رجزخوانی
رجزخوانی شیوهای از بیان منظوم و آهنگین است که در سنت عربی، بهویژه در میدانهای نبرد، برای معرفی هویت و نسب، تفاخر، بیان شجاعت و طرح دیدگاههای اعتقادی به کار میرفته است. رجزخوانی در دوره جاهلی رواج داشت و در دوره اسلامی نیز با ورود مضامین اعتقادی و دینی به محتوای آن، ادامه یافت؛ این شیوه در موقعیتهایی مانند جنگ، کار، و برخی فعالیتهای اجتماعی نیز کاربرد داشته است. سادگی و سهولت سرودن، اختلافنظر درباره جایگاه آن در میان شعر و توجه لغویان و نحویان به رجز، از مهمترین جنبههای ادبی و زبانی آن به شمار میرود.
تعریف و جایگاه
رجز در اصطلاح، گونهای از شعر حماسی و رزمی است که با اوزان کوتاه، ضربآهنگ تند و اجزای پیوسته و متوالی سروده میشود. در سنتهای نظامی اعراب گذشته، کاربرد این قالب شعری، عمدتاً به میادین نبرد اختصاص داشت.[۱] بر اساس این آیین نظامی، پیش از آغاز رویاروییِ تنبهتن، جنگاوران با سردادن اشعار رجز، به مبارزطلبی میپرداختند.[۲]
هدف اصلی از این کار، معرفی حسب، نسب و اصالت قبیلهای، تفاخر به شرافت و شجاعت فردی، و همچنین تبیین اهداف و مبانی اعتقادی خویش پیش از آغاز کارزار بود تا ضمن تقویت روحیه خودی، هیمنه حریف را در هم بشکنند.[۳]
گفته شده است علیرغم مشابهت میان رجزهای جاهلی و رجزهای اسلامی در اسلوب، در عصر اسلامی، مفاهیمی از قبیل ستایش خداوند، ایمان به روز قیامت و دفاع و حمایت از پیامبر(ص)، نیز به محتوای رجزهای اضافه شد.[۴]
مضامین و محتوای رجزها
محتوا و مضامین رجزها بعد از ظهور اسلام را میتوان به چند بخش تقسیم نمود.
هویتشناسی و معرفی نسب و جایگاه
برخی از رجزها در جنگهای صدر اسلام به معرفی هویت و تبار، اختصاص داشت. مانند رجز مشهور پیامبر اکرم(ص) در نبرد حنین:
همچنین گزارش شده است که امام علی(ع) در جنگ خیبر، خود را به مرحب خیبری[۶] معرفی کرد:
بیان شجاعت و دلیری
نقل شده است که یکی از کارکردهای رجز، بیان شجاعت رجز خواننده میباشد. افراد مختلفی از جمله امام علی(ع)[۸]، ابودُجانه انصاری[۹]، مالک اشتر نخعی[۱۰] و سعد بن معاذ[۱۱] در جنگها برای بیان دلیری خود از رجز استفاده نمودند. به عنوان نمونه میتوان به رجز هاشم بن عُتبه(هاشم مِرقال) در جنگ صفین اشاره کرد:
رجزهایی با مضمون اعتقادی و شیعی
بر اساس منابع تاریخی برخی از یاران پیامبر(ص) و امام علی(ع) در نبردهای صدر اسلام اقدام به خواندن رجزهایی با مضامین اعتقادی کردند. به عنوان نمونه امام علی(ع) در جنگ خندق رجزی با مضمون نفی بت پرستی و دفاع از رسول خدا(ص) سرود.[۱۳]
همچنین عمار یاسر نیز در نبرد با شامیان، در رجز خویش به بر حق بودن امام علی(ع) و کفر دشمنان امام علی(ع) اشاره کرد.[۱۴] همچنین وی در نبرد جمل با اشاره به پیمانشکنی طلحه و زبیر، در حقانیت حضرت علی(ع) و یکسانی دشمنی با پیامبر(ص) و امام علی(ع)، رجز خواند.[۱۵]
گفته شده است قیس بن سعد بن عباده نیز در حقانیت حضرت علی(ع) و هدایت و رستگاری در رکاب امام علی(ع) رجزی سرود.[۱۶]
افراد دیگری مانند حارث جلاج شیبانی،[۱۷] خُزَیمة بن ثابت انصاری[۱۸] و عبدالله بن بدیل[۱۹] در رجزهای خویش از مضامین شیعی استفاده نمودند.
