف الغطا (۱۲۲۷)• میرزای قمی (۱۲۳۱) • صاحب فصول(۱۲۶۱) | • شکوفایی مجدد اصول • ناظر به اصول اهل سنت |
• القوانین المحکمة میرزای قمی • مفاتیح الاصول سید محمّد مجاهد • هدایة المسترشدین شیخ محمّد تقی اصفهانی • الفصول الغرویه صاحب فصول |
| دوره ششم | از شیخ انصاری تا زمان معاصر (حدود ۱۲۸۰ق تا کنون) |
شیخ انصاری(۱۲۸۱) • آخوند خراسانی(۱۳۲۹) | • عمق و پیشرفت اصول • تفکیک مباحث • تنقیح اصول عملیه |
• فرائد الاصول شیخ انصاری • کفایة الاصول آخوند خراسانی |
پانویس
- ↑ صدر، تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام، ص۳۱۰-۳۱۱.
- ↑ صدر، تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام، ص۳۱۰-۳۱۱.
- ↑ صدر، تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام، ص۳۱۰-۳۱۱.
- ↑ گرجی، نگاهی به تحول علم اصول، ۱۳۶۱ش، ص۲۴ و ۳۲-۳۷.
- ↑ صدر، المعالم الجدیدة للاصول، ۱۴۳۷ق، ص۶۶.
- ↑ گرجی، نگاهی به تحول علم اصول، ۱۳۶۱ش، ص۳۷-۳۸.
- ↑ گرجی، نگاهی به تحول علم اصول، ۱۳۶۱ش، ص۳۷-۳۸.
- ↑ گرجی، نگاهی به تحول علم اصول، ۱۳۶۱ش، ص۳۹-۴۲؛ صدر، المعالم الجدیدة للاصول، ۱۴۳۷ق، ص۹۲-۹۸.
- ↑ گرجی، نگاهی به تحول علم اصول، ۱۳۶۱ش، ص۴۳؛ صدر، المعالم الجدیدة للاصول، ۱۴۳۷ق، ص۹۸.
- ↑ گرجی، نگاهی به تحول علم اصول، ۱۳۶۱ش، ص۴۸-۴۹؛ صدر، المعالم الجدیدة للاصول، ۱۴۳۷ق، ص۱۰۷.
- ↑ صدر، المعالم الجدیدة للاصول، ۱۴۳۷ق، ص۱۱۱.
- ↑ علیپور، درآمدی بر تاریخ علم اصول، ۱۳۸۲ش، ص۴۱۳ و ۴۱۵ و ۴۵۳ و ۴۶۰ و ۴۶۸.
منابع
- صدر، سید حسن، الشیعه و فنون الاسلام، مؤسسه السبطین العالمیه، قم، ۱۴۲۷ ق، الاولی.
- صدر، سید محمد باقر، دروس فی علم الاصول، مرکز الابحاث و الدراسات التخصصیه للشهید الصدر، قم، ۱۴۲۶ ق، الثالثه.
- صدر، سید محمد باقر، المعالم الجدیده للاصول، مرکز الابحاث و الدراسات التخصصیه للشهید الصدر، قم، ۱۴۲۱ ق، الاولی.
- اصفهانی، محمد حسین، الفصول الغرویه فی الاصول الفقهیه، دار احیاء العلوم الاسلامیه، ۱۴۰۴، اول.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار ج ۲۰، صدرا، قم، ۱۳۹۰ ش، هشتم.
- خراسانی، محمد کاظم، کفایه الاصول، مؤسسه آل البیت، قم، ۱۴۰۹ ق، اول.
- علی پور، مهدی، درآمدری به تاریخ علم اصول، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، قم، ۱۳۹۱ ش، سوم.
- وسایل الشیعه