منتهی المقال فی احوال الرجال (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از منتهی المقال)
پرش به: ناوبری، جستجو
منتهی المقال فی احوال الرجال
منتهی المقال.png
اطلاعات کتاب
نویسنده: ابوعلی حائری
زبان: عربی
تعداد جلد: ۷ جلد
ناشر: مؤسسه آل‌البیت علیهم السلام
تاریخ نشر: ۱۴۱۶ق

منتهی المقال فی احوال الرجال، معروف به منتهی المقال نوشته ابوعلی حائری (۱۱۵۹-۱۲۱۵ یا ۱۲۱۶ق) در شرح حال راویان حدیث.

نویسنده در این کتاب شرح حال راویان حدیث را به ترتیب حروف الفباء بیان کرده است. وی در مقدمه کتاب مباحثی مانند تاریخ زندگانی ائمه و فوایدی از علم رجال را یادآور می‌شود. حائری در این کتاب مجاهیل(افرادی را که در رجال نامی از آن‌ها نیامده است، اما در سند روایات هستند) ذکر نکرده است. اما بعدها شاگردش، درویش علی حائری رسالۀ «تکلمة رجال أبی‌علی»، و محمد علی بن قاسم آل کشکول حائری کتاب کمال منتهی المقال را به منظور تکمیل منتهی المقال(ذکر مجاهیل) نوشتند. مؤسسه آل‌البیت علیهم السلام در ۱۴۱۶ق منتهی المقال را در ۷ جلد تصحیح و چاپ کرده است.

نویسنده

نوشتار اصلی: ابوعلی حائری

محمد بن اسماعیل بن عبدالجبار مشهور به ابوعلی حائری (۱۱۵۹-۱۲۱۵ یا ۱۲۱۶ق/۱۷۴۶-۱۸۰۰یا ۱۸۰۱م)، رجال شناس و فقیه امامی سدۀ سیزدهم، از نوادگان ابن سینا[۱] و از شاگردان وحید بهبهانی.

انگیزه

در اوایل قرن یازدهم میرزا محمد بن علی‌بن ابراهیم استرآبادی (متوفی ۱۰۲۸) کتاب رجالی خود موسوم به (منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال) را تألیف کرد. این کتاب مورد توجه بسیاری از فقها و دانشمندان رجال قرار گرفت و عده زیادی بر آن شرح یا تعلیقه نوشتند که «تعلیقة منهج المقال» معروف به «التعلیقة البهبهانیة» از آقا محمد‌باقر بن محمد اکمل وحید بهبهانی (متوفی ۱۲۰۵) معروفترین آنهاست. ابوعلی حائری (۱۱۵۹ – ۱۲۱۶)، وقتی عدم مراجعه طلاب به دو کتاب فوق را ملاحظه کرد، تصمیم گرفت کتابی رجالی بنویسد که امتیازات آنها را داشته و در عین حال مختصر باشد و از تشویش و پراکنده کاری جلوگیری کند. به همین جهت کتاب «منتهی المقال فی احوال الرجال» را تألیف کرد که نامش ناظر به کتاب «منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال» است.[۲]

روش

نویسنده در این کتاب ذیل نام هر یک از راویان – که به ترتیب الفبا ذکر شده‌اند – کلام استرآبادی را از «رجال کبیر» نقل کرده و سپس تعلیقات وحید بهبهانی را به دنبال آن می‌آورد؛ آنگاه کلمات علمای دیگر را نقل کرده و نظر خود را نیز با قلت یا اقول بیان می‌کند وی با بیان نظر شیخ محمد امین کاظمی در هدایة المحدثین آن را به پایان برده است.[۳]

حائری به جهت رعایت اختصار در دیباچه رمزهایی را برای اشاره به برخی اشخاص، کتاب‌ها و... معرفی می‌کند. به عنوان نمونه کش به کشی،م به مجهول، ل به صحابه و صه به خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال اشاره دارد.[۴]

مصادر کتاب

حائری در نگارش منتهی المقال از کتاب‌های زیر بهره برده است:

محتوا

مؤلف کتاب را به پنج مقدمه، اصل و یک خاتمه تقسیم کرده است. وی در مقدمه کتاب تاریخ زندگانی ائمه(ع)، کسانی که امام زمان(عج) را دیده یا بر کرامات آن حضرت آگاهی یافته‌اند، کنیه‌های معصومین نزد رجالیان، مشترکات(اسامی افرادی که در صورت اطلاق اشتباه می‌شوند) و فوائد علم رجال را مطرح کرده است. وی این فوائد را از استادش وحید بهبهانی گرفته است.[۶]

پس از مقدمه شرح حال راویان را به ترتیب الفبا بیان می‌کند، و سپس کنیه‌ها را شروع می‌کند و این قسمت را نیز به ابوابی تقسیم می‌کند. مانند:

  • کسانی که با اب شروع می‌شوند.
  • کسانی که با ابن شروع می‌شوند.
  • کسانی با اخ شروع می‌شوند.
  • القاب
  • ذکر زنان راوی یا صحابی.[۷]