به عنوان نمونه میتوان به رجز حُجر بن عدی کِندی اشاره کرد که در رجز خویش اعتقاد به وصایت بلافصل و هادی و معصوم و طاهر بودن امام علی(ع) و دعا برای او را به کار برد.
بنابر نقل تاریخی حجر بن عدی در حمایت از ولایت امام علی(ع) رجز ذیل را میسرود و سپاهیان نیز با او همخوانی میکردند.
تاریخ رجزخوانی
برخی از نقلهای تاریخی حاکی از این است که اولین فردی که رجز خواند مضر بن نزار بود[۲۱] اما به گفته برخی پژوهشگران اولین سراینده و تاریخ سرودن رجز مشخص نیست و تنها دانسته است که رجز مولود شعر عربی میباشد.[۲۲]
بر پایه گزارشهای تاریخی، رجز در دوره جاهلی رواج داشته است. با این حال، شاعران بزرگ جاهلی کمتر از رجز استفاده میکردند و رجز را در مقایسه با شعر، متناسب با جایگاه شاعری خود نمیدانستند.[۲۳] قدیمیترین نمونههای باقیمانده رجز، آوازهای کوتاه حماسی از شاعران جاهلی مانند دختران فندزمانی و عنتره است.[۲۴]
گفته شده است رجز تنها به میدان جنگ اختصاص نداشت و زنان و کودکان نیز از آن استفاده میکردند.[۲۵] در گزارشهای مربوط به کاربرد رجز زنان، از مواردی مانند مدح، بیان احساسات، تشویق به جنگ و عزاداری یاد شده است. همچنین نمونههایی از رجزهای کودکانه وجود داشته که در هنگام بازی یا پرستاری از کودکان خوانده میشده است.[۲۶]
همچنین نقل شده است که رجز هنگام انجام دادن کارها نیز خوانده میشد.[۲۷] از جمله، از رجز پیامبر(ص) و اصحاب وی، هنگام ساخت مسجد در مدینه یاد شده است.[۲۸]
جنبههای ادبی رجز
گفته شده است از ویژگیهای رجز، سادگی و سهولت سرودن است و این ویژگی با قابلیت استفاده از آن در موقعیتهای مختلف و امکان سرودن آن در جریان فعالیتهای روزمره مرتبط دانسته شده است.[۲۹] به گفته برخی پژوهشگران درباره جایگاه رجز میان دانشمندان اختلاف نظر وجود دارد.[۳۰] برخی از افراد مانند اصمعی، جاحظ و ابندرید آن را نوعی شعر دانستهاند و «ارجوزه» را از انواع آن شمردهاند.[۳۱] اما در مقابل لغتشناسانی مانند ابوعمر بن علاء و ابوزید انصاری بین رجز و شعر تفاوت قائل شدند.[۳۲] بر اساس منابع ادبی ادبیات عرب، رجز از دیرباز مورد توجه لغویان و نحویان نیز بوده است؛ زیرا دانشمندان زبان عربی برای توضیح مسائل لغوی و نحوی، از نمونههای رجز اعراب استفاده میکردند.[۳۳]
پانویس
- ↑ جمعی از نویسندگان، اصطلاحات نظامى در فقه اسلامى، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۶۶.
- ↑ اصطلاحات نظامى در فقه اسلامى، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۶۶.
- ↑ اصطلاحات نظامى در فقه اسلامى، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۶۶.
- ↑ مصطفوینیا، «دراسة الرجز فی العصر الاسلامی»، ص۸۱.
- ↑ شیخ طوسی امالی ص ۵۷۴؛ حلبی، السیرة الحلبیه، بیتا، ج۱، ص۶۷؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، بیتا، ج۱، ص۲۵.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ج۱، ص۱۲۷؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۷۲.
