سیره متشرعه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

سیره متشرعه به معنای روش عملى مسلمان و یا شیعیان در امور دینی. این قسم از سیره که نوعی اجماع عملی بین مسلمانان است، از اجماع قولی اعتبار بیشتری دارد. از بین انواع سیره متشرعه، آن سیره‌ای معتبر است که بدانیم در زمان معصوم نیز بوده است و از جانب وی هیچ منعی از آن رفتار ثبت نشده باشد.

تعریف

سيره به معناى روش، طريقه، هيئت، حالت، عرف و عادت است. سیره متشرعه نیز عبارت است از روش عملى گروهى از مردم که این روش عملی برگرفته و ناشی از مسلمان و یا شیعه دوازده امامى‌ آنان است.[۱]

اهمیت و جایگاه

گفته شده این نوع سیره در حقیقت نوعى اجماع، بلكه معتبرترین نوع آن است؛ زیرا اجماع عملىِ همه مسلمانان، چه علمای و چه غیر علما را شامل می‌شود، درحالى كه اجماع قولى تنها اجماع علما مى‌باشد.[نیازمند منبع]

در كلمات فقها از این نوع سیره به اجماع فعلى نیز تعبیر شده است.[نیازمند منبع]

تفاوت با سیره عقلا

برخى از اندیشمندان علم اصول، فرق میان سیره عقلاء و سیره متشرعه را در دو امر دانسته‌اند:

  • برای استدلال به سیره عقلاء، همین‌که اثبات شود عقلای عالم، چنین کاری را بد نمی‌پنداشتند و آن را رد نمی‌کردند، کفایت می‌کند. اما سیره متشرعه در صورتی، حجیت خواهد داشت و قابل استدلال است که هم بنای عملی اهل یک شریعت بر آن کار اثبات شود و هم جریان داشتن آن سیره عملی تا زمان معصومین و رد نکردن آن توسط معصوم لازم است.
  • سیره متشرعه با وجود شرایط حجیت، به‌طور مستقل نشان‌دهنده دیدگاه معصوم است، اما سیره متشرعه، حتی بر فرض جریان داشتن میان عقلای عالم، باز هم احتمال دارد که شارع، آن را قبول نداشته و رد کند. [۲]

جایگاه

از سیره متشرعه در اصول فقه به عنوان یكى از راه‌هاى دستیابى به احكام شرع سخن گفته‌ شده، چنان‌كه در فقه نیز بر احكام گوناگون در باب‌هایى بدان استناد و استدلال شده است.[۳]

اقسام

برخی از علمای اصول فقه، سیره متشرعه را بر چهار قسم دانسته‌اند:

  • قسم اول: سیره‌‏هایى كه به‌‏طور قطع به زمان حضور یکی از معصومان علیه السّلام مى‌‏رسد و خود معصوم هم به آن عمل نموده است؛ مانند عمل به نقل فرد موثق که به نظر شیخ طوسى مسلمانان از زمان پیامبر اکرم تا به امروز به آن اعتماد میکردند.
  • قسم دوم: سیره‌هایی که به‌‏طور قطع به زمان معصوم مى‏‌رسد و خود وی به آن عمل نكرده ولى آن را امضا نموده است.
  • قسم سوم: سیره‏‌هایى كه به‏‌طور قطع بعد از عصر معصومان پیدا شده است؛
  • قسم چهارم: سیره‏‌هایى كه نسبت به آنها شك وجود دارد كه آیا به دوران معصوم مى‌‏رسد و در حضور وی بوده یا خیر. [۴]

حجيّت

اگر سیره مسلمانان از نوع اول و دوم باشد، حجت است و نشان‌دهنده موافقت معصوم است؛ چون اجماعی عملی است و همانند اجماع‌های نقلی معتبر است. اما اگر از نوع سوم و چهارم باشد، ارزشی ندارد و حجیتی ندارد؛ چون همانند اجماع‌هایی است که بعد از عصر معصوم بر اساس قاعده لطف ادعا شده است.[۵]

شرط تحقق

حجیت سیره متشرعه مشروط به تحقق دو امر است:

  1. اثبات معاصر بودن سیره با زمان معصوم علیه السّلام
  2. رد نکردن و غیر مجاز ندانستن آن توسط معصوم.[۶]

گستره دلالت

سیره متشرعه، صرفا بر مشروعیت اصل یک فعل یا ترک آن دلالت دارد، نه وجوب، استحباب، حرمت و یا کراهت آن. هرچند، تمسک و توجه به مفاد سیره متشرعه واجب است.[۷]

پیوند به یبرون

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج‌۴، ص۵۷۳

پانویس

  1. فرهنگ نامه اصول فقه، ص۴۹۶
  2. صدر، بحوث فی علم الاصول، ج۹، ص۲۳۸
  3. فرهنگ فقه، ج‌۴، ص۵۷۳
  4. مظفر، اصول الفقه، ج۲، ص۱۶۱-۱۶۲
  5. مظفر، اصول الفقه، ج۲، ص۱۶۱-۱۶۲
  6. فرهنگ نامه اصول فقه، ص۴۰۱
  7. شهید اول، ذكرى الشیعه، ج۴، ص۱۴۰؛ نجفی، جواهر الكلام، ج۳۱، ص۱۷۹؛ مظفر، أصول الفقه، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۸؛ حکیم، الأصول العامه، ص۱۹۷-۲۰۰.

منابع

  • شهید اول، محمد بن مکی، ذكرى الشیعه فی احکام الشریعه، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۱۹ق.
  • نجفی، محمد حسن، جواهر الكلام فی شرح شرایع الاسلام، قم، موسسه دایره المعارف فقه، ۱۴۲۱ق.
  • مظفر، محمد رضا، أصول الفقه، قم، موسسه اسماعیلیان.
  • حکیم، محمد تقی، الأصول العامه فی الفقه المقارن، قم، مجمع جهانی اهل بیت، ۱۴۱۸ق، چاپ دوم.
  • فرهنگ نامه اصول فقه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۹ش.
  • صدر، محمد باقر، بحوث فی علم الاصول، تقریرات محمود حسینی شاهرودی، قم، موسسه دایره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت، قم، چاپ سوم.