سپس کتاب را با خاتمه به پایان می‌برد و می‌گوید که خاتمه ۱۲ فائده مهم را در بر دارد برخی از آنها را میرزا ذکر کرده است ولی هنگام بیان فوائد تنها ۵ فائده را بیان می‌کند. برخی از متأخران از وی، علت عدم ذکر تمام فوائد را اشتغال وی به تألیفات دیگر دانسته‌اند.[۸]

زمان نگارش

مؤلف در مقدمه گاهی در کتاب بر وحید بهبهانی با جمله «سلمه الله» و گاهی با «رحمه الله» درود می‌فرستند که معلوم می‌شود قسمتی از کتاب در حیات وحید بهبهانی قسمتی دیگر پس از وفات او تألیف شده است.[۹]

شروح و تعلیقات

مؤلف در این کتاب «مجاهیل» (افرادی را که در رجال نامی از آنها نیامده است، اما در سند روایات وجود دارند) را ذکر نکرده است، با این استدلال که فایده‌ای در ذکر آنها نیست.[۱۰] شاگرد ابوعلی، درویش علی حائری رساله‌ای به نام «تکلمة رجال أبی‌علی» تدوین کرده و افرادی را که استادش از رجال خود ساقط کرده(مجاهیل)، استدراک نموده است تا کتاب استاد را تکمیل کرده باشد.[۱۱] همچنین محمد علی بن قاسم آل کشکول حائری به دستور استادش شریف العلماء کتاب کمال منتهی المقال را به همین منظور نوشته است.[۱۲]

برخی از علماء که بر منتهی المقال حاشیه نوشته‌اند، عبارتند از:

شرح رجال ابی علی محمد جعفر شریعتمدار الأسترآبادی المتوفی فی حدود سنة ۱۳۱۵[۱۷]

نسخه‌ها

  • نسخه خطی دانشگاه تهران به شماره ۹۸۵. این نسخه را سید محمد مشکات به کتابخانه دانشگاه اهدا کرده است. در فهرست دانشگاه تهران کتابت این نسخه به خود مؤلف نسبت داده شده است. و در آن تاریخ ۱۸ ربیع الاول ۱۱۹۴ دیده می‌شود.[۱۸]
  • نسخه خطی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم به شمارۀ ۵۲۷۴. کتابت آن به خط فرزند مؤلف صورت گرفته است.تاریخ کتابت آن ۲ ذی القعده ۱۲۴۵ق صورت گرفته است.[۱۹]
  • نسخه سنگی: این نسخه را شیخ محمدتقی بن محمدعلی خوانساری در روز یک شنبه ۶ جماد الاولی ۱۲۶۷ق کتابت کرده است.[۲۰]

چاپ

مؤسسه آل‌البیت علیهم السلام در ۱۴۱۶ق مصادف با دویستمین سالگرد درگذشت ابوعلی این کتاب را در ۷ جلد تصحیح و چاپ کرده است.[۲۱] این تصحیح بر اساس دو نسخه خطی و یک نسخه سنگی انجام شده که یک نسخه خطی آن ظاهراً خط خود مؤلف است که در دانشگاه تهران وجود دارد.[۲۲] در این کتاب رمزهای زیادی است و گرچه مؤلف در ابتدای کتاب، آنها را توضیح داده است، اما به خاطر سپردن آنها مشکل و برای هر صفحه کتاب چند بار به مقدمه آن مراجعه کردن مشکلتر است؛ اما دراین تصحیح چون تقریباً تمامی آن اقوال به منابع اصلی ارجاع داده شده، این مشکل بر طرف گردیده است. کثرت پاورقیها و اصلاح نام افرادی که در متن کتاب آمده، اما با مصادر اصلی مطابق نیستند، حکایت از تلاش و زحمت فراوان مصححان و محققان آن دارد.[۲۳]

پانویس

  1. آقابزرگ، الذریعه، ج۲۱، ص۳۵۶.
  2. عابدی، معرفی کتاب منتهی المقال.
  3. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۴۷.
  4. حائری، منتهی المقال، ج۱، ص۶-۹.
  5. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۱۹-۳۳.
  6. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۴۶.
  7. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۴۷.
  8. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۴۸.
  9. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۵۱.
  10. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۴۹.
  11. آقابزرگ، الذریعه، ج۴، ص۴۱۳، ج۱۰، ص۱۱۵.
  12. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۵۳-۵۴.
  13. آقابزرگ، الذریعه، ج۲۴، ص۳۰۴.
  14. آقابزرگ، الذریعه، ج۱۰، ص۱۱۶.
  15. آقابزرگ، الذریعه، ج۱۶، ص۵۸.
  16. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۵۵-۵۶.
  17. آقابزرگ، الذریعه، ج۱۳، ص۲۸۲، ج۱۶، ص۵.
  18. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۶۱-۵۹.
  19. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۶۱.
  20. حائری، منتهی المقال، ج۱، مقدمه، ص۶۲.
  21. حائری، منتهی المقال، ج۱، ص۵.
  22. حائری، منتهی المقال، ج۱، ص۵۹.
  23. عابدی، معرفی کتاب منتهی المقال.

منابع

پیوند به بیرون

مشاهده متن منتهی المقال