- ↑ مجلسی،بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۱،ص۴، طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۸۷۹م، ج۲، ص۳۰۱؛ بیهقی، السنن الکبری، بیتا، ج۹،ص ۱۳۱.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۰، ص۱۲۱و ۲۰۵ و ۲۲۸ و ج۲۱، ص۳۵؛ ابن کثیر، السیره النبویه، ۱۳۹۶ق، ج۳، ص۲۰۴؛ بیهقی نیشابوری، ديوان امام علی(ع)، ۱۳۹۱ش، ص۴۷۸ و ص۱۱۴؛ ابن شهرآشوب، المناقب، بیتا، ج۳، ص۱۳۶؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، بیتا، ج۳، ص۳۲.
- ↑ ابن اثير، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۵۲؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۹.
- ↑ نصربن مزاحم، وقعه الصفین، ۱۴۰۴ق، ص۴۴۱.
- ↑ ابن اثیر، اسدالغابه، ۱۱۴۰۹ق، ج۲، ص۵۲؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۸۰.
- ↑ ابن عبد البر، الاستيعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۵۴۷؛ ابن اثير، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۶۰۱؛ عسقلانى، الإصابة فى تمييز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۴۰۵.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۹۹؛ طبرسی، احتجاج، ۱۹۶۶م، ج۱، ص۱۶۷؛ بلخی، ۱۸۹۹م، البدء و التاریخ، ج۴، ص۲۲۲؛ ابن هشام، السیره النبویه، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۱۳۱.
- ↑ ابن عبد البر، الاستيعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۱۳۹؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۱۰.
- ↑ شیخ مفید، الجمل، ۱۴۱۳ق، ص۲۷۱.
- ↑ ابن عبد البر، الاستيعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۲۹۲؛ ابن اثير، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۱۲۶.
- ↑ حسینی رضوی حائری، کنز المطالب و بحر المناقب في فضائل علي بن أبي طالب علیهالسلام، ۱۴۳۵ق، ص۳۹۶.
- ↑ جلسی، بحارالانوار ،۱۴۰۳ق، ج۳۸، ص۳۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار ،۱۴۰۳ق، ج۳۸، ص۳۲.
- ↑ نصر بن مزاحم، وقعه الصفین، ۱۴۰۴ق، ص۳۸۱؛ کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۱۴۶.
- ↑ الأثری، «تاریخ النشوء الرجز و تطوره»، ص۳۸۷.
- ↑ الأثری، «تاریخ النشوء الرجز و تطوره»، ص۳۸۷.
- ↑ نهاوندی، «رجز»، ص۵۸۶.
- ↑ نهاوندی، «رجز»، ص۵۸۷.
- ↑ نهاوندی، «رجز»، ص۵۸۷.
- ↑ نهاوندی، «رجز»، ص۵۸۷.
- ↑ نهاوندی، «رجز»، ص۵۸۷.
- ↑ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۶.
- ↑ نهاوندی، «رجز»، ص۵۸۶-۵۸۸.
- ↑ کامل السید شاهین، «الرجز و الرجاز»، ص۴۳-۴۴؛ نوفل، «الرجز في اللغة والأدب»، ص۳۲۶ـ۳۲۷.
- ↑ نهاوندی، «رجز»، ص۵۸۶.
- ↑ نهاوندی، «رجز»، ص۵۸۶.
- ↑ نوفل، «الرجز في اللغة والأدب»، ص۳۲۶ـ۳۲۸.
منابع
- ابناثير، عز الدين، أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بيروت، دار الفكر، ۱۴۰۹ق.
- ابنحبان، الثقات، تحقیق محمد عبد المعيد خان، دکن، مجلس دائرة المعارف العثمانية بحيدر آباد الدكن الهند، ۱۳۹۳ق.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارالصادر، بیتا.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، بیتا.
- ابنعبد البر، يوسف بن عبدالله بن محمد، الاستيعاب في معرفة الأصحاب، تحقيق علي محمد البجاوي، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- ابنکثیر، ابیالفدا اسماعیل، البدایه و النهایه، تحقی علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
- ابنکثیر، ابیالفدا اسماعیل، السیره النبویه، تحقیق مصطفی عبدالواحد، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۹۶ق.
- ابنهشام، ابومحمد عبدالملک، السیره النبویه، مصر، مکتبه محمد علی صبیح و اولاده، ۱۳۸۳ق.
- الأثری، بهجة، «تاریخ نشوء الرجز و تطورة: أرجوزة أبی النجم العجلی»، المجمع اللغة العربیة بدمشق، شماره ۷، محرم و صفر ۱۳۴۷ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، تحقيق سهيل زكار و رياض زركلى، بيروت، دار الفكر، ۱۴۱۷ق.
- بلخی، احمد بن سهل، البدء و التاریخ، پاریس، بینا، ۱۸۹۹م.
- بیهقی نیشابوری، قطب الدین ابوالحسن، ديوان امام علی(ع)، به تصحیح ابوالقاسم امامی، تهران، اسوه، ۱۳۹۱ش.
- بیهقی، احمد بن الحسین، السنن الکبری، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- جمعی از نویسندگان، اصطلاحات نظامى در فقه اسلامى، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزش های عقيدتی سياسی، ۱۳۷۸ش.
- حاکم نیشابوری، ابیعبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالمعرفه، بیتا.
- حسینی رضوی حائری، سید ولی بن نعمة الله، کنز المطالب و بحر المناقب في فضائل علي بن أبيطالب علیهالسلام، محقق: حسین موسوی، عراق، العتبة العباسیة المقدسة. مکتبة و دارالمخطوطات، ۱۴۳۵ق.
- حلبی، السیره الحلبیه، بیجا، بینا، بیتا.
- ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تاريخ الإسلام، تحقيق عمر عبد السلام تدمرى، بيروت، دار الكتاب العربى، ۱۴۱۳ق.
- شيخ طوسی، محمد بن حسن، الامالي، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، اختصاص، تحقيق علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بیتا.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد في معرفة حجج الله علي العباد، تحقيق مؤسسة آل البيت(ع) لتحقيق التراث، قم، دار المفيد، ۱۴۱۴ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الجمل و النصرة لسيد العترة في حرب البصرة، قم، كنگره شيخ مفيد ۱۴۱۳ق.
- طبرسی، احمد بن علی، احتجاج، تحقیق سید محمد باقر خرسان، نجف، نعمان، ۱۹۶۶م.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بریل، لیدن، ۱۸۷۹م.
- عسقلانى، ابنحجر، الإصابة فى تمييز الصحابة، تحقيق عادل احمد عبد الموجود و على محمد معوض، بيروت، دارالكتب العلمية، ۱۴۱۵ق.
- کامل السید شاهین، «الرجز و الرجاز»، قاهره، مجله الازهر، شماره۱۷، محرم۱۳۶۵ق.
- کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقيق على شيري، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر الاخبار، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- مصطفوینیا، سید محمدرضی، «دراسة الرجز فی العصر الاسلامی»، اضاءات نقدیه فی الادبین العربی و الفارسی، شماره ۴، سال ۱۳۸۸ش.
- مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع بما للنبی(صلی الله علیه وآله)من الأحوال و الموال و الحفدة و المتاع، تحقیق محمد عبدالحمید نمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیه،۱۴۲۰ق.
- ميبدى، حسين بن معين الدين، ديوان أمير المؤمنين عليه السلام، محقق: مصطفی زمانى، قم، دار نداء الإسلام للنشر، ۱۴۱۱ق.
- نصر بن مزاحم، وقعة صفين، تحقيق عبد السلام محمد هارون، قم، منشورات مكتبة المرعشى النجفى، ۱۴۰۴ق.
- نوفل، یوسف حسن، «الرجز في اللغة والأدب»، قاهره، مجله الأزهر، سال ۳۸، جمادیالاولی ۱۳۸۶ق.
- نهاوندی، زهرا، «رجز»، دانشنامه جهان اسلام، ج ۱۹، تهران، بنياد